የመጽሐፉ መግቢያ

ምስጋና ለአለማቱ ጌታ ለአላህ ይሁን። ሰላምና እዝነት ለአለማት እዝነት ተደርገው በተላኩት፣ በታማኙና ቃላቸውን በሚጠብቁት በጌታችን ሙሐመድ ቢን አብደላህ ﷺ፣ በክቡራን ቤተሰቦቻቸው፣ በቅን ባልደረቦቻቸውና እስከ ትንሳኤ ቀን ድረስ የእነሱን ፈለግ በመልካም በተከተሉ ሁሉ ላይ ይውረድ። ጌታችን ሆይ! አንተ ካስተማርከን ውጭ ለእኛ እውቀት የለንምና ጥራት ይገባህ። አላህ ሆይ! የሚጠቅመንን አስተምረን፣ ባስተማርከንም ተጠቃሚ አድርገን፣ እውቀትን፣ ትዕግስትንና ጥበብንም ጨምርልን፤ አንተ አዋቂ፣ ታጋሽና ጥበበኛ ነህና። ጌታዬ ሆይ! ደረቴን አስፋልኝ፣ ንግግሬን እንዲረዱትም ከምላሴ ላይ መቋጠሪያውን ፍታልኝ።

ከዚህ በመቀጠል፤ «ሳፍዋት አል-አሃዲስ አል-ናባዊያ አል-ሻሪፋ» ከተሰኘው ዝነኛ መጽሐፌ ውስጥ የመረጥኳቸውንና በርካታ የሐዲስ ሊቃውንት በትክክለኛነታቸው ላይ የተስማሙባቸውን የነቢዩን ﷺ አጠቃላይና ጥልቅ ትርጉም ያላቸው ንግግሮች ለተከበሩ አንባቢዎች በማቅረቤ ደስተኛ ነኝ። ይህ የሆነው «አል-ሳፍዋ» የተሰኘው መጽሐፍ ካስመዘገበው ስኬት በኋላ ነው። ይህ መጽሐፍ ከዓመታት በፊት አላህ እንድሰበስበው፣ እንዳዘጋጀው፣ በምዕራፍ እንድከፋፍለውና አስቸጋሪ ቃላቶቹን እንድተረጉም የረዳኝ ሁሉን አቀፍ የማጣቀሻ መጽሐፍ ሲሆን፣ በአላህ ፈቃድ በመላው ዓለም በሚገኙ የዓረብና የእስልምና የዕውቀት ማህበረሰቦች ዘንድ ከፍተኛ ተቀባይነትንና አድናቆትን አግኝቷል። ይህም የሆነው አንድ ሙስሊም ለሃይማኖቱም ሆነ ለዱንያው የሚያስፈልጉትን፣ በትክክለኛነታቸው ላይ ጥርጥር የሌለባቸውንና በሐዲስ ሊቃውንት ዘንድ ተቀባይነት ያገኙ ጠንካራ ሐዲሶችን በመያዙ ነው። በ«አል-ሳፍዋ» መጽሐፍ ውስጥ ትኩረት ያደረግኩት በእምነት፣ በአምልኮ፣ በሕግጋት፣ በነቢዩ ጥበቦች፣ በማበረታቻና ማስጠንቀቂያዎች፣ በበጎ ምግባራት፣ በነቢዩ ስብዕናና ሥነ-ምግባር፣ በእውቀት፣ በሕክምና፣ በትፍሲር፣ ስለ ፈተናዎችና ስለ ትንሳኤ ቀን ምልክቶች፣ ስለ ቂያማ ቀን ሁኔታዎች፣ ስለ ጀነትና እሳት፣ እንዲሁም ለሙስሊሙ በዲኑና በዱንያው በሚጠቅሙት ምክሮችና ልብን የሚያለሰልሱ ትምህርቶች ላይ ነው። ይህ ስብስብ በቀላሉ የሚገኝ የሐዲስ ማጣቀሻ እንዲሆንና ለተመራማሪዎች ቅርብ እንዲሆን የታለመ ነው። እንዲሁም በትክክለኛነታቸው ላይ ስምምነት የተደረገባቸው ሐዲሶች፣ ዋና ዋና ዘጋቢዎቻቸው በምልክት ተለይተው የሚታዩበት ሰነዳዊ መጽሐፍ እንዲሆን በአላህ ፈቃድ ታስቧል።

ይህ መጽሐፍ በርካታ ሊቃውንት፣ የሐዲስ ምሁራንና አሳቢዎች ምስክርነት የሰጡት ሲሆን፣ በትክክለኛነታቸውና በሰንሰለታቸው ጥንካሬ ረገድ እጅግ አስተማማኝ የሆኑ የነቢዩን ﷺ ንግግሮች በማካተቱ እንደ ዘመናዊና የተሟላ የሐዲስ ማጣቀሻ ተቆጥሯል። እንዲህ ባለው አቀራረብና ዘይቤ ከእኔ በፊት የተሰራ መጽሐፍ የለም። ከአሥራ አራተኛው እትም በኋላ፣ ይህ መጽሐፍ በትክክለኛ የነቢዩ ﷺ ንግግሮች ላይ ለመረጋገጥ ለሚፈልግ ሰው እንደ የተሟላ ማውጫና ማጣቀሻነቱ ትልቅ ሳይንሳዊ ቦታ ቢኖረውም፣ በብዛት የሚያገለግለው የዕውቀት ፈላጊዎችን፣ ሊቃውንትንና የሐዲስ ምሁራንን እንደሆነ ተገነዘብኩ። በመሆኑም፣ አንዳንድ የዕውቀትና የበጎነት ባለቤት የሆኑ ወንድሞቻችን «አል-ሳፍዋ» መጽሐፍ እንዲጠቃለል ባቀረቡት ጥያቄ መሠረት፣ በቃላት መለያየት ወይም በዘጋቢዎች ልዩነት ምክንያት የተደጋገሙትን ሐዲሶች በመቀነስ ይህንን «ጃዋሚዕ አል-ኪሊም አል-ናባዊ» የተሰኘውን ስብስብ አዘጋጀሁ። ይህም ለሚሸመድዱ ሰዎች እንዲቀል ታስቦ የተደረገ ነው። በትክክለኛነታቸው ላይ ምንም ጥርጥር የሌለባቸውን ሁሉንም ሐዲሶች የሚፈልግ ግን ወደ ሙሉው «ሳፍዋት አል-አሃዲስ አል-ናባዊያ አል-ሻሪፋ» መጽሐፍ መመለስ ይችላል። ይህ «ጃዋሚዕ አል-ኪሊም አል-ናባዊ» የተሰኘው መጽሐፍ ለተለያዩ የሃይማኖትና የዱንያዊ ትምህርት ተማሪዎች በቀላሉ የሚገኝ እንዲሆንና የነቢዩን ﷺ ድንቅ ንግግሮችና ሱናዎች ለማሳየት ታስቧል። አማኝም ሆነ አማኝ ያልሆነ ወይም ተቺ እነዚህን ንግግሮች ሲመለከት፣ አላህ ለነቢዩ ﷺ የለገሳቸውን መለኮታዊ መገለጥ በግልጽ ይረዳል። እነዚህ ንግግሮች አላህ ለአለማት እዝነት አድርጎ ከመረጣቸው ሰው እንጂ ሊወጡ የማይችሉ እጅግ ጥበብ የተሞላባቸውና ድንቅ ንግግሮች ናቸው። ይህም ልዑል አላህ «ለዓለማት እዝነት አድርገን እንጂ አልላክንህም» እንዳለውና ነቢዩም ﷺ ስለ ራሳቸው «እኔ የተሰጠሁ እዝነት ነኝ» እንዳሉት ነው። እነዚህ ሐዲሶች እነዚህን ትርጉሞች የሚያረጋግጡና ከእስልምናዊና ሰብአዊ ጥበቦች፣ እሴቶችና መልካም ሥነ-ምግባራት ጋር የሚጣጣሙ በመሆናቸው፣ በዓለም ላይ ያሉ ሚዛናዊና ክቡራን አሳቢዎችና ሊቃውንት ሁሉ ያከብሯቸዋል።

እንዲሁም እነዚህን የነቢዩን ﷺ ጥበቦችና ድንቅ ንግግሮች በስደት ሀገር ለሚኖሩ ወንድሞቻችን እንደ ቅዱስ እስልምናዊ ጽሑፎች እንዲያቀርቧቸው ማድረስ ፈልጌአለሁ። ችሎታው ያላቸው ሁሉ በመኖሪያ ሀገራቸው ወደሚነገሩ ሕያው ቋንቋዎች እንዲተረጉሙት አሳስባለሁ። ይህም ታላቁን የእስልምና አስተሳሰብ እንደ ዓለም አቀፋዊ መልዕክት፣ እዝነትን፣ ፍቅርንና ወንድማማችነትን ለሚሰብኩ፣ በሰላም፣ በፍትህና በመልካም ሥነ-ምግባር ላይ ለተመሰረተ አብሮ መኖር ለሚጥሩ ወገኖች ለማቅረብ መነሻ እንዲሆን ነው።

የተከበሩት ነቢይ ﷺ ሱና በዓረብና በእስልምና ሥልጣኔ ግንባታ ውስጥ ልዩና ታዋቂ ሚና ስላለው፣ እንዲሁም በእስልምና ሕግጋት ውስጥ መሠረታዊ ቦታ ስላለው፣ የአላህ ግልጽ ትዕዛዝ የነቢዩን ﷺ ትምህርቶች መከተል ግዴታ መሆኑን ያሳያል። ልዑል አላህ በተከበረው ቃሉ እንዲህ ብሏል፦ «መልዕክተኛው የሰጣችሁን ያዙት፣ የከለከላችሁንም ተከልከሉ»። አላህም እርሳቸውን እንዲህ በማለት ለይቷቸዋል፦ «አንተም ወደ ቀጥተኛው መንገድ በእርግጥ ትመራለህ»። ለአማኞችም እንዲህ ብሏል፦ «አላህንና የመጨረሻውን ቀን ለሚከጅል፣ አላህንም በብዙ ለሚያወሳ ሰው በአላህ መልዕክተኛ ውስጥ መልካም አርአያ አለላችሁ»።

ልዑል አላህ ለተከበረው መልዕክተኛው ﷺ የወረደላቸውን እንዲያደርሱ እንዲህ በማለት አዟል፦ «አንተ መልዕክተኛ ሆይ! ከጌታህ ወደ አንተ የተወረደውን አድርስ»። በሌሎች አንቀጾችም አላህ የተከበረውን ቁርኣን ለመልዕክተኛው ያወረደው ለሰዎች እንዲያብራሩላቸውና እንዲያብራሩት መሆኑን ሲገልጽ እንዲህ ብሏል፦ «ለሰዎች ወደ እነርሱ የተወረደውን ልታብራራላቸውና እነሱም ያስተነትኑ ዘንድ ቁርኣንን ወደ አንተ አወረድን»። አላህ የአማኝ ዋነኛ መገለጫ አላህና መልዕክተኛው በወሰኑት ነገር ላይ መገዛት መሆኑን ሲያረጋግጥ እንዲህ ብሏል፦ «አላህና መልዕክተኛው አንድን ነገር በወሰኑ ጊዜ ለአማኝ ወንድና ለአማኝ ሴት ከነገራቸው ለእነርሱ ምርጫ ሊኖራቸው አይገባም፤ አላህንና መልዕክተኛውንም የዐመፀ ሰው በግልጽ መጥፋትን በእርግጥ ጠፋ»። ልዑል አላህ ነቢዩ ﷺ ከራሳቸው ፍላጎት እንደማይናገሩ፣ ንግግራቸውም ከመለኮታዊ መገለጥ (ወሕይ) መሆኑን ሲገልጽ «ከፍላጎቱም አይናገርም» ብሏል። እንዲሁም አማኞች እርሳቸውን እንዲታዘዙ አዟል፤ የመልዕክተኛውን ﷺ ትዕዛዝ ከአላህ ትዕዛዝ ጋር በማያያዝ እንዲህ ብሏል፦ «አላህንና መልዕክተኛውን የሚታዘዙ እነዚያ አላህ በእነርሱ ላይ ከለገሳቸው ነቢያት፣ እውነተኞች፣ ሰማዕታትና ደጎች ጋር ናቸው፤ የእነዚህም ጓደኝነት ምንኛ አማረ!»። ሙስሊሙ የነቢዩን ﷺ ትምህርቶች እንዲከተል፣ የከለከሉትን እንዲርቅና በሱናቸው እንዲመራ የሚያሳስቡ ሌሎች በርካታ አንቀጾችም አሉ።

የተከበረው ቁርኣን የመጀመሪያው የእስልምና ሕግ ምንጭ መሆኑና የነቢዩ ﷺ ሱና (ንግግሮቻቸውና ተግባሮቻቸው) ሁለተኛው ምንጭ መሆኑ አያጠራጥርም። ሱና የቁርኣንን ሕግጋት የሚያብራራ፣ አጠቃላይ የሆኑትን የሚለይ፣ ያልተገደቡትን የሚገድብ ወይም ጥቅል የሆኑትን የሚተረጉም ነው። እንዲያውም በቁርኣን ውስጥ ያልተጠቀሱ ሕግጋትን ለብቻው ሊደነግግ ይችላል። ለዚህም ታላቅ ቦታ ሲሉ የኡማው ሊቃውንትና መሪዎች ከፍተኛ ትኩረት ሰጥተውታል፤ ሱናን በመሰብሰብና በማረጋገጥ ረገድ ውድ የሆነውን ሁሉ መስዋዕት አድርገዋል። የነቢዩን ሐዲስ እንደ ዓላማቸውና እንደ ግባቸው በመሰብሰብና በምዕራፍ በመከፋፈል ጥበባቸውን አሳይተዋል፤ ለዚህም ሲሉ ተጉዘዋል፣ በመመዝገብና በሥርዓት በማስቀመጥም ተጠምደዋል።

ይህ ሂደት የተጀመረው ክቡራን የነቢዩ ባልደረቦች (ሶሃቦች) የተከበረውን ሃዲስ በልቦናቸው በመያዝና በልባቸው ውስጥ በማስፈር ነበር። የነቢዩን ንግግር ለመሸምደድና ትክክለኛነቱን ለማረጋገጥ ይሽቀዳደሙ ነበር፤ ምክንያቱም የተከበሩት መልእክተኛ ﷺ በመጀመሪያው የጥሪ ዘመን ሃዲሱ ከቁርኣን ጋር እንዳይቀላቀል በመስጋት እንዳይጻፍ ከልክለው ነበር። ከዚያም በኋላ የአላህ ሰላምና እዝነት በእርሳቸው ላይ ይሁንና እንደ ዓሊ ኢብኑ አቢ ጣሊብ፣ አቡ ሻህ እና ጃቢር ኢብኑ አብደላህ (አላህ ይውደድላቸውና) ላሉ አንዳንድ ባልደረቦች እንዲጽፉ ፈቀዱ። በመቀጠልም ለአብደላህ ኢብኑ አምር ኢብኑ አል-ዓስ (አላህ በሁለቱም ይውደድላቸውና) ፈቀዱላቸው፤ ይህም የሆነው አንዳንድ ባልደረቦች እርሱ ከመልእክተኛው ﷺ የሚወጣውን ሁሉ ሲጽፍ አይተውት «ከአላህ መልእክተኛ የምትሰማውን ሁሉ ትጽፋለህን? የአላህ መልእክተኛ እኮ ሰው ናቸው፤ በቁጣም ሆነ በደስታ ጊዜ ይናገራሉ» ባሉት ጊዜ ነበር። እርሱም ይህንን ለመልእክተኛው ﷺ በገለጸላቸው ጊዜ «ጻፍ፤ ነፍሴ በእጁ በሆነችው ጌታ እምላለሁ፣ ከዚህ (ወደ አፋቸው እያመለከቱ) እውነት እንጂ ሌላ አይወጣም» አሉት። አቡ ሁረይራም ይህንን ሲያረጋግጡ «ከአብደላህ ኢብኑ አምር በስተቀር ከእኔ በላይ ስለ ነቢዩ ብዙ ሃዲስ የያዘ የለም፤ እርሱ ይጽፍ ነበር እኔ ግን አልጽፍም ነበር» ብለዋል። የአብደላህ ኢብኑ አምር ኢብኑ አል-ዓስ ጽሑፍ በባልደረቦች ዘንድ የታወቀ ሲሆን «አል-ሶሂፋ አል-ሷዲቃ» (እውነተኛዋ ሰነድ) ብለው ይጠሯት ነበር። ይህ ሁሉ ክቡራን ባልደረቦች (አላህ ይውደድላቸውና) የነቢዩን ﷺ ንግግሮችና ተግባራት በቃላቸው ለመያዝ የነበራቸውን ከፍተኛ ትኩረትና ጉጉት ያሳያል፤ ይህም በሁሉም ጉዳዮቻቸው ላይ የተግባር መመሪያና የሥራ መርህ አድርገውት ነበር። ለዚህም ጠንካራ የማስታወስ ችሎታቸውና ንጹህ ልቦናቸው ረድቷቸዋል፤ በተጨማሪም የተወሰኑት ብዙ ሃዲሶችን መጻፋቸው በመዲና አል-ሙነወራ የነበረው የባልደረቦች ማህበረሰብ የመጀመሪያውንና የተከበረውን ሱና አጥብቆ የያዘውን የእስልምና ማህበረሰብ ሙሉ ምስል እንዲይዝ አድርጎታል። ይህ ሁሉ ከባልደረቦች (አላህ ይውደድላቸውና) ወደ ተከታዮች (ታቢዒዮች) ማህበረሰብ የተሸጋገረ ሲሆን፣ ታላላቅ የታቢዒዮች ዘጋቢዎች እነዚህን ታላላቅ ውድ ሀብቶችና ውድ ቅርሶች ከእነርሱ በኋላ ለሚመጡት ትውልዶች አስተላልፈዋል።

እስልምና ሲስፋፋ፣ የእስልምና መንግስት ሲሰፋና ባልደረቦችም በተለያዩ ሀገራት ሲበታተኑ፣ ሃዲሶችን በተደራጁ መጻሕፍት ውስጥ የመመዝገብ አስፈላጊነት መጣ። ለዚህ ጉዳይ ትኩረት ከሰጡት የመጀመሪያዎቹ መካከል ኸሊፋው ዑመር ኢብኑ አብዱል ዓዚዝ ይገኙበታል፤ እርሳቸውም ለሹሞቻቸውና ለሀገራት ሊቃውንት ሃዲስን እንዲመዘግቡና እንዲሰበስቡ ትእዛዝ አስተላለፉ። ይህንን ተግባር በመጀመር ረገድ ቀዳሚዎቹ ኢብኑ ሺሃብ አል-ዙህሪ (በ124 ዓመተ ሂጅራ የሞቱ)፣ ኢብኑ ኢስሃቅ (በ151 የሞቱ) እና ሱፍያን አል-ሰውሪ (በ161 የሞቱ) ናቸው። ከዚያ ዘመን ከደረሱን ታዋቂ መጻሕፍት መካከል የኢማም ማሊክ (93-179) «ሙወጣ»፣ ከዚያም የዓብድ አል-ረዛቅ (በ211 የሞቱ) «ሙሰነፍ» እና የኢብኑ አቢ ሸይባ (በ235 የሞቱ) «ሙሰነፍ» እና ሌሎችም ይገኙበታል። በመቀጠልም የተከበረውን ሃዲስ የመመደብ አዲስ ምዕራፍ ተጀመረ፤ ከመካከላቸውም ከመልእክተኛው ﷺ የተዘገቡትን ሁሉ የሚሰበስቡ ነበሩ፤ በዚህም «መሳኒድ» የተባሉ መጻሕፍትን አዘጋጁ። እነዚህ መጻሕፍት የነቢዩን ﷺ ሃዲሶች ከሰንሰለታቸው (ኢስናድ) ጋር በውስጣቸው የሚይዙ ሲሆን፣ በትክክለኛው (ሶሂህ) እና በሌላው መካከል ልዩነት አያደርጉም ነበር። ከመሳኒድ አዘጋጆች መካከል ቀዳሚዎቹ ኢማም አህመድ (በ164 ተወልደው በ241 የሞቱ)፣ ዑስማን ኢብኑ አቢ ሸይባ (156-239) እና ሌሎችም ናቸው። ሌሎች ደግሞ ደካማውን (ዶዒፍ) ትተው ትክክለኛውን (ሶሂህ) ብቻ ለይተው ሰበሰቡ፤ በዚህ መንገድ በመመደብ የመጀመሪያው ኢማም አል-ቡኻሪ (256) ሲሆኑ፣ በመቀጠልም ኢማም ሙስሊም (261) ናቸው። በርካታ ታዋቂ ኢማሞችም የእነርሱን ፈለግ ተከተሉ፤ ከዚያም የሃዲስ ድርሰቶች በሁሉም ዓይነቶችና ቅርጾች ተስፋፉ። መሳኒድ፣ ሶሂሃት፣ ሱነን፣ ሙስተድ ረካት፣ ሙስተኽ ረጃት፣ ከዚያም ጃዋሚዕ እና ሌሎችም የሃዲስና የሃዲስ ሳይንስ (ሙስጦላህ) መጻሕፍት በየዓይነታቸውና በየደረጃቸው ተዘጋጁ። እነዚህም በጠቅላላው በኋላ ላይ ለሃዲስ ዘገባና ምርምር ሳይንስ (ሪዋያ ወ ዲራያ) መሰረት ሆኑ።

በታሪክ ውስጥ የትኛውም የዕውቀት ዘርፍ ለነቢዩ ሱና እንደተሰጠው ዓይነት በታማኝ፣ በቁጥጥርና በፍትሃዊ ዘጋቢዎች የተሳሰረ የሰንሰለት (ኢስናድ) ትስስር እንዳላገኘ ይታወቃል። የኡማው ሊቃውንትና ኢማሞች ለዚህ ታላቅ ደረጃ ከፍተኛ ትኩረት በመስጠታቸው በታሪክ አቻ የማይገኝለትን ግዙፍ ቤተ-መጻሕፍት መገንባት ችለዋል። የነቢዩን ሃዲስ በመሰብሰብና በማደራጀት ረገድ ጥበባቸውን አሳይተዋል፤ ይህም የተጀመረው ከነቢዩ ጥሪ የመጀመሪያ ቀናት አንስቶ ነበር። በመቶዎች የሚቆጠሩ የሃዲስ መጻሕፍት የደረሱን ሲሆን፣ አብዛኞቹ መጻሕፍት ትክክለኛ (ሶሂህ)፣ መልካም (ሀሰን)፣ ደካማ (ዶዒፍ) እና አንዳንድ የተቀጠፉ (መውዱዕ) ሃዲሶችን ይዘዋል።

ከአስተሳሰብ ሕይወቴ ጅምር አንስቶ የምወደው ተግባሬ የሱና እና የሃዲስ መጻሕፍትን ማንበብና ማጥናት እንደነበር አልደብቃችሁም። የመረጥኩትን (አል-ሙስጦፋን) ሃዲሶች ሳጠና፣ ሳረጋግጥና ስተነትን ራሴን በከፍተኛ ደስታና እርካታ ውስጥ አገኘው ነበር። ሆኖም ግን ይህንን ደስታዬን የሚያደፈርሰው ከከበረው የሸሪዓ ዓላማዎች ጋር የማይጣጣሙ አንዳንድ አስቸጋሪ ሃዲሶች መኖራቸው ነበር። ብዙ ጊዜ ሊቃውንትና የሃዲስ ምሁራን አንድ ሙስሊም በዲኑና በዱንያው የሚያስፈልጉትን በጣም አስፈላጊና ጠንካራ የሆኑ ትክክለኛ (ሶሂህ) የነቢዩን ሃዲሶች በአንድ ላይ የሚሰበስብ መጽሐፍ እንዲያበረክቱልን እመኝ ነበር። ምክንያቱም አንድ የዕውቀት ፈላጊ በተለያዩ የሃዲስ መጻሕፍት ውስጥ አንድን ሃዲስ ሲፈልግ፣ ራሱን ከመቶ ሺህ በላይ በሚበልጡ ግዙፍ የሃዲስ ስብስቦች ፊት ያገኘዋል። የእነዚህም እያንዳንዱ ሃዲስ ትክክለኛነት ወይም ደካማነት ደረጃ ላይ የኢማሞች አመለካከት ይለያያል። ራሴንም እጠይቅ ነበር፤ አንድ ሙስሊም ባለሙያዎች እንኳ በባህሩ ውስጥ የሚጠፉባቸው በአስር ሺዎች የሚቆጠሩ ሃዲሶች ባሉበት ሁኔታ፣ ሁለተኛውንና ዋናውን የሸሪዓ ምንጭ እንዴት ሊያውቅ ይችላል?!

ይህም ዋና ዋናዎቹን የታወቁ የሃዲስ መጻሕፍትን በዘገባና በምርምር (ሪዋያ ወ ዲራያ) በድጋሚ እንዳጠና አነሳሳኝ። ትሑት ምርምሬን በመቀጠል ጥቂት የሃዲስ ምሁራን ብቻ በመጻሕፍቶቻቸው ውስጥ ትክክለኛነትን (ሶሂህ መሆንን) መስፈርት አድርገው ሃዲስን ለመቀበል ደንቦችንና መመሪያዎችን ማስቀመጣቸውን ደረስኩበት። ከእነዚህም ውስጥ ዋና ዋናዎቹን ኢማም አል-ሱዩጢ «አል-ጃሚዕ አል-ከቢር» በተሰኘው መጽሐፋቸው መቅድም ላይ የጠቀሷቸውና መጻሕፍቶቻቸው «በትክክለኛነት ምልክት የተደረገባቸው» መሆኑን የጠቆሙት ናቸው። ይህንን ሃሳብ አያቴ ጌታዬ ኢማም አል-ሙሀዲስ ሙሀመድ ኢብኑ ጃዕፈር አል-ከታኒ «አል-ሪሳላ አል-ሙስተጥረፋ ፊ በያን መሽሁር ኩቱብ አል-ሱና አል-ሙሸረፋ» በተሰኘው መጽሐፋቸው ላይ ሲያረጋግጡ «ከእነርሱም መካከል ባለቤቶቻቸው ትክክለኛነትን (ሶሂህ መሆንን) ግዴታ ያደረጉባቸው መጻሕፍት ይገኙበታል» ብለዋል። እነዚህ ኢማሞች ከመልእክተኛው ﷺ የተገኘን ማንኛውንም ነገር ትክክለኛነት ለማረጋገጥ ውድ ጊዜያቸውን፣ ገንዘባቸውንና ጥረታቸውን መስዋዕት አድርገዋል። አብዛኞቹ የሃዲስ ኢማሞች የነቢዩን ሃዲስ በሦስት ዋና ዋና ዓይነቶች ለመክፈል ተስማምተዋል፣ እነርሱም፦

ሶሂህ (ትክክለኛ)፣ ሀሰን (መልካም) እና ዶዒፍ (ደካማ) ናቸው፤ ዝርዝሩም እንደሚከተለው ነው፦

አንደኛ፦ ሶሂህ (ትክክለኛ) ሃዲስ ማለት ፍትሃዊና ሃዲስን በመያዝ ረገድ ጥንቁቅ የሆነ ሰው በተመሳሳይ መልኩ ፍትሃዊና ጥንቁቅ ከሆነ ሰው እስከ መጨረሻው የዘገበው ሃዲስ ሲሆን፣ እርሱም በሦስት ይከፈላል፦

ሙተዋቲር ሐዲስ፦ ይህ ማለት ውሸት ላይ ሊስማሙ የማይችሉ በርካታ ሰዎች ከሌሎች በርካታ ሰዎች የዘገቡት የሐዲስ ዓይነት ነው።

መሽሁር ሐዲስ፦ ቢያንስ ሦስት ታማኝ ዘጋቢዎች የዘገቡት ሐዲስ ነው።

አሃድ ሐዲስ፦ አንድ ታማኝ ዘጋቢ ብቻውን የዘገበው ትክክለኛ (ሶሂህ) ሐዲስ ነው።

ሁለተኛ፦ ሀሰን ሐዲስ፤ ይህም ተቀባይነት ካላቸው የሐዲስ ባህሪያት ዝቅተኛውን ደረጃ የያዘ ነው።

ሦስተኛ፦ ደዒፍ (ደካማ) ሐዲስ፤ ይህም ተቀባይነት ካላቸው የሐዲስ ባህሪያት ውስጥ ምንም ያልተገኘበት ሲሆን፣ በውስጡም ብዙ ክፍሎች አሉት።

ቁድሲ ሐዲሶችን በተመለከተ፦ እነዚህ ነቢዩ ﷺ ከልዑል ፈጣሪ ዘግበው የነገሩን ሐዲሶች ናቸው። እነዚህ ሐዲሶች እንደሌሎቹ የነቢዩ ሐዲሶች ሁሉ ሶሂህ (ትክክለኛ)፣ ሀሰን (ጥሩ)፣ ደዒፍ (ደካማ) እና አንዳንዶቹም መውዱዕ (የተቀጠፉ) ሊሆኑ ይችላሉ።

በእነዚህ ሰፊ የሐዲስ ጥናቶች ብርሃን፣ «ሳፍዋት አል-አሃዲስ አል-ናባዊያ» በተሰኘው የመጀመሪያ መጽሐፌ ውስጥ ትኩረት ያደረግሁት በርካታ የሶሂህ ሐዲስ ሊቃውንት በትክክለኛነታቸው ላይ በተስማሙባቸው ሐዲሶች ላይ ነው። አንድ ሐዲስ በተለያዩ አስተሳሰቦች፣ ቦታዎችና ዘመናት በነበሩ በርካታ የሶሂህ ሐዲስ ሊቃውንት ተቀባይነት አግኝቶ ሲመዘገብ፣ ይህ የሚያሳየው እያንዳንዳቸው ሐዲሱ ወደ ክቡር ነቢዩ ﷺ የተጠጋ መሆኑን ለማረጋገጥ የቻሉትን ያህል ጥረት ማድረጋቸውን ነው። ይህም ለሐዲሱ ተዓማኒነት የሐሳብ፣ የጂኦግራፊያዊና የታሪካዊ ስፋት ይሰጠዋል። በዚህም ምክንያት የ«ሳፍዋት አል-አሃዲስ» ሐዲሶች ወደ ክቡር ነቢዩ ﷺ የተጠጉ መሆናቸው ወደማያጠራጥር የእርግጠኝነት ደረጃ ከፍ ይላሉ፤ ምክንያቱም እነዚህ ሁሉ ሊቃውንት በስህተት፣ በቸልተኝነት ወይም በተጭበረበረ ነገር ላይ በአንድነት ሊስማሙ አይችሉም። ለምሳሌ «ሥሩ፤ እያንዳንዱ ሰው ለተፈጠረለት ነገር የተገራ (የተመቻቸ) ነውና» የሚለው ክቡር ሐዲስ ከአሥር በላይ በሚሆኑ ታላላቅ የሶሂህ ሐዲስ ሊቃውንት መዘገቡን ስናውቅ፣ ይህ ሐዲሱ ከትክክለኛዎቹም ሁሉ የላቀ ትክክለኛ መሆኑን በእርግጠኝነት እንድንናገር ያደርገናል።

ከዚህ በመነሳት የአንድ ሐዲስ ትክክለኛነት ላይ ያለን እምነት የሚጨምረው ሐዲሱን የዘገቡት ትክክለኛ የሐዲስ ዘጋቢዎች ቁጥር ሲጨምር ነው አልኩ። በመሆኑም በርካታ ትክክለኛ የሐዲስ ዘጋቢዎች በትክክለኛነታቸው ላይ የተስማሙባቸው እነዚህ ድንቅ ምርጥ ሐዲሶች የተገኙ ሲሆን፤ ቁጥራቸውም ወደ አራት ሺህ ሐዲሶች አካባቢ ነው። እነዚህም እምነትን፣ አምልኮን፣ ማህበራዊ ግንኙነቶችን፣ ቅጣቶችን፣ ስነ-ምግባርን፣ ስነ-ምግባርን፣ አስተዳደርንና ሌሎችንም የከበረውን ሸሪዓ ዘርፎች ያካተቱ ናቸው። ሁሉም ከታላቁ ቁርኣን፣ ከከበረው ሸሪዓ ዓላማዎችና ቋሚ መርሆዎች፣ ወይም ደግሞ በማያሻማ መልኩ ከተረጋገጡ ሳይንሳዊ እውነታዎች ጋር አይጋጩም።

በዚህ መጽሐፌ ውስጥ የዘጋቢዎችን ምልክቶች እንደ ዘመናቸው ቅደም ተከተል አስፍሬያለሁ። አላህ ስራቸውን ይውደድላቸውና ለሐዲስ ዘጋቢዎች የመረጥኳቸውንና አብዛኞቹ የሐዲስ ሊቃውንት የተስማሙባቸውን ዋና ዋና ምልክቶች እንደሚከተለው አቀርባለሁ፡-

(ኸ) ለቡኻሪ፣ (መ) ለሙስሊም፣ (ቀ) በሁለቱ መካከል ስምምነት ለተደረገበት፣ (ደ) ለአቡ ዳውድ፣ (ተ) ለቲርሚዚ፣ (ነ) ለነሳኢ፣ (ሀ) ለኢብኑ ማጃህ፣ (አራቱ) ለእነዚህ አራት ዘጋቢዎች፣ (ሦስቱ) ከኢብኑ ማጃህ ውጪ ላሉት ሦስቱ፣ (ሐም) ለአህመድ ቢን ሐንበል በሙስነዳቸው፣ (ዓም) ለልጃቸው ዓብዱላህ ተጨማሪ ዘገባዎች፣ (ከ) ለሐኪም በሙስተድ ረካቸው፣ (ሐብ) ለኢብኑ ሒባን በሶሒሃቸው፣ (ኸዝ) ለኢብኑ ኹዘይማ በሶሒሃቸው፣ (ጠብ)፣ (ጠስ)፣ (ጠጽ) ለጠባራኒ በከቢር፣ አውሳት እና ሰጊር ስብስቦቻቸው፣ (ሷ) ለሰዒድ ቢን መንሱር በሱነናቸው፣ (ኸድ) ለቡኻሪ በአደብ አል-ሙፍረድ፣ (ተኸ) ለቡኻሪ በታሪክ፣ (ዷ) ለዲያ አል-መቅዲሲ በሙኽታራህ፣ (ፈዒ) ለሻፊዒ በሙስነዳቸው፣ (ሸ) ለኢብኑ አቢ ሸይባ በሙስነድ አል-ሙሰነፍ፣ (ዓብ) ለዓብዱረዛቅ በጃሚዕ እና ሙሰነፍ፣ (ዓ) ለአቡ የዕላ በሙስነዳቸው፣ (ቀጥ) ለዳረቁጥኒ በሱነን እና አፍራድ፣ (ፈር) ለደይለሚ በፊርደውስ፣ (ሐል) ለአቡ ኑዓይም በሒልያህ፣ (ሀብ፣ ሀቅ) ለበይሀቂ በሹዓብ አል-ኢማን፣ ሱነን፣ መዕሪፋህ፣ ደላኢል አል-ኑቡዋህ እና አስማእ ወሲፋት፣ (ዓድ) ለኢብኑ ዓዲ በካሚል፣ (ዓቅ) ለዑቀይሊ በዱዓፋእ፣ (ኸጥ) ለኸጢብ በጃሚዕ እና ታሪክ፣ (ሚ) ለዳሪሚ በሱነናቸው፣ (ጠ) ለጠያሊሲ በሙስነዳቸው፣ (ከር) ለኢብኑ ዓሳኪር በታሪካቸው፣ (በዝ) ለበዛር በሱነናቸው።

እነዚህን ድንቅ የነቢዩ ﷺ ንግግሮች «ሳፍዋት አል-አሃዲስ አል-ናባዊያ አል-ሻሪፋ» ከሚለው መጽሐፌ የመረጥኳቸው ሲሆን «የነቢዩ ﷺ ንግግሮች ማጠቃለያ» ብዬ ሰይሜያቸዋለሁ። በውስጡም የነቢዩን ﷺ ታላቅነት፣ ጥበብ፣ እውቀት፣ ዓለም አቀፋዊነት፣ ትዕግስት፣ ጀግንነት፣ በደልንና በደለኞችን መዋጋታቸውን፣ እውነትን ማረጋገጣቸውንና ሐሰትን ማጥፋታቸውን የሚያረጋግጡ የምርጦች ምርጥና የሐዲስ ድንቆች ጫፍ ይገኛሉ። ይህም ለልጆቻችንና ለመላው ኡማ እንደ ፋና እንዲያገለግል ነው።

ለታላቁ እስልምና በጥቅሉ፣ ለተከበረው የነቢዩ ﷺ ሱና ደግሞ በተለየ መልኩ፣ አላህ ቢፈቅድ የሙስሊሞችን አንድነት ለመሰብሰብ አስተዋጽኦ የሚያደርግ፣ እስልምናን በዘላለማዊ መንፈሳዊነቱ በምስራቅም ሆነ በምዕራብ ባሉ የተማሩ ሰዎች ልብና በክቡራን አሳቢዎች አእምሮ ውስጥ የሚያቀራርብ ታላቅ ስራ አቅርቤ እንዲሆን አላህን በቅንነት እለምናለሁ። አላህ እውነትን ይናገራል፣ እርሱም ቀጥተኛውን መንገድ ይመራል። ምስጋናም «ከእያንዳንዱ እውቀት ባለቤት በላይ አዋቂ አለ» ላለው አላህ ይሁን። የአላህ ሰላም፣ እዝነትና በረከት በእናንተ ላይ ይሁን።

ፕሮፌሰር ዶክተር አብድ አል-ቃዲር አል-ማኪ አል-ካታኒ
አማካሪ እና የምህንድስና እና የከፍተኛ እስላማዊ ጥናቶች ፕሮፌሰር

ብሎ አለ ﷺ: «እግዚአብሔር ይብራታቸው ዘንድ ሰው ከእኛ ነገር ካሰማ የሰማውን እንደ እንዲሁ ይዘርዝርና ይተላለፍ፤ ምናልባት የተላለፈው ከሰማው ይልቅ ይገባዋል»