Taqdirga imon
Taqdirga imon Islomda jabrlik yoki tavakkalchilikni anglatmaydi; balki bu Allohning irodasini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham e’tirof etishdir. Allohning adolati bizning ojiz o‘lchovlarimiz bilan baholanmaydi; xuddi talaba ustozining tarbiyasini zulm deb ko‘rishi mumkin, holbuki u uning foydasi uchun adolat bo‘lgani kabi, Allohning taqdirlari bizga noaniq tuyulishi mumkin, lekin mohiyatda ularda hikmat va adolat bor va biz bularning barcha jihatlarini qamrab ololmaymiz.
Alloh insonga aql va iroda bergan, va uni faqat uning imkoniyati va erkinligi doirasida hisoblashi lozim. Majburiyatni bildirayotgandek ko‘ringan oyat va hadislar asosan inson kuchidan tashqaridagi koinotiy voqealarga ishora qiladi; bunday narsalar uchun band so‘roq qilinmaydi. Savob va jazo olib keladigan amallar esa insonning erkin tanlovi doirasidandir. Shu bois hidoyat va adashish insonning o‘zi qilgan sa'y-harakatlari va erkin irodasi natijasidir.
Solih avlod taqdirga imonni ish va jihod, sabablarni izlash uchun harakatga undovchi kuch deb bilgan; ular rizq va umr muqarrar ekaniga ishongan holda tinimsiz mehnat qilib, Allohga tavakkal qilishgan, lekin dangasalik yoki beparvolik qilmaganlar. Taqdirni oqlab, burchsiz qolishni yoki gunohni bahona qilish esa zaif va rad etiladigan dalildir, chunki inson o‘z g‘aybini bilolmaydi va ko‘pincha shaxsiy nafsiga bo‘ysunadi; Allohning amrlarini bajarishni tark etishga hech kimda haqq yo‘q.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.