G‘oyibga imon
Dunyo bizning cheklangan hissiyotlarimiz bilan idrok etilgan narsalardan iborat emas; haqiqat guvohlik (shohidlik) olamidan kengroqdir. Ruh — hayotimiz siri — biz uning mohiyatini hissiy idrok bilan bilmasak ham, mavjud haqiqat sifatida unga imonimiz bor. Shunday qilib, g‘oyibga imon mu’minni ajratib turadi: u moddiy olam ortidagi narsalarga Allohning haqiqiy xabariga asoslanib ishonadi va bu eng oliy darajadagi qat’iy e’tiqoddir.
Allohning hikmati va mehribonligidan bizni o‘z aqlimiz yolg‘iz idrok eta olmagan narsalar haqida xabardor qilgani bor; bu xabarlar bizning ichimizdan kelmagan vahiylar orqali yetkazildi. Bu ilohiy xabarlarning yetib kelish yo‘llari sobit bo‘lib, eng ulug‘i elchilar orqali farishtalarning yuborilishi orqali Shariatni yetkazishdir; bu bizni moddiy cheklovdan chiqarib, Allohni va oxiratga amal qilishni anglashga yo‘naltiradi.
Faol fazilatli axloq faqat eʼtiqod asosida barqaror bo‘ladi: Allohning sirtdagi va yashirin holatdagi ko‘rib turganini chin dildan anglasa, mu’min faqat shunda yaxshilikka rioya qiladi va yomonlikdan tiyiladi — u maqtov ko‘rsin yoki ko‘rmasin. Faqat modda omillarga tayanib harakat qiluvchilar esa shaxsiy manfaatlarining quliga aylanib qoladi va maʼnaviy yuksalish hamda oliy insoniy qadriyatlardan chetlashadi.
Xulosa qilib aytganda, g‘oyibga imon koinot qonunlari bilan ziddiyatda emas; Alloh sabablar va sabablarni yaratuvchidir. Baʼzilarning ilm bilan baʼzi g‘oyibatlar o‘rtasida to‘qnashuv ko‘rayotganini hisoblash esa aslidachi tushunmovchilikdir. Masalan, ob-havo prognozi g‘oyibni bilish emas, balki Allohning moddiy hodisalardagi sunnatlarini kuzatish va xulosa qilishdir; xuddi kimdir pochta kelishini ko‘rib, uning kelishini avvaldan aytib qo‘yishi kabi.
إن العالم لا يقتصر على ما تدركه حواسنا المحدودة، فالحقيقة أوسع من عالم الشهادة المادي. فالروح، التي هي سر حياتنا، حقيقة قائمة نؤمن بها رغم غياب ماهيتها عن إدراكنا الحسي. وهكذا، يُعد الإيمان بالغيب تمييزاً للمؤمن، حيث يصدق بما وراء المادة اعتماداً على خبر الله الصادق، وهو أسمى مراتب اليقين.
من حكمة الله ورحمته بنا أن أخبرنا عما تعجز عقولنا عن إدراكه وحده، وذلك عبر رسالاته التي جاءت من خارج ذواتنا. وقد اتخذت هذه الأخبار الإلهية طرقاً ثابتة، أعظمها إرسال الملائكة إلى الرسل المصطفين لتبليغ الشريعة؛ ليكون ذلك بياناً لنا يخرجنا من ضيق المادة إلى رحابة المعرفة بالله والعمل لليوم الآخر.
إن الأخلاق الفاضلة لا تستقيم إلا إذا بُنيت على أساس العقيدة الإيمانية، فالمؤمن الذي يوقن بأن الله يراه في سره وعلانيته هو وحده الذي يلتزم الخير ويجتنب الشر، سواء وجد ثناءً أو لم يجد. أما من يربط أفعاله بالأسباب المادية وحدها، فإنه يظل أسيراً لمصالحه الشخصية، معرضاً عن الرقي الروحي والقيم الإنسانية السامية.
ختاماً، إن الإيمان بالغيب لا يتناقض مع السنن الكونية، فالله هو خالق الأسباب والمسببات. وما يظنه البعض تعارضاً بين العلم وبعض الغيبيات، هو في الحقيقة قصور في الفهم. فالنشرة الجوية مثلاً ليست إدراكاً للغيب، بل استقراءً لسنن الله في الظواهر المادية المشهودة، تماماً كمن يرى قدوم البريد ويخبر به قبل وصوله.