Oxirgi kunga imon
Musulmon kishi o'lim mavjudotning oxiri emas, balki amallar makonidan abadiy hayotga o‘tish — har bir inson uchun haqiqiy boshlanish ekanligiga ishonadi. Odamlar orasida bexabarlar o‘limni nihoya deb bilsa, mo‘min uchun bu dunyoning bexushligidan uyg‘onishdir; shu bilan birga barzax hayoti boshlanadi, u doimiy ne'mat yoki og‘ir azobga olib boradi. Shu sababli mo‘min doimo Alloh bilan uchrashuvga to‘g‘ri vaqtda tavba, istig‘for va haqqni egalariga qaytarish bilan tayyorlanadi.
Oxirgi kunni yodga olish mo‘min hayotini tartibga soluvchi asosiy tamoyillardan biridir; u marhumlar va qabrlarga boqib, o‘zining ham shu oxirga duch kelishini eslaydi, lekin vahimaga tushmaydi, balki o‘zini erta hisobotga chaqiradi. Samimiy mo‘min uchun oxiratni eslash ibodat va sabrga yordam beradi, gunohlardan tiyilib qolishga kuchli undov bo‘lib xizmat qiladi — Allohning roziligini umib, uning azobidan qo‘rqadi.
Qiyomat qo‘zg‘alib, insonlar qabrlardan tiriltirilganda har bir kishi o‘lgan holatida qayta tirilar; barchasi jam bo‘lib, adolat mahkamasi oldida turadi. O‘sha qiyin kunda har bir odamga uning ishlar kitobi o‘qiladi — har bir amal aniq qayd etilgan, va na obro‘-e'tibor, na boylik unga naf keltirmaydi. Yaxshi ish qilgan kishi najot topadi, nafsiga ergashgan va Rabbiga itoatsizlik qilgan kishi esa azobga duch keladi; har kimga imoni va amali bo‘yicha munosib mukofot yoki jazo beriladi.
Mo‘minlarning jannatdagi maqomlari ularning ixlosi va jihodi darajasiga qarab farq qiladi; Alloh taqvodorlar uchun, dunyoda haqiqat yo‘lida sabr qilganlar uchun jannatni tayyorlagan. Inkor etuvchilar va qarshilikka kelganlar esa kofirlikdagi qatʼiyliklari uchun jazo ko‘radi; qiyomat kuni afsusdan boshqa foyda bo‘lmaydi. Shu sababli mo‘min O‘ng tomondagilardan bo‘lishga intiladi — Allohning rahmati va mag‘firatini umib — va uning g‘azabiga va azobiga olib keladigan hamma narsadan tiyiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.