Πίστη στο Θεϊκό Πεπρωμένο

Η πίστη στο πεπρωμένο στο Ισλάμ δεν σημαίνει ντετερμινισμό ή αδιαφορία, αλλά είναι αναγνώριση της θείας βούλησης μαζί με την επιβεβαίωση της ευθύνης του ανθρώπου. Η δικαιοσύνη του Θεού δεν μετριέται με τα περιορισμένα μέτρα των ανθρώπων· όπως ένας μαθητής μπορεί να θεωρεί την τιμωρία του δασκάλου άδικη ενώ αυτή είναι η αληθινή δικαιοσύνη προς όφελός του, έτσι και τα πεπρωμένα του Θεού μπορεί να μας φαίνονται ασαφή, αλλά στην ουσία τους είναι σοφία και δικαιοσύνη που δεν μπορούμε να περιλάβουμε σε όλες τις πτυχές τους.

Ο Θεός δίνει στον άνθρωπο νου και βούληση, και τον λογοδοτεί εντός του πλαισίου της ικανότητάς του και της ελευθερίας του. Τα κείμενα που φαίνεται να υποδεικνύουν αναγκαστικότητα αναφέρονται σε κοσμικά ζητήματα πέρα από τις δυνάμεις μας για τα οποία ο δούλος δεν θα ερωτηθεί, ενώ οι πράξεις που συνεπάγονται ανταμοιβή και τιμωρία ανήκουν στον κύκλο των επιλογών του ανθρώπου. Έτσι, η καθοδήγηση και η πλάνη είναι αποτέλεσμα της προσπάθειας και των πράξεων που ο άνθρωπος επέλεξε με τη δική του ελεύθερη βούληση.

Οι πατέρες της πίστης έκαναν την πίστη στο πεπρωμένο κίνητρο για εργασία, αγώνα και τη λήψη αιτίων, πιστεύοντας ότι το εισόδημα και ο χρόνος ζωής είναι προκαθορισμένα· γι' αυτό δούλεψαν σκληρά και εμπιστεύτηκαν στον Θεό χωρίς τεμπελιά ή αδράνεια. Το να επικαλείται κανείς το πεπρωμένο για να δικαιολογήσει την αμέλεια ή την αμαρτία είναι αδύναμη και απορριπτέα δικαιολογία, γιατί ο άνθρωπος δεν γνωρίζει το άγνωστο του, αλλά υπακούει στα πάθη του· δεν έχει κανείς δικαιολογία για να παραλείψει όσα ο Θεός του πρόσταξε.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.