Taqdirga imon

Taqdirga imon Islomda majburiyat yoki beparvolik degani emas, balki Allohning irodasini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tasdiqlashdir. Allohning adolati insonlarning cheklangan mezonlari bilan o‘lchanmaydi; masalan, o‘qituvchi tomonidan berilgan tarbiya o‘quvchiga zulmdek tuyulishi mumkin, lekin aslida u o‘quvchining manfaati uchun adolatdir. Shunday qilib, Allohning taqdirlari bizga mavhum ko‘rinishi mumkin, lekin ular mohiyatida hikmat va adolat yotadi.

Alloh insonga aql va iroda bergan, va uni faqat o‘z imkoniyatlari va erkinligi doirasida hisobga oladi. Ba'zi matnlar majburlikni anglatgandek ko‘rinsa, ular insonning zimmasiga yuk bo‘lmagan koinotiy holatlarga ishora qiladi; holbuki savob va jazo olib keladigan amallar insonning erkin tanloviga bog‘liqdir. Shu bois, hidoyat va dalolat insonning harakatlari va erkin irodasi natijasidir.

Soliq solingan salaf taqdirga imonni ish va jihodga undovchi kuch sifatida qabul qilgan; rizq va umr taqdirlangan bo‘lsa-da, ular mehnat qilib, Allohga tavakkal qilishgan — bechora yoki dangasalik qilishmagan. Taqdirni bahona qilib xato yoki gunohlarni oqlamoq esa asossiz bahona bo‘lib, rad etiladi, chunki inson o‘z kelajagini bilmaydi; u nafsi istagiga ergashadi, shuning uchun Allohning buyurganlarini bajarishni tark etishga hech kimda bahona yo‘q.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.