Qədərə iman

İslamda qədərə iman məcburiyyətçilik və ya tənbəllik anlamına gəlmir; o, Allahın iradəsini tanımaqla yanaşı insanın məsuliyyətini də qəbul etməkdir. Allahın ədaləti bizim məhdud insan ölçülərimizlə ölçülə bilməz; necə ki, şagird müəlliminin tənbehini haqsızlıq kimi görə bilər, halbuki müəllimin məqsədi onun xeyrinə olan ədalətdir. Allahın qədrləri bəzən bizə müəmmalı görünə bilər, lakin onların mahiyyətində hikmət və ədalət var ki, biz onun bütün cəhətlərini dərk edə bilmərik.

Allah insanı ağıl və azad iradə ilə təmin edib və onu yalnız öz imkanları və seçimi çərçivəsində məsuliyyətə cəlb edir. Qüdrət baxımından bizim suallarımıza aid olan əlamətlər bəzən məcburiyyət kimi görünə bilər, ancaq bəndə onlardan sual verilməz; xeyir və şərə görə mükafat və cəza isə insanın seçdiyi əməllərin daxildir. Buna görə də hidayət və dalanlıq insanın öz səyi və azad iradə ilə seçdiyi əməl və qərarların nəticəsidir.

Saleh səvflər qədərə imanı əməyə, cihad və vasitələrə sarılmaq üçün bir stimul saymışlar; onlar ruzinin və ömrün müəyyən olduğunu bilib gərgin işləyib Allaha təvəkkül etmiş, lakin tənbəllik etməmişdilər. Qədəri bəhanə gətirərək nöqsanı və ya günahı əsaslandırmaq zəif və əsassız bir arqumentdir, çünki insan öz gələcəyini bilməz və nəfsə tabe olaraq günaha meyl edə bilər; Allahın əmrlərini tərk etmək üçün heç kimin üzrxahlığı yoxdur.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.