القسم الرابع: نظام المعاملات المالية والأحكام
Qismu 4: Nizamu maamɓe e dowrowal e cuɓe
الباب الأول: البيوع والتجارة والمعاملات والدين
Babbu 1: Sayduji, njagorde, maamɓe e ɗiine
قال رسول الله ﷺ «أَدْخَلَ الله الجَنَّةَ رَجُلًا كَانَ سَهْلًا: مُشْتَرِيًا، وَبَائِعًا، وَقَاضِيًا، وَمُقْتَضِيًا».
Rasul Allaah ﷺ wi'i: «Allaah jolɗiima gorko ɗo woni sahli e nder leydi: mo jogiiɗo (muuɓo njiyataa), mo selliiɗo, mo qadi (qâḍî), e mo muqtaɗi (mo waɗi ɗaɓɓere).»
قال رسول الله ﷺ «أَمَّا بَعْدُ، فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللهِ، مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، قَضَاءُ اللهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللهِ أَوْثَقُ، وَإِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ».
Rasul Allaah ﷺ wi'i: «Ko fii kala, hol ko ɗum? Hol no waɗi goɗɗum toɓɓereji waɗi keɓe keɓe teeɓii e nder Kitabu Allaah? Ko ɗum waɗi, haɗa keɓe kañum waɗi nder Kitabu Allaah, ko ɓe njipporee, kono kala keɓe wonaa e nder Kitabu Allaah so wonaa waawi, ɓe njipporee. E nden e goɗɗum waɗi nder dandamol Allaah ɓuri toɓɓere, e keɓe Allaah ɗo moƴƴi e jam. Tee moƴƴi-walāʼ (الْوَلَاءُ) ko mo waɗi jaɓɓude caabi. »
قال رسول الله ﷺ «ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا أَكْثَرَ مِمَّا أُعْطِيَ وَهُوَ كَاذِبٌ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ، وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَاءٍ فَيَقُولُ اللهُ الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلِي كَمَا مَنَعْتَ فَضْلَ مَا لَمْ تَعْمَلْ يَدَاكَ».
Rasul Allaah ﷺ wi'i: «Tati ɗi Allaah no waɗi woni e jammaji ɓe ɗon njoɓdi ɗiɗi: Gorko o jaɓii e hakkunde saria e sariyaande nde o ɗaɓɓitii no o waɗi yowitaade huuwam; gorko o jaɓii e laamu jeɗɗi kuutorde ngam heɓɓude keɓe moƴƴi e makko; e gorko o naatanii hortorde ndiyam (ko o naatani fajal) e Allaah wi'i: Haaƴtu, mi naatani maa jom bandu maa ɗum ɗoo, kono ɗum ko maɓɓe maa waɗanii. »
قال رسول الله ﷺ «رَحِمَ الله عَبْدًا سَمْحًا إِذَا بَاعَ، سَمْحًا إِذَا اشْتَرَى، سَمْحًا إِذَا قَضَى، سَمْحًا إِذَا اقْتَضَى».
Rasul Allaah ﷺ wi'i: «Allaah joomi jom waɗi rahma on, gorko woni samah: samah so o selli, samah so o njiyata, samah so o qada, samah so o muqtaɗa. »
قال رسول الله ﷺ «لا تَحَاسَدُوا، وَلا تَنَاجَشُوا، وَلا تَبَاغَضُوا، وَلا تَدَابَرُوا، وَلا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ، وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا، الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لا يَظْلِمُهُ، وَلا يَخْذُلُهُ، وَلَا يَحْقِرُهُ، التَّقْوَى هَاهُنَا، وَأَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ، بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ، كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ، دَمُهُ، وَمَالُهُ، وَعِرْضُهُ».
Rasul Allaah ﷺ wi'i: «Alaa on njiyataa e dow heen, e alla ko ɓuri: ‘‘Ñaam ɗum, ñaam ɗum’’, e ala ko ɓe hokkataa; wonaa on yowita, hoto jeyaa, walla ɓe yidi mbaɗa kula; on wonaa haalata e dow on, joomi Allaah on waɗaade waɗi no ɓe waɗi: On weltataa, on mbaydanaa, on yottoraa, on naatataa—kadi tonaa on selli to ɗe selli ɗe. Jooni on wonaa wolwugo Allaah, on waɗa jeyaaɓe e dow ɗi, Musulmi on ko gorko on, Musulmi on ko e nder fittaare: o waɗa faamde, o waɗa lannde, o waɗa ndewoyde. Taqwa ɗee e nder konngi, o njiɗi puccu makko; ko ɓe fotata gori ɗum, ɗum juulna jooman: Kulle Musulmi woni hakkeeji e juuɗe Musulmi, ɗemngal makko, njaɓɓu makko e ngamte makko haraama. »
قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ فَضْلَ مَاءٍ لِيَمْنَعَ بِهِ الْكَلأ».
Rasul Allaah ﷺ wi'i: «Ko fii, kadi e kama, walaa e mon fota yaru ndiyamaji dow maɓɓe mbaɗi sey to waɗata gooɗɗum ngam naatude kawtal ndiyam kala.»
قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعْ جَارٌ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ».
Rasul Allaah ﷺ wi'i: «Walaa ko jawdiijo miijo on, muusar on fota naatude fii faamde nde jeyaaɗo on tawii heen e ndeere mum, tee haa ko on fota teeltaay walla bawɓe laana; jawdiijo mum fota taƴa e jamma.»
قال رسول الله ﷺ «مَنْ طَالَبَ حَقًّا فَلْيَطْلُبْهُ فِي عَفَافٍ» وَافٍ، أَوْ غَيْرِ وَافٍ».
Rasul Allaah ﷺ wi'i: «Ko on moɗo waɗi njoɓdi hakkil, laatnoo ɓe njoɓdi maa e annduure (aafaf), so wonaa waafi walla so wonaa hayre waafi.»
الباب الثاني: فقه القضاء، نظام القضاء والإمارة في الإسلام
Babbu 2: Fiqhu hakkileeji, nizam hakkileeji e imara e Islaam
قال رسول الله ﷺ «إِنِي لَمْ أُومَرْ أَنْ أَنْقُبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ وَلَا أَشُقَّ بُطُونَهُمْ».
Rasulullāh ﷺ wi'i: «Mi anndaa anɗaama mi naatude cuɓɓe ɓe walla mi soklude ɓiynguure ɓe».
قال رسول الله ﷺ «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّىٰ يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الْمُبْتَلَىٰ حَتَّىٰ يَبْرَأَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّىٰ يَكْبُرَ».
Rasulullāh ﷺ wi'i: «Qalam ngal ardi e dow tati: ardi e mo na'iimi haa o yehi, ardi e mo mubtalā haa o rooynii, e ardi e cuɓo haa o waawi teelta».
قال رسول الله ﷺ «كَيْفَ يُقَدِّسُ اللهُ أُمَّةً لا يَأْخُذُ ضَعِيفُهَا حَقَّهُ مِنْ قَوِيِّهَا، وَهُوَ غَيْرُ مُتَعْتَعٍ».
Rasulullāh ﷺ wi'i: «Hol ko Allaah ngoodi umma on, so hinnde mum ɗon waawi heɓugo hakkil mum ɗum e mawɗo mum, tee Allaah fota ko oon goonga?»
الباب الثالث: أقضية الرسول صلوات الله وسلامه عليه
Babbu 3: Aqdiye Rasuul صلوات الله وسلامه عليه
قال رسول الله ﷺ «مَا تَأْمُرُنِي؟.. تَأْمُرُنِي أَنْ آمُرَهُ أَنْ يَدَعَ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الفَحْلُ؟ اذْفَعْ يَدَكَ حَتَّى يَعَضَّهَا ثُمَّ انْتَزِعْهَا».
Rasul Allah ﷺ wi'i: «Hol ko on njaltin-maa? On njaltin-maa mi wi'i mo ngam on laatoto hannuuɗe mum e ma, tee o nyaɓɓa ɗum kam al-fahl? Daffu hannuuɗe maa haa o nyaɓɓa ɗum, kadi so o nyaɓɓa ɗum, netti ɗum.»
قال رسول الله ﷺ «مَا عَلَّمْتَهُ إِذْ كَانَ جَاهِلًا، وَلا أَطْعَمْتَهُ إِذْ كَانَ جَائِعًا».
Rasul Allah ﷺ wi'i: «Alaa a jangi mo so o wonaa jahil, tee alaa a nyaami mo so o wonaa jaa'i.»
قال رسول الله ﷺ «يَا زُبَيْرُ اسْقِ، ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ».
Rasul Allah ﷺ wi'i: «Yaa Zubayr, suɓo ndiyam, kadi mburti ndiyam ngal haa ndiyam ngoni waɗi yehdi e al-jadr.»