Troen på forudbestemmelse

Troen på forudbestemmelse (al-Qadar) i islam betyder ikke fatalisme eller passivitet, men er en anerkendelse af Allahs vilje, samtidig med at menneskets ansvar fastholdes. Allahs retfærdighed kan ikke måles med menneskets begrænsede standarder; for ligesom en elev kan opfatte sin lærers disciplin som uretfærdig, selvom det er retfærdighed for elevens eget bedste, kan Allahs forudbestemmelser virke uklare for os, men i deres kerne er de visdom og retfærdighed, hvis fulde omfang vi ikke kan fatte.

Allah giver mennesket fornuft og vilje, og holder det kun ansvarligt inden for dets evne og frihed. De tekster, der antyder tvang, henviser til kosmiske anliggender, der er uden for vores magt, og som tjeneren ikke holdes ansvarlig for, mens de handlinger, der medfører belønning og straf, ligger inden for menneskets valg. Derfor er vejledning og vildfarelse et resultat af ens stræben og de handlinger, man har valgt med sin frie vilje.

De retfærdige forgængere (Salaf as-Salih) brugte troen på forudbestemmelse som en drivkraft for handling, stræben (jihad) og at tage de nødvendige midler i brug, idet de troede, at ens forsørgelse (rizq) og levetid (ajal) er forudbestemt, så de arbejdede hårdt og stolede på Allah uden dovenskab eller passivitet. Men at påberåbe sig forudbestemmelse for at retfærdiggøre forsømmelse eller synd er et svagt og afvist argument, fordi mennesket ikke kender det usynlige (al-Ghaib), men snarere reagerer på sine lyster, så ingen har en undskyldning for at undlade at gøre, hvad Allah har befalet.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.