কিতাপৰ পৰিচয়

সকলো প্ৰশংসা বিশ্বজগতৰ প্ৰতিপালক আল্লাহৰ বাবে, আৰু সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ দৰুদ আৰু পূৰ্ণ শান্তি বৰ্ষিত হওক বিশ্ববাসীৰ বাবে ৰহমতস্বৰূপ প্ৰেৰিত আমাৰ নেতা মুহাম্মদ বিন আব্দুল্লাহৰ ওপৰত, যিজন সত্যবাদী, প্ৰতিশ্ৰুতি ৰক্ষাকাৰী আৰু বিশ্বাসী; লগতে তেওঁৰ পবিত্ৰ পৰিয়ালবৰ্গ আৰু মহান চাহাবীসকলৰ ওপৰত, আৰু বিচাৰৰ দিনলৈকে যিসকলে তেওঁলোকক নিষ্ঠাৰে অনুসৰণ কৰিব। হে আল্লাহ! আপুনি আমাক যি শিক্ষা দিছে তাৰ বাহিৰে আমাৰ কোনো জ্ঞান নাই, আপুনি পবিত্ৰ। হে আল্লাহ! আমাক সেই শিক্ষা দিয়ক যিয়ে আমাৰ উপকাৰ কৰিব আৰু আপুনি আমাক যি শিকাইছে তাৰ দ্বাৰা আমাক উপকৃত কৰক; লগতে আমাৰ জ্ঞান, ধৈৰ্য্য আৰু প্ৰজ্ঞা বৃদ্ধি কৰি দিয়ক। নিশ্চয় আপুনি সৰ্বজ্ঞাতা, পৰম সহনশীল আৰু প্ৰজ্ঞাময়। হে মোৰ প্ৰতিপালক! মোৰ বুকুখন প্ৰশস্ত কৰি দিয়ক আৰু মোৰ জিভাৰ জড়তা আঁতৰাই দিয়ক যাতে তেওঁলোকে মোৰ কথা বুজি পায়।

ইয়াৰ পিছত, মই সন্মানীয় পাঠকসকলৰ আগত নবী ﷺ ৰ সাৰগৰ্ভ বাণীসমূহৰ এক নিৰ্বাচিত সংকলন আগবঢ়াবলৈ পাই আনন্দিত হৈছোঁ। এইসমূহ মই মোৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় গ্ৰন্থ ‘ছফৱাত আল-আহাদীছ আন-নবৱীয়্যা আশ-শ্বাৰীফা’ (নবী ﷺ ৰ বাছনি কৰা শ্ৰেষ্ঠ হাদীছসমূহ) ৰ পৰা নিৰ্বাচন কৰিছোঁ। এই হাদীছসমূহৰ সত্যতাৰ ওপৰত হাদীছ শাস্ত্ৰৰ কেইবাজনো ইমাম একমত হৈছে। ‘ছফৱাত’ গ্ৰন্থখনে লাভ কৰা সফলতাৰ পিছত এই পদক্ষেপ লোৱা হৈছে। সেই গ্ৰন্থখন আছিল এক বিস্তৃত বিশ্বকোষীয় প্ৰসংগ পুথি, যিখন সংকলন, প্ৰস্তুত, শ্ৰেণীবিভাজন আৰু কঠিন শব্দসমূহৰ ব্যাখ্যা কৰাৰ সৌভাগ্য আল্লাহে মোক কেইবছৰমান আগতে দিছিল। আল্লাহৰ অনুগ্ৰহত সমগ্ৰ বিশ্বৰ আৰবী আৰু ইছলামী শৈক্ষিক মহলত ই সমাদৰ লাভ কৰিছে। কাৰণ ইয়াত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু শক্তিশালী হাদীছসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে যাৰ বিশুদ্ধতাৰ বিষয়ে কোনো সন্দেহ নাই, যিহেতু হাদীছ শাস্ত্ৰৰ বহুতো ইমাম ইয়াৰ সত্যতাৰ ওপৰত একমত। এইসমূহ এনে হাদীছ যিবোৰ এজন মুছলমানৰ ধৰ্মীয় আৰু পাৰ্থিৱ জীৱনত প্ৰয়োজন হয়। ‘ছফৱাত’ গ্ৰন্থখনত মই আকীদা (বিশ্বাস), ইবাদত, বিধান, নবৱী প্ৰজ্ঞা, উৎসাহ আৰু সতৰ্কবাণী, ফজিলত, নবী ﷺ ৰ চৰিত্ৰ আৰু বৈশিষ্ট্য, আদৱ-কায়দা, জ্ঞান, চিকিৎসা, তাফছীৰ (ব্যাখ্যা), ফিতনাৰ খবৰ, কিয়ামতৰ লক্ষণ, কিয়ামতৰ দিনৰ বৰ্ণনা, জান্নাত আৰু জাহান্নামৰ বৰ্ণনা আৰু এজন মুছলমানৰ ধৰ্মীয় তথা পাৰ্থিৱ জীৱনত উপকাৰী হোৱা সকলো বিষয়ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিলোঁ... যাতে ই হাদীছৰ এক সহজলভ্য প্ৰসংগ পুথি হয় আৰু গৱেষকসকলৰ বাবে সহজসাধ্য হয়। লগতে ই এখন তথ্যচিত্ৰস্বৰূপ গ্ৰন্থ হয় য'ত হাদীছৰ ইমামসকলৰ মাজত সন্মত হোৱা হাদীছসমূহ ইয়াৰ মূল বৰ্ণনাকাৰীসকলৰ চিহ্নসহ প্ৰকাশ পায়, ইনশাআল্লাহ।

এই গ্ৰন্থখনক বহুতো আলেম, মুহাদ্দিছ আৰু চিন্তাবিদে প্ৰশংসা কৰিছে আৰু ইয়াক এক আধুনিক আৰু পূৰ্ণাংগ হাদীছৰ প্ৰসংগ পুথি হিচাপে গণ্য কৰিছে, যিহেতু ইয়াত আটাইতকৈ বিশুদ্ধ আৰু শক্তিশালী চনদ (বৰ্ণনা সূত্ৰ) তথা মতন (মূল পাঠ) যুক্ত হাদীছসমূহ সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। এই ধৰণৰ আৰু এই শৈলীৰ গ্ৰন্থ মোৰ আগতে কোনেও লিখা নাছিল। ইয়াৰ চতুৰ্দশ সংস্কৰণৰ পিছত মই অনুভৱ কৰিলোঁ যে, যদিও এই গ্ৰন্থখনৰ গুৰুত্ব আৰু শৈক্ষিক মৰ্যাদা অপৰিসীম—বিশেষকৈ যিসকলে হাদীছৰ বিশুদ্ধতা নিশ্চিত কৰিব বিচাৰে তেওঁলোকৰ বাবে এক পূৰ্ণাংগ সূচী হিচাপে—তথাপিও ই প্ৰধানকৈ আলেম, মুহাদ্দিছ আৰু জ্ঞান অন্বেষণকাৰীসকলৰ বাবেহে অধিক উপযোগী। আমাৰ কিছুমান গুণী আৰু জ্ঞানী ভাতৃৰ অনুৰোধত মই ‘ছফৱাত’ গ্ৰন্থখনৰ সাৰাংশ প্ৰস্তুত কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'লোঁ। কাৰণ মূল গ্ৰন্থখনত কিছুমান হাদীছ পুনৰাবৃত্তি হৈছিল—কেতিয়াবা আৰম্ভণিৰ ভিন্নতাৰ বাবে, কেতিয়াবা এটা বা দুটা শব্দৰ অতিৰিক্ত সংযোজনৰ বাবে, অথবা বৰ্ণনাকাৰীৰ ভিন্নতাৰ বাবে, যদিও অৰ্থ একেই আছিল। সেয়েহে ‘জৱামিউল কালিম’ (সাৰগৰ্ভ বাণী) সংকলনত আমি সেইবোৰ বিলুপ্ত কৰিছোঁ যাতে যিসকলে হাদীছ মুখস্থ কৰিব বিচাৰে তেওঁলোকৰ বাবে ই সহজ হয়। আনহাতে, যিসকলে সেই সকলোবোৰ হাদীছ বিচাৰে যাৰ বিশুদ্ধতাত কোনো সন্দেহ নাই, তেওঁলোকে মূল ‘ছফৱাত আল-আহাদীছ’ গ্ৰন্থখন চাব পাৰে। এইদৰে ‘জৱামিউল কালিম আন-নবৱীয়্যা আশ-শ্বাৰীফা’ গ্ৰন্থখন ধৰ্মীয় আৰু পাৰ্থিৱ জ্ঞানৰ সকলো শ্ৰেণীৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে সহজলভ্য হ'ব। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হ'ল নবী ﷺ ৰ আচৰিত হাদীছসমূহ, তেওঁৰ সাৰগৰ্ভ বাণী আৰু সুন্নাহসমূহ প্ৰকাশ কৰা, যিবোৰ এজন মুমিন বা অ-মুমিন অথবা এজন সমালোচকে অধ্যয়ন কৰিলে তেওঁৰ ওচৰত স্পষ্ট হৈ পৰিব যে আল্লাহ তাআলাই এই নিৰক্ষৰ ৰাছুল ﷺ ক কেনে ঐশ্বৰিক জ্ঞান দান কৰিছিল। এই সকলোবোৰ অতি প্ৰজ্ঞাপূৰ্ণ আৰু চমৎকাৰ হাদীছ, যিবোৰ কেৱল সেইজন ব্যক্তিৰ পৰাহে নিৰ্গত হ'ব পাৰে যাক আল্লাহে সমগ্ৰ বিশ্বৰ বাবে ৰহমত হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰিছে। ই সৃষ্টিকৰ্তা আল্লাহৰ এই বাণীৰ সত্যতা প্ৰমাণ কৰে: ‘আৰু আমি আপোনাক সমগ্ৰ বিশ্বৰ বাবে কেৱল ৰহমত হিচাপেই প্ৰেৰণ কৰিছোঁ।’ আৰু নবী ﷺ য়ে নিজৰ বিষয়ে কৈছে: ‘নিশ্চয় মই এজন উপহাৰস্বৰূপ ৰহমত।’ এই হাদীছসমূহে এই অৰ্থসমূহক সুদৃঢ় কৰে আৰু ইছলামী তথা মানৱীয় উচ্চ প্ৰজ্ঞা, মূল্যবোধ আৰু নৈতিকতাৰ সৈতে সংগতি ৰাখে, যাক পৃথিৱীৰ সকলো নিৰপেক্ষ চিন্তাবিদ আৰু পণ্ডিতে সন্মান কৰিব।

একেদৰে, মই এই মুহাম্মদী প্ৰজ্ঞা আৰু চমৎকাৰী বাণীসমূহ প্ৰবাসত থকা আমাৰ ভাতৃসকলৰ বাবেও উৎসৰ্গা কৰিব বিচাৰিছোঁ যাতে তেওঁলোকে ইয়াক পবিত্ৰ ইছলামী পাঠ হিচাপে উপস্থাপন কৰিব পাৰে। মই তেওঁলোকৰ মাজৰ দক্ষ ব্যক্তিসকলক অনুৰোধ জনাওঁ যাতে তেওঁলোকে নিজ নিজ দেশৰ জীৱন্ত ভাষাসমূহলৈ ইয়াক অনুবাদ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে বিশাল ইছলামী চিন্তাধাৰাক এক বিশ্বজনীন বাৰ্তা হিচাপে দাঙি ধৰা হ'ব, য'ত শান্তি, ন্যায় আৰু উত্তম নৈতিকতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সহাৱস্থানৰ আহ্বান জনোৱা সকলৰ বাবে ৰহমত, প্ৰেম আৰু ভ্ৰাতৃত্ববোধ নিহিত আছে।

যিহেতু আৰৱ আৰু ইছলামী সভ্যতা গঢ়ি তোলাত মহান ৰাছুল ﷺ ৰ সুন্নাহৰ এক অনন্য আৰু বিশিষ্ট ভূমিকা আছে আৰু ইছলামী বিধানত ইয়াৰ এক মৌলিক স্থান আছে, সেয়েহে আল্লাহ তাআলাই মুস্তাফা ﷺ ৰ শিক্ষা মানি চলাৰ স্পষ্ট নিৰ্দেশ দিছে। পবিত্ৰ কোৰআনত আল্লাহে কৈছে: ‘আৰু ৰাছুলে তোমালোকক যি দিয়ে সেয়া গ্ৰহণ কৰা আৰু যিটোৰ পৰা তোমালোকক নিষেধ কৰে তাৰ পৰা বিৰত থাকা।’ আল্লাহে তেওঁৰ বিষয়ে বিশেষভাৱে কৈছে: ‘আৰু নিশ্চয় আপুনি সৰল পথৰ দিশে নিৰ্দেশনা দিয়ে।’ আৰু মুমিনসকলক উদ্দেশ্য কৰি কৈছে: ‘নিশ্চয় তোমালোকৰ বাবে আল্লাহৰ ৰাছুলৰ মাজত আছে উত্তম আদৰ্শ, সেই ব্যক্তিৰ বাবে যিয়ে আল্লাহ আৰু শেষ দিনৰ আশা কৰে আৰু আল্লাহক অধিক স্মৰণ কৰে।’

তদুপৰি, মহান আল্লাহে তেওঁৰ সন্মানীয় ৰাছুল ﷺ ক তেওঁৰ ওচৰলৈ যি অৱতীৰ্ণ কৰা হৈছে সেয়া প্ৰচাৰ কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দি কৈছে: ‘হে ৰাছুল! আপোনাৰ প্ৰতিপালকৰ তৰফৰ পৰা আপোনাৰ প্ৰতি যি অৱতীৰ্ণ কৰা হৈছে সেয়া প্ৰচাৰ কৰক।’ আন আয়াতত আল্লাহে স্পষ্ট কৰি দিছে যে তেওঁ তেওঁৰ সন্মানীয় ৰাছুলৰ ওপৰত এই প্ৰজ্ঞাপূৰ্ণ কোৰআন অৱতীৰ্ণ কৰিছে যাতে তেওঁ মানুহৰ ওচৰত ইয়াৰ ব্যাখ্যা আৰু স্পষ্টীকৰণ কৰে। আল্লাহে কৈছে: ‘আৰু আমি আপোনাৰ প্ৰতি জিকিৰ (কোৰআন) অৱতীৰ্ণ কৰিছোঁ যাতে আপুনি মানুহৰ বাবে স্পষ্ট কৰি দিয়ে যিটো তেওঁলোকৰ প্ৰতি অৱতীৰ্ণ কৰা হৈছে আৰু যাতে তেওঁলোকে চিন্তা-চৰ্চা কৰে।’ আল্লাহে পুনৰ গুৰুত্ব দি কৈছে যে এজন মুমিনৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য হ'ল আল্লাহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলে যি ফয়সালা কৰে সেয়া মানি চলা। পবিত্ৰ কোৰআনত আছে: ‘আল্লাহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলে কোনো বিষয়ত ফয়সালা কৰিলে কোনো মুমিন পুৰুষ বা মুমিন নাৰীৰ বাবে সেই বিষয়ত নিজৰ কোনো ইখতিয়াৰ (পছন্দ) থকাটো উচিত নহয়; আৰু যিয়ে আল্লাহ আৰু তেওঁৰ ৰাছুলক অমান্য কৰে, সি স্পষ্ট পথভ্ৰষ্টতাত পতিত হয়।’ আল্লাহে আৰু নিশ্চিত কৰিছে যে মহান ৰাছুল ﷺ য়ে নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি কথা নকয়, বৰঞ্চ ঐশ্বৰিক ওহীৰ নিৰ্দেশতহে কয়। আল্লাহে কৈছে: ‘আৰু তেওঁ নিজৰ প্ৰবৃত্তিৰ পৰা কথা নকয়।’ লগতে তেওঁ মুমিনসকলক ৰাছুলৰ আনুগত্য কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছে আৰু ৰাছুল ﷺ ৰ আনুগত্যক আল্লাহৰ আনুগত্যৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি কৈছে: ‘আৰু যিয়ে আল্লাহ আৰু ৰাছুলৰ আনুগত্য কৰে, তেওঁলোক সেইসকল লোকৰ লগত থাকিব যিসকলৰ ওপৰত আল্লাহে অনুগ্ৰহ কৰিছে—অৰ্থাৎ নবীসকল, সত্যবাদীসকল, শ্বহীদসকল আৰু নেককাৰ (সৎকৰ্মশীল) লোকসকলৰ লগত; আৰু তেওঁলোক কিমান যে উত্তম সংগী!’ ইয়াৰ উপৰিও আৰু বহুতো আয়াত আছে যিয়ে মুছলমানসকলক ৰাছুল ﷺ ৰ শিক্ষা অনুসৰণ কৰিবলৈ, তেওঁৰ নিষেধসমূহৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ আৰু তেওঁৰ সুন্নাহক খামুচি ধৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।

ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই যে পবিত্ৰ কোৰআন ইছলামী বিধানৰ প্ৰথম উৎস আৰু নবী ﷺ ৰ সুন্নাহ—অৰ্থাৎ তেওঁৰ বাণী আৰু কৰ্মসমূহ—হ'ল দ্বিতীয় উৎস। সুন্নাহেই কোৰআনৰ বিধানসমূহৰ ব্যাখ্যা কৰে, ইয়াৰ সাধাৰণ কথাবোৰক বিশেষ কৰে, অনিৰ্দিষ্ট কথাবোৰক সীমাবদ্ধ কৰে আৰু সংক্ষিপ্ত কথাবোৰৰ বিৱৰণ দিয়ে। আনকি সুন্নাহে এনে কিছুমান বিষয়ৰ বিধান দিব পাৰে যিবোৰ কোৰআনত উল্লেখ কৰা হোৱা নাই। এই গুৰুত্বৰ বাবেই উম্মতৰ আলেম আৰু ইমামসকলে ইয়াৰ প্ৰতি বিশেষ মনোযোগ দিছিল আৰু হাদীছ সংগ্ৰহ তথা সংৰক্ষণৰ বাবে নিজৰ বহুমূলীয়া সময় আৰু সম্পদ ব্যয় কৰিছিল। তেওঁলোকে নিজৰ উদ্দেশ্য আৰু লক্ষ্য অনুসৰি হাদীছ সংগ্ৰহ আৰু সজোৱাৰ বিভিন্ন পদ্ধতি উদ্ভাৱন কৰিছিল, ইয়াৰ বাবে ভ্ৰমণ কৰিছিল আৰু ইয়াৰ লিপিবদ্ধকৰণ তথা শ্ৰেণীবিভাজনত আত্মনিয়োগ কৰিছিল।

ইয়াৰ আৰম্ভণি হৈছিল সন্মানীয় চাহাবীসকলৰ জৰিয়তে, যিসকলে হাদীছসমূহ নিজৰ স্মৃতিত সংৰক্ষণ কৰিছিল আৰু হৃদয়ৰ গভীৰতাত স্থান দিছিল। তেওঁলোকে হাদীছ মুখস্থ কৰিবলৈ আৰু ইয়াৰ সত্যতা নিশ্চিত কৰিবলৈ ইজনে সিজনৰ লগত প্ৰতিযোগিতা কৰিছিল। কিয়নো ৰাছুল ﷺ য়ে দাওয়াতৰ প্ৰথম দিনবোৰত কোৰআনৰ সৈতে মিহলি হোৱাৰ আশংকাত হাদীছ লিখিবলৈ নিষেধ কৰিছিল। কিন্তু পিছলৈ তেওঁ কিছুমান চাহাবীক লিখাৰ অনুমতি দিছিল, যেনে আলী বিন আৱী তালিব, আবু শ্বাহ আৰু জাবিৰ বিন আব্দুল্লাহ ৰাদিয়াল্লাহু আনহুম। তাৰ পিছত আব্দুল্লাহ বিন আমৰ বিন আল-আছ ৰাদিয়াল্লাহু আনহুমাৰ বাবেও অনুমতি দিছিল। যেতিয়া কিছুমান চাহাবীয়ে আব্দুল্লাহক ৰাছুল ﷺ ৰ পৰা শুনা সকলো কথা লিখি থকা দেখিলে, তেওঁলোকে ক'লে: ‘তুমি ৰাছুলুল্লাহৰ পৰা শুনা সকলো কথাই লিখি থাকা নেকি? অথচ ৰাছুলুল্লাহ এজন মানুহ, তেওঁ খঙৰ অৱস্থাতো কথা কয় আৰু সন্তুষ্টিৰ অৱস্থাতো কয়।’ তেওঁ এই কথা ৰাছুল ﷺ ক জনালে। তেতিয়া ৰাছুল ﷺ য়ে ক'লে: ‘তুমি লিখা, সেই সত্তাৰ শপত যাৰ হাতত মোৰ প্ৰাণ আছে, ইয়াৰ পৰা (নিজৰ মুখৰ ফালে ইংগিত কৰি) সত্যৰ বাহিৰে আন একো ওলাই নাহে।’ আবু হুৰাইৰাই এই কথা নিশ্চিত কৰি কৈছিল: ‘নবী ﷺ ৰ চাহাবীসকলৰ মাজত আব্দুল্লাহ বিন আমৰৰ বাহিৰে মোৰতকৈ অধিক হাদীছ বৰ্ণনাকাৰী কোনো নাছিল, কাৰণ তেওঁ লিখি ৰাখিছিল আৰু মই লিখা নাছিলোঁ।’ চাহাবীসকলৰ মাজত আব্দুল্লাহ বিন আমৰ বিন আল-আছৰ এই লিখনিসমূহ ‘আছ-ছহিফাহ আছ-ছাদিকাহ’ (সত্যৰ পুস্তিকা) নামেৰে জনাজাত আছিল। এই সকলোবোৰেই আছিল সন্মানীয় চাহাবীসকলৰ ৰাছুল ﷺ ৰ বাণী আৰু কৰ্মসমূহ মুখস্থ ৰখাৰ প্ৰতি থকা আগ্ৰহ আৰু গুৰুত্বৰ প্ৰমাণ। তেওঁলোকে ইয়াক নিজৰ জীৱনৰ প্ৰতিটো সৰু-বৰ ক্ষেত্ৰত এক ব্যৱহাৰিক পদ্ধতি আৰু কাৰ্যকৰী সুন্নাহ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ শক্তিশালী স্মৃতিশক্তি আৰু নিৰ্মল হৃদয়ে ইয়াত সহায় কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁলোকৰ বহুতৰে হাদীছ লিখাৰ অভ্যাস আছিল, যাৰ ফলত মদিনা মুনাৱাৰাৰ চাহাবী সমাজখনে সুন্নাহৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰথম ইছলামী সমাজৰ এক পূৰ্ণাংগ ছবি দাঙি ধৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত এই সকলোবোৰ চাহাবীসকলৰ পৰা তাবেয়ীসকলৰ সমাজলৈ স্থানান্তৰিত হ'ল, য'ত জ্যেষ্ঠ তাবেয়ী বৰ্ণনাকাৰীসকলে এই মহান ভাণ্ডাৰ আৰু বহুমূলীয়া সম্পদসমূহ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মৰ ওচৰলৈ লৈ গ'ল।

যেতিয়া ইছলামৰ প্ৰসাৰ ঘটিল আৰু ইছলামী ৰাষ্ট্ৰ বিস্তাৰিত হ'ল আৰু চাহাবীসকল বিভিন্ন চহৰত বিয়পি পৰিল, তেতিয়া হাদীছসমূহক শ্ৰেণীবদ্ধ গ্ৰন্থত লিপিবদ্ধ কৰাৰ প্ৰয়োজন দেখা দিলে। এই বিষয়ত যিসকলে প্ৰথম গুৰুত্ব দিছিল তেওঁলোকৰ ভিতৰত খলিফা ওমৰ বিন আব্দুল আজিজ অন্যতম। তেওঁ নিজৰ কৰ্মচাৰী আৰু বিভিন্ন চহৰৰ আলেমসকলক হাদীছ সংগ্ৰহ আৰু লিপিবদ্ধ কৰাৰ নিৰ্দেশ দিছিল। এই কামত প্ৰথম অগ্ৰসৰ হৈছিল ইবনে শ্বিহাব আজ-জুহৰী (মৃত্যু ১২৪ হিজৰী), ইবনে ইছহাক (মৃত্যু ১৫১ হিজৰী) আৰু ছুফিয়ান আছ-ছাওৰী (মৃত্যু ১৬১ হিজৰী)। সেই যুগৰ পৰা আমাৰ ওচৰলৈ অহা আটাইতকৈ বিখ্যাত গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত আছে ইমাম মালিকৰ (৯৩-১৭৯ হিজৰী) ‘মুৱাত্তা’, তাৰ পিছত আব্দুল ৰাজ্জাকৰ (মৃত্যু ২১১ হিজৰী) ‘মুছান্নাফ’, ইবনে আৱী শ্বাইবাহৰ (মৃত্যু ২৩৫ হিজৰী) ‘মুছান্নাফ’ ইত্যাদি। ইয়াৰ পিছত হাদীছ শ্ৰেণীবিভাজনৰ এক নতুন পৰ্যায় আৰম্ভ হ'ল। কিছুমান পণ্ডিতে ৰাছুল ﷺ ৰ পৰা বৰ্ণিত সকলো হাদীছ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে আৰু তেওঁলোকে ‘মুছনাদ’ গ্ৰন্থসমূহ ৰচনা কৰিলে। এইবোৰ এনে গ্ৰন্থ য'ত ৰাছুল ﷺ ৰ হাদীছসমূহ চনদসহ উল্লেখ কৰা হৈছিল, কিন্তু তাত বিশুদ্ধ (ছহীহ) আৰু অশুদ্ধৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰা হোৱা নাছিল। মুছনাদ ৰচনা কৰা সকলৰ ভিতৰত প্ৰথম আছিল ইমাম আহমদ (জন্ম ১৬৪, মৃত্যু ২৪১ হিজৰী), ওছমান বিন আৱী শ্বাইবাহ (১৫৬-২৩৯ হিজৰী) আৰু অন্যান্যসকল। আনহাতে, কিছুমান পণ্ডিতে কেৱল বিশুদ্ধ হাদীছসমূহহে সংগ্ৰহ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল'লে আৰু দুৰ্বল হাদীছসমূহ বাদ দিলে। এই পদ্ধতিত প্ৰথম গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিলে ইমাম বুখাৰীয়ে (মৃত্যু ২৫৬ হিজৰী), তাৰ পিছত ইমাম মুছলিমে (মৃত্যু ২৬১ হিজৰী)। তেওঁলোকৰ এই পথ অনুসৰণ কৰি বহুতো মহান ইমামে কাম কৰিলে। ইয়াৰ পিছত হাদীছৰ বিভিন্ন ধৰণৰ গ্ৰন্থৰে ভৰি পৰিল, য'ত আছিল মুছনাদ, ছহীহ, সুনান, মুস্তাদৰাক, মুস্তাকৰাজ, তাৰ পিছত জৱামিউ আৰু হাদীছ শাস্ত্ৰৰ অন্যান্য গ্ৰন্থ। এই সকলোবোৰেই পিছলৈ হাদীছ বিজ্ঞানৰ (ৰিৱায়ত আৰু দিৰায়ত) মূল ভেটি হৈ পৰিল।

ইতিহাসৰ কোনো জ্ঞানৰ শাখাই এনে মৰ্যাদা লাভ কৰা নাই য'ত নিৰ্ভৰযোগ্য, ন্যায়পৰায়ণ আৰু স্মৃতিশক্তিসম্পন্ন বৰ্ণনাকাৰীৰ জৰিয়তে চনদ বা বৰ্ণনা সূত্ৰৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰা হৈছে, যিটো নবৱী সুন্নাহৰ ক্ষেত্ৰত ঘটিছে। উম্মতৰ আলেম আৰু ইমামসকলে ইয়াৰ প্ৰতি ইমান গভীৰ মনোযোগ দিছিল যে তেওঁলোকে ইতিহাসত বিৰল এক বিশাল পুথিভঁৰাল গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হৈছিল। তেওঁলোকে নবৱী হাদীছ সংগ্ৰহ আৰু সজোৱাৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাইছিল। এই কাম নবৱী দাওয়াতৰ প্ৰথম দিনবোৰৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছিল। আমাৰ ওচৰলৈ শ শ হাদীছৰ গ্ৰন্থ আহি পাইছে, যাৰ বেছিভাগতে ছহীহ (বিশুদ্ধ), হাছান (উত্তম), জঈফ (দুৰ্বল) আৰু কিছুমান মাওজু (বনাৱতী) হাদীছো আছে।

মই আপোনালোকৰ ওচৰত গোপন নকৰোঁ যে মোৰ বৌদ্ধিক জীৱনৰ আৰম্ভণিৰে পৰাই মোৰ প্ৰিয় চখ আছিল সুন্নাহ আৰু হাদীছৰ গ্ৰন্থসমূহ অধ্যয়ন কৰা। মুস্তাফা ﷺ ৰ হাদীছসমূহ অধ্যয়ন কৰা, নিশ্চিত কৰা আৰু বিশ্লেষণ কৰাৰ সময়ত মই প্ৰায়ে নিজকে অত্যন্ত আনন্দিত আৰু সুখী অনুভৱ কৰিছিলোঁ। কিন্তু মোৰ এই আনন্দত কেতিয়াবা বাধা দিছিল কিছুমান সমস্যাজনক হাদীছে যিবোৰ মহান শ্বৰীয়তৰ লক্ষ্যৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ নাছিল। মই প্ৰায়ে আলেম আৰু মুহাদ্দিছসকলৰ ওচৰত দাবী জনাইছিলোঁ যাতে তেওঁলোকে আমাক এনে এখন গ্ৰন্থ উপহাৰ দিয়ে য'ত এজন মুছলমানৰ ধৰ্মীয় আৰু পাৰ্থিৱ জীৱনত প্ৰয়োজন হোৱা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু শক্তিশালী বিশুদ্ধ হাদীছসমূহ একেলগে পোৱা যায়। কাৰণ এজন জ্ঞান অন্বেষণকাৰীয়ে যেতিয়া বিভিন্ন হাদীছৰ গ্ৰন্থত কোনো এটা হাদীছ বিচাৰে, তেতিয়া তেওঁ প্ৰায়ে এক লাখতকৈও অধিক হাদীছৰ এক বিশাল ভাণ্ডাৰৰ সন্মুখীন হয়, যিবোৰৰ বিশুদ্ধতা বা দুৰ্বলতাৰ বিষয়ে ইমামসকলৰ মাজত ভিন্ন মত থাকে। মই নিজকে প্ৰশ্ন কৰিছিলোঁ; এজন মুছলমানে তেওঁৰ শ্বৰীয়তৰ এই দ্বিতীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎসটো হাজাৰ হাজাৰ হাদীছৰ মাজৰ পৰা কেনেকৈ জানিব পাৰিব, যিবোৰৰ সাগৰত বিশেষজ্ঞসকলো কেতিয়াবা দিশহাৰা হৈ পৰে...?!

এই চিন্তাই মোক হাদীছৰ প্ৰধান আৰু বিখ্যাত গ্ৰন্থসমূহ পুনৰ অধ্যয়ন কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিলে। মই মোৰ বিনম্ৰ গৱেষণা অব্যাহত ৰাখিলোঁ আৰু অৱশেষত আৱিষ্কাৰ কৰিলোঁ যে মাত্ৰ কেইজনমান মুহাদ্দিছেহে তেওঁলোকৰ গ্ৰন্থত কেৱল বিশুদ্ধ হাদীছ থকাৰ চৰ্ত আৰোপ কৰিছিল আৰু হাদীছ গ্ৰহণৰ বাবে কঠোৰ নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ ভিতৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণসকলৰ কথা ইমাম ছুয়ূতীয়ে তেওঁৰ ‘আল-জামি আল-কবীৰ’ গ্ৰন্থৰ পাতনিত উল্লেখ কৰিছে আৰু ইংগিত দিছে যে তেওঁলোকৰ গ্ৰন্থসমূহ ‘বিশুদ্ধতাৰ চিহ্নযুক্ত’। মোৰ ককাদেউতা ইমাম মুহাদ্দিছ মুহাম্মদ বিন জাফৰ আল-কাত্তানীয়েও তেওঁৰ ‘আৰ-ৰিছালাহ আল-মুস্তাত্ৰাফাহ’ গ্ৰন্থত এই কথা নিশ্চিত কৰিছে। তেওঁ কৈছে: ‘আৰু তাৰ ভিতৰত এনে কিছুমান গ্ৰন্থ আছে যাৰ লেখকসকলে তাত কেৱল বিশুদ্ধ হাদীছ থকাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছে।’ এই ইমামসকলে নবী ﷺ ৰ পৰা বৰ্ণিত প্ৰতিটো সৰু-বৰ কথা নিশ্চিত কৰিবলৈ নিজৰ বহুমূলীয়া সময়, ধন আৰু শ্ৰম ব্যয় কৰিছিল। বেছিভাগ হাদীছ বিশাৰদে হাদীছক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিছে:

ছহীহ (বিশুদ্ধ), হাছান (উত্তম) আৰু জঈফ (দুৰ্বল)। ইয়াৰ বিৱৰণ তলত দিয়া হ'ল:

প্ৰথম: ছহীহ হাদীছ হ'ল সেইটো যিটো এজন ন্যায়পৰায়ণ আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য স্মৃতিশক্তিসম্পন্ন বৰ্ণনাকাৰীয়ে আন এজন একে গুণসম্পন্ন বৰ্ণনাকাৰীৰ পৰা শেষলৈকে বৰ্ণনা কৰিছে। ইয়াৰ তিনিটা ভাগ আছে:

মুতাৱাতিৰ হাদীছ: যিটো হাদীছ ইমান সংখ্যক লোকে বৰ্ণনা কৰিছে যে তেওঁলোক সকলোৱে মিলি মিছা কথা কোৱাটো অসম্ভৱ।

মাশ্বহুৰ হাদীছ: যিটো হাদীছ অন্ততঃ তিনিজন নিৰ্ভৰযোগ্য বৰ্ণনাকাৰীয়ে বৰ্ণনা কৰিছে।

আহাদ হাদীছ: এয়া এনে এক ছহীহ হাদীছ যিটো কেৱল এজন নিৰ্ভৰযোগ্য ব্যক্তিয়ে বৰ্ণনা কৰিছে।

দ্বিতীয়: হাছান হাদীছ হ'ল সেইটো য'ত গ্ৰহণযোগ্যতাৰ গুণসমূহৰ নিম্নতম পৰ্যায় বিদ্যমান।

তৃতীয়: জঈফ হাদীছ হ'ল সেইটো য'ত গ্ৰহণযোগ্যতাৰ কোনো গুণেই নাই। ইয়াৰ বহুতো ভাগ আছে।

আনহাতে হাদীছে কুদছী হ'ল সেইবোৰ হাদীছ যিবোৰ ৰাছুল ﷺ য়ে মহান আল্লাহৰ তৰফৰ পৰা বৰ্ণনা কৰে। এই হাদীছসমূহৰ মাজতো অন্যান্য হাদীছৰ দৰেই ছহীহ, হাছান, জঈফ আৰু কিছুমান মাওজু (বনাৱতী) হাদীছ আছে।

এই বিস্তৃত হাদীছ অধ্যয়নৰ পোহৰত মই মোৰ প্ৰথম গ্ৰন্থ ‘ছফৱাত আল-আহাদীছ আন-নবৱীয়্যা’ত সেইবোৰ হাদীছৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিলোঁ যিবোৰৰ বিশুদ্ধতাৰ ওপৰত কেইবাজনো ছহীহ হাদীছৰ ইমাম একমত হৈছে। যেতিয়া এটা হাদীছৰ সত্যতাৰ ওপৰত বিভিন্ন চিন্তা, স্থান আৰু সময়ৰ কেইবাজনো ইমাম একমত হয়, তেতিয়া ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল তেওঁলোকৰ প্ৰতিজনে মহান ৰাছুল ﷺ ৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক নিশ্চিত কৰিবলৈ সাধ্যানুসাৰ চেষ্টা কৰিছে। ই হাদীছটোৰ প্ৰামাণিকতাক এক বৌদ্ধিক, ভৌগোলিক আৰু ঐতিহাসিক মাত্ৰা প্ৰদান কৰে। ফলস্বৰূপে, ‘ছফৱাত আল-আহাদীছ’ৰ হাদীছসমূহ ৰাছুল ﷺ ৰ বাণী হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত নিশ্চিত বিশ্বাসৰ পৰ্যায়লৈ উন্নীত হয়। কাৰণ তেওঁলোক সকলোৱে একেলগে ভুল কৰা বা শিথিলতা প্ৰদৰ্শন কৰা অথবা তেওঁলোকৰ সকলোৰে ওপৰত মিছা আৰোপ কৰাটো অসম্ভৱ। উদাহৰণস্বৰূপে, যেতিয়া আমি জানিব পাৰোঁ যে ‘তোমালোকে আমল কৰা, কাৰণ প্ৰতিজন ব্যক্তিকে সেই কামৰ বাবে সহজ কৰি দিয়া হয় যাৰ বাবে তাক সৃষ্টি কৰা হৈছে’—এই হাদীছটো দহজনতকৈও অধিক ডাঙৰ ইমামে উল্লেখ কৰিছে, তেতিয়া ই আমাক এইটো নিশ্চিত কৰিবলৈ বাধ্য কৰে যে এয়া আটাইতকৈ বিশুদ্ধ হাদীছসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।

সেয়েহে মই কওঁ যে, কোনো এটা হাদীছৰ বৰ্ণনাকাৰী ইমামৰ সংখ্যা যিমানেই বৃদ্ধি পায়, সেই হাদীছটোৰ বিশুদ্ধতাৰ ওপৰত আমাৰ বিশ্বাসো সিমানেই বৃদ্ধি পায়। এইদৰেই এই চমৎকাৰী ‘ছফৱাত’ বা শ্ৰেষ্ঠ হাদীছসমূহ সংগ্ৰহ কৰা হৈছে যাৰ ওপৰত কেইবাজনো ইমাম একমত। ইয়াত প্ৰায় চাৰি হাজাৰ হাদীছ আছে যিয়ে মহান শ্বৰীয়তৰ বিভিন্ন শাখা যেনে আকীদা, ইবাদত, লেনদেন, দণ্ডবিধি, আদৱ-কায়দা, নৈতিকতা, প্ৰশাসন ইত্যাদিক সামৰি লৈছে। এই সকলোবোৰ হাদীছ পবিত্ৰ কোৰআন, শ্বৰীয়তৰ মূল লক্ষ্য আৰু নীতি অথবা নিশ্চিত বিজ্ঞানৰ বিৰোধী নহয়।

মই মোৰ এই গ্ৰন্থত ইমামসকলৰ নাম তেওঁলোকৰ সময়ৰ ক্ৰম অনুসৰি উল্লেখ কৰিছোঁ। তলত মই হাদীছৰ ইমামসকলৰ বাবে নিৰ্বাচন কৰা প্ৰধান চিহ্নসমূহ উল্লেখ কৰিছোঁ, যিবোৰ বেছিভাগ হাদীছ বিশাৰদে গ্ৰহণ কৰিছে:

(খ) বুখাৰীৰ বাবে, (ম) মুছলিমৰ বাবে, (ক) তেওঁলোক দুজনৰ মাজত সন্মত (মুত্তাফাকুন আলাইহি) হাদীছৰ বাবে, (দ) আবু দাউদৰ বাবে, (ত) তিৰমিজীৰ বাবে, (ন) নাছায়ীৰ বাবে, (হ) ইবনে মাজাহৰ বাবে, (আৰবাআহ) এই চাৰিজনৰ বাবে, (ছালাছাহ) ইবনে মাজাহৰ বাহিৰে বাকী তিনিজনৰ বাবে, (হম) আহমদ বিন হাম্বলৰ মুছনাদৰ বাবে, (অম) তেওঁৰ পুত্ৰ আব্দুল্লাহৰ অতিৰিক্ত বৰ্ণনাৰ বাবে, (ক) হাকেমৰ মুস্তাদৰাকৰ বাবে, (হব) ইবনে হিব্বানৰ ছহীহৰ বাবে, (খজ) ইবনে খুজাইমাহৰ ছহীহৰ বাবে, (তব), (তছ), (তছ) তাবারানীৰ কাবীৰ, আওছাত আৰু ছাগীৰৰ বাবে, (ছ) ছায়ীদ বিন মানছুৰৰ সুনানৰ বাবে, (খদ) বুখাৰীৰ আদাবুল মুফৰাদৰ বাবে, (তখ) বুখাৰীৰ তাৰিখৰ বাবে, (জ) জিয়া মাকদিছীৰ আল-মুখতাৰাহৰ বাবে, (ফই) শ্বাফেয়ীৰ মুছনাদৰ বাবে, (শ) ইবনে আৱী শ্বাইবাহৰ মুছনাদ আৰু মুছান্নাফৰ বাবে, (অব) আব্দুল ৰাজ্জাকৰ জামি আৰু মুছান্নাফৰ বাবে, (আ) আবু ইয়ালাৰ মুছনাদৰ বাবে, (কত) দাৰাকুতনীৰ সুনান আৰু আফৰাদৰ বাবে, (ফৰ) দাইলামীৰ ফিৰদাউছৰ বাবে, (হল) আবু নুয়াইমৰ হিলয়াহৰ বাবে, (হব, হক) বাইহাকীৰ শুয়াবুল ঈমান, সুনান, মাৰিফাহ, দালায়েলুন নুবুৱাহ আৰু আছমা ওৱা ছিফাতৰ বাবে, (অদ) ইবনে আদিৰ আল-কামিলৰ বাবে, (অক) উকাইলীৰ দুৱাফাৰ বাবে, (খত) খতীবৰ জামি আৰু তাৰিখৰ বাবে, (মি) দাৰিমীৰ সুনানৰ বাবে, (ত) তয়ালছিৰ মুছনাদৰ বাবে, (কৰ) ইবনে আছাকিৰৰ তাৰিখৰ বাবে, (বজ) বাজজাৰৰ সুনানৰ বাবে।

মই মোৰ ‘ছফৱাত আল-আহাদীছ আন-নবৱীয়্যা আশ-শ্বাৰীফা’ গ্ৰন্থৰ পৰা এই চমৎকাৰী হাদীছসমূহ নিৰ্বাচন কৰিছোঁ আৰু ইয়াৰ নাম দিছোঁ ‘জৱামিউল কালিম আন-নবৱীয়্যা আশ-শ্বাৰীফা’। ইয়াত হাদীছসমূহৰো শ্ৰেষ্ঠ অংশ আৰু চৰম উৎকৰ্ষ নিহিত আছে, যিয়ে মহান ৰাছুল ﷺ ৰ মহানুভৱতা, প্ৰজ্ঞা, জ্ঞান, বিশ্বজনীনতা, ধৈৰ্য্য, সাহস, অন্যায় আৰু অত্যাচাৰীৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ সংগ্ৰাম আৰু সত্য প্ৰতিষ্ঠা তথা অসত্য বিনাশৰ প্ৰমাণ দিয়ে। এয়া আমাৰ সন্তানসকলৰ বাবে আৰু সমগ্ৰ উম্মতৰ বাবে এক পথপ্ৰদৰ্শক চাকি হ'ব।

মই আন্তৰিকতাৰে আল্লাহৰ ওচৰত আশা কৰোঁ যে মই সামগ্ৰিকভাৱে মহান ইছলামৰ বাবে আৰু বিশেষকৈ পবিত্ৰ নবৱী সুন্নাহৰ বাবে এক মহান কাম কৰিবলৈ সক্ষম হৈছোঁ, যিয়ে ইনশাআল্লাহ মুছলমানসকলক ঐক্যবদ্ধ কৰাত সহায় কৰিব। লগতে ই ইছলামৰ চিৰন্তন আধ্যাত্মিকতাক পৃথিৱীৰ প্ৰতিটো প্ৰান্তৰ শিক্ষিত আৰু চিন্তাশীল লোকসকলৰ হৃদয় আৰু মনৰ ওচৰ চপাই নিব। আল্লাহে সত্য কথা কয় আৰু তেৱেঁই সঠিক পথ দেখুৱায়। সকলো প্ৰশংসা আল্লাহৰ বাবে যিয়ে কৈছে: ‘আৰু প্ৰতিজন জ্ঞানবানৰ ওপৰত এজন সৰ্বজ্ঞাতা আছে।’ আপোনালোকৰ ওপৰত আল্লাহৰ শান্তি, ৰহমত আৰু বৰকত বৰ্ষিত হওক।

অধ্যাপক ড° আব্দ আল-কাদিৰ আল-মক্কী আল-কাত্তানী
উপদেষ্টা আৰু অধ্যাপক, অভিযান্ত্ৰিক আৰু উচ্চতৰ ইছলামী অধ্যয়ন

নবী ﷺ য়ে কৈছিল: 'আল্লাহে সেইজন ব্যক্তিৰ মুখ উজ্জ্বল কৰক যিজনে আমাৰ পৰা কিবা শুনে আৰু যেনেকৈ শুনিছে তেনেকৈয়ে আনৰ ওচৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে; কাৰণ যাৰ ওচৰলৈ কথাটো প্ৰেৰণ কৰা হয়, তেওঁ প্ৰায়ে শুনাতকৈ অধিক বুধিয়ক হয়।'