Qadarga imon

Islomda qadarga imon majburiyat yoki bo‘ysunishga olib keluvchi tushuncha emas; balki bu Allohning irodagini tan olish bilan birga insonning mas’uliyatini ham tasdiqlashdir. Allohning adolati bizning cheklangan insoniy mezonlarimiz bilan o‘lchanmaydi; masalan, talaba uchun o‘qituvchining tarbiyaviy chorasi zulmdek tuyulishi mumkin, lekin aslida bu uning manfaatiga xizmat qiluvchi adolat bo‘lishi ham mumkin. Allohning taqdirlari bizga noaniq tuyulishi mumkin, ammo ularning mohiyatida hikmat va adolat mavjud bo‘lib, biz hamma jihatlarini to‘la anglay olmaymiz.

Alloh insonga aql va iroda bergan, shuning uchun uni faqat uning qobiliyati va erkinligi doirasida hisobga oladi. Majburiyatga ishora qiluvchi matnlar ko‘pincha bandning savolga tortilmaydigan, bizning quvvatimizdan tashqaridagi koinotiy narsalarga taalluklidir; mukofot va jazo bilan bog‘liq amallar esa insonning tanlovi doirasidadir. Shunday ekan, hidoyat hamda zag‘iylik — adashish — insonning o‘z erkin irodasi bilan qilgan izlanishlari va amallari natijasidir.

Salih avlod qadarga imonni ish, jihod va sabablarni izlash uchun kuch sifatida qabul qilgan; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganiga ishongan holda tinimsiz mehnat qilib, Allohga tawakkul qilar, ammo dangasalik yoki beparvolik qilmasdilar. Qadarni o‘z kamchilik yoki gunohlarini oqlash uchun dalil qilish — bo‘sh bahona va rad etishga loyiq iboratdir, chunki inson o‘zining g‘aybini bilmaydi va ko‘pincha nafsiga ergashadi; shuning uchun Alloh buyurgan amallardan bo‘yin tovlash uchun hech kimga haqiqiy uzr bo‘lmaydi.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.