Oxiratga imon
Musulmon o'lim mavjudotning tugashi emasligiga ishonadi; bu amallar makonidan haqiqiy boshlanish sanaladigan abadiy hayotga o‘tishdir. G‘afillik holatidagi odamlarga o‘lim maqsaddek tuyulishi mumkin, ammo mu‘min uchun u dunyodagi bexushlikdan uyg‘onishdir; shunda barzax hayoti boshlanadi — bu abadiy neʼmatlar yoki og‘ir azobdan oldingi davr — va bu mu‘minni doimo Alloh bilan uchrashuvga tavba, istig‘for va huquqlarni egalariga qaytarishga tayyorlaydi.
Oxiratni doim eslab yurish mu‘min hayotining muhim ustunlaridan biridir; u jasadlar va qabrlarga qarab o‘z taqdirini eslaydi, lekin vahimaga tushmay, o‘zini fursat o‘tib ketmasdan avval hisobga oladi. Samimiy mu‘min uchun oxiratni eslash ibodat va itoatlarga sabr qilishda yordam beradi va gunohlardan tiyilish uchun kuchli vazo‘ bo‘lib xizmat qiladi — Allohning roziligini umib, Qiyomat kunidagi azobdan qo‘rqadi.
Qiyomatning qo‘zg‘alishi va odamlar qabrlardan tiriltirilganda, har bir kishi o‘sha holatda qayta tiriladi va hamma yig‘ilib, Allohning adolat mahkamasi oldida turadi. Shu og‘ir kunda har bir inson kitobini — unga yozilgan amallari aniq qayd etilgan kitobni — o‘qiydi; unda na obro‘, na mol foyda bermaydi; solih amallar qilgan kishi omon qoladi, nafsiga ergashib Robbini itoat qilmagan kishi esa kamsitiladi. Har kim o‘z imoni va amallariga qarab mukofot yoki jazo oladi.
Mu‘minlarning jannatdagi maqomlari ularning ihlosi va jihodlariga qarab farq qiladi; bu Allohning dunyoda haqiqatga sabr qilgan muttaqinlar uchun tayyorlagan maskanidir. Inkorderlar va qat‘iy rad etuvchilar esa kufrda qat‘iy qolishlarining oqibatlarini ko‘radi; Qiyomat kuni pushaymonlik foyda bermaydi va ular katta zarar ko‘radi. Shu bois mu‘min Allohning rahmati va kechirimini umib o‘zini o‘ng taraf egalari qatoriga qo‘shishga intiladi va Uning g‘azabiga olib keladigan barcha narsalardan tiyiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.