ایمان به قضای و قدر

ایمان به قضای و قدر در اسلام به معنای جبر یا تواکل نیست، بلکه تصدیقِ مشیتِ خدا همراه با اثبات مسئولیتِ انسان است. عدالتِ خدا با معیارهای ناقصِ بشر سنجیده نمی‌شود؛ همان‌طور که شاگرد ممکن است تأدیبِ معلم را ظلم ببیند در حالی که آن تأدیب در حقیقت عدالت به سودِ اوست، قضا و قدرهای الهی برای ما ممکن است مبهم جلوه کنند، اما در باطن آن‌ها حکمت و عدالتی است که ما تمام جوانبش را درنمی‌یابیم.

خدا به انسان عقل و اراده داده و او را تنها در چارچوب توانایی و آزادی‌اش مورد حساب قرار می‌دهد. متونی که ظاهراً بر اجبار دلالت دارند به امورِ کلی و هستی‌شناختی اشاره می‌کنند که فراتر از توانِ ماست و بنده دربارهٔ آن‌ها پاسخ‌گو نیست، در حالی که اعمالی که منجر به ثواب و عقاب می‌شوند در دایره انتخابِ انسان قرار دارند. بنابراین هدایت و ضلال نتیجه تلاشِ انسان و اعمالی است که با ارادهٔ آزادِ خود انتخاب کرده است.

سلفِ صالح ایمان به قضای الهی را محرکی برای عمل، جهاد و گرفتن اسباب قرار دادند و معتقد بودند که روزی و اجل مقدر است؛ از این رو با جدیت تلاش کردند و بر خدا توکل نمودند بی‌آنکه دچار سستی یا رخوت شوند. اما بهانه‌تراشی به نامِ قدر برای توجیهِ کوتاهی یا معصیت، حجتی ضعیف و مردود است، زیرا انسان غیبِ خویش را نمی‌داند و اگرچه ممکن است ادعا کند، غالباً تابع هوای نفس می‌شود؛ بنابراین هیچ‌کس عذری برای ترکِ آنچه خدا امر کرده ندارد.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.