በቀደር ማመን

በኢስላም በቀደር ማመን ማለት በግድ መገፋፋት ወይም ጥረትን በመተው መዘናጋት ማለት አይደለም። ይልቁንም የሰው ልጅ ኃላፊነት እንዳለበት በማረጋገጥ የአላህን ውሳኔ መቀበል ነው። የአላህ ፍትሕ በሰው ልጆች ውስን መመዘኛዎች አይለካም፤ አንድ ተማሪ ለራሱ ጥቅም ሲባል የሚሰጠውን የአስተማሪውን ተግሣጽ እንደ በደል ሊቆጥረው እንደሚችለው ሁሉ፣ የአላህ ውሳኔዎች ለእኛ ምስጢራዊ ሊመስሉን ይችላሉ፤ ነገር ግን በባህሪያቸው እኛ ሙሉ በሙሉ ልንረዳው የማንችለውን ጥልቅ ጥበብና ፍትሕ ይዘዋል።

አላህ ለሰው ልጅ አእምሮንና የመምረጥ ነጻነትን ሰጥቶታል፤ የሚጠይቀውም በችሎታውና በነጻነቱ ወሰን ውስጥ ብቻ ነው። በግድ መፈጸምን የሚጠቁሙ የሚመስሉ ጥቅሶች፣ ከሰው አቅም በላይ ስለሆኑና አንድ ባሪያ ስለነሱ ስለማይጠየቅባቸው አጠቃላይ ክስተቶች የሚናገሩ ናቸው። ሽልማትና ቅጣትን የሚያስከትሉ ሥራዎች ግን በሰው ልጅ ምርጫ ክልል ውስጥ ናቸው። ስለዚህ ቅን መንገድን መከተልም ሆነ መጥፋት የሰው ልጅ በነጻ ፈቃዱ በመረጣቸው ጥረቶቹና ሥራዎቹ ውጤት ነው።

ቀደምት ደጋግ የአላህ ባሮች (ሰለፎች) በቀደር ማመን ለሥራ፣ ለትግልና አስፈላጊ የሆኑ እርምጃዎችን ለመውሰድ እንደ ማበረታቻ ተጠቅመውበታል። ሲሳይ (ሪዝቅ) እና የሞት ጊዜ አስቀድሞ የተወሰነ መሆኑን በማመን፣ ያለ ስንፍናና ድብርት በትጋት ሰርተዋል፤ በአላህም ላይ ተማምነዋል። በሌላ በኩል፣ ለስህተት ወይም ለኃጢአት ማመካኛ አድርጎ ቀደርን መጥቀስ ተቀባይነት የሌለውና ውድቅ የሆነ ደካማ ምክንያት ነው። ምክንያቱም ሰው የራሱን ድብቅ ነገር (የወደፊት እጣ ፈንታውን) አያውቅም፤ ይልቁንም ለስሜቱ ፍላጎት ነው ምላሽ የሚሰጠው። ስለሆነም አላህ ያዘዘውን ነገር ለመተው ማንም ሰው ምንም ዓይነት ምክንያት ሊኖረው አይችልም።

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.