Qadarga imon

Islomda qadarga imon majburiylik yoki bo'ysunish emas, balki Allohning irodagini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tasdiqlashdir. Allohning adolati insonlarning cheklangan mezonlari bilan o'lchanmaydi; masalan, o'quvchi ustozining tarbiyalashini zulm deb bilishi mumkin, holbuki bu uning manfaatiga bo'lgan haqiqatdagi adolatdir. Allohning taqdirlari bizga noaniq ko'rinishi mumkin, lekin ularning mohiyati hikmat va adolat bo'lib, biz ularning barcha jihatlariga yetmaymiz.

Alloh insonga aql va iroda bergan va uni faqat uning qobiliyat va erkinligi doirasida hisobga oladi. Majburiyatni anglatgan matnlar bizning quvvatimizdan yuqori bo'lgan koinot masalalariga ishora qiladi; ular uchun band hisob so'ralmaydi. O'z navbatida, savob va jazo olib keladigan amallar insonning tanlovi zanjirida. Shuning uchun hidoyat va dalolat insonning o'z irodasi bilan tanlagan sa'y-harakatlari va amallarining natijasidir.

Soliho's-salaf qadarga imonni ish va jihodga hamda sabablarni olishga undovchi omil sifatida qabul qilishgan; ular rizq va umr muqaddar ekaniga ishonib tinmay mehnat qilib, Allohga tavakkal qilishgan, ammo beparvolik yoki dangasalikdan yiroq bo'lishgan. Qadarni o'z yetishmovchilik yoki gunohni oqlash uchun bahona qilish esa zaif va rad etiladigan dalildir, chunki odam o'zining kelajagini bilmadi, balki nafsiga ergasha oladi; Alloh buyurgan narsalardan voz kechishga hech kimda haq yo'q.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.