Yewtere deftere

Yettoore woodani Alla Joomiraaɗo winndere, njuulu ɓurngu e kisal timmungal njottoo e neldaaɗo mo woni hinne wonande winndere ndee, kanko woni mawɗo men Muhammadu ɓii Abdullaahi, goonguɗo aadi, koolaaɗo, e dow saare makko e sehilaaɓe makko heɓɓiiɓe barke, e kala jokkuɗo ɓe e moƴƴere haa ñande darngal. Senaye woodani maa, yaa Alla, anndal alanaa men so wonaa ko anndin-ɗaa men, yaa Alla anndin men ko nafat men, kadi naftir men ko anndin-ɗaa men, ɓeydan men anndal e munyal e hikma, pellet aan a annduɗo, munyuɗo, laaɓuɗo. Joomiraaɗo am, yaajin ɓernde am, ɓoltan ɗemngal am haa ɓe paama haala am.

Caggal ɗum, ina weli yam mi hollita janngoowo tedduɗo oo dental cuɓaangal e Jawameji Kalmii Nabawii Shariif, ɗum ko ko mi suɓii e deftere am ɓurnde lollude wiyeteende Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya al-Shareefa. Ɗum ko haadiisaji ɗi limanɓe cellal haala njaɓi cellal majji. Ɗum ari ko caggal heɓaari mawndi ndi deftere Safwa ndee heɓi, nde woni ɗumngal ganndal timmungal ngal Alla teddini yam e mooɓtude ɗum, e heblude ɗum, e feccude ɗum, e firtude ko saɗi e mum duuɓi ɓennuɗi. Nde heɓi, e dow moƴƴere Alla, jaɓgol e teddungal e nder dingiraaji ganndal Arabeeɓe e Lislaamu e winndere ndee fof, saabu nde ina jogii haadiisaji Nabawii ɓurɗi teeŋtude e ɓurɗi semmbe ɗi sikke alaa e cellal majji, saabu nanondiral limanɓe haadiisaji celluɗi e dow cellal majji. Ko ɗum woni haadiisaji ɗi juulɗo eeyli e diine mum e aduna mum. Mi teeŋtinii e deftere Safwa ndee haadiisaji jowitiiɗi e iimaan, e ibaadaaji, e sariyaaji, e hikmaaji annabaagal, e ko hirjinta e ko hulɓinta, e darajaaji, e sifaaji, e needi, e ganndal, e safaara, e firtaande, e kibaaruuji fitinaaji, e alaamaaji darngal, e sifaaji ñande darngal, e aljanna, e yiite, e kala ko nafat juulɗo e diine mum e aduna mum, e goɗɗum e waajuuji e ko ɓolti ɓernde... haa nde wona ɗumngal haadiisaji koyngal heɓde, ɓadiingal juuɗe wiɗtooɓe, kadi haa nde wona deftere seedaagal nde haadiisaji nanondiraaɗi e cellal mum e nder limanɓe haadiisaji peeñata e mum, tawa ina maantinee e alaamaaji yaltinɓe ɗi ɓurɓe teeŋtude, so Alla jaɓii.

Ko nde deftere nde annduɓe heewɓe e annduɓe haadiisaji e miijotooɓe njetta, ɓe njiyri nde ko ɗumngal haadiisaji hanneejo timmungol e bannge ko nde jogii haadiisaji Nabawii ɓurɗi cellude e ɓurɗi semmbe e bannge ɗaɗol e dow loowdi. Nde woni deftere nde mi adodaaki e mum, kadi deftere waɗaaka e fannu mum e dow mbaydi mum hono mayre. Caggal nde nde yalti laabi sappo e nay, mi yi'i wonde ndee deftere, hay so tawii ina jogii teeŋtuma e darnde ganndal hono ɗumngal e doggol timmungol wonande haadiisaji Nabawii shariif wonande neɗɗo mo yiɗi tabitinde cellal haadiisaji, kono nde ɓuri teeŋtude ko e fedde annduɓe e miijotooɓe e almudɓe ganndal e annduɓe haadiisaji ɓuri heewde. E dow jaɓgol yiɗde woɓɓe e banndiraaɓe men annduɓe e tedduɓe e ɗaɓɓugol maɓɓe yo mi famɗin deftere Safwa ndee, saabu woodgol haadiisaji gootol ɗi ngartiraa e mayre sabu seerndugol fuɗɗoode majji walla ɓeydagol kalima walla kalimaaji, walla seerndugol haaloowo e loowdi woɓɓe majji tawa maana oo ko gooto walla ina ɓadii, ɗum addani men ittude ɗum e Jawameji Kalmii Nabawii, haa ɗum hoya heɓde e nanngude wonande mo yiɗi nanngude. So wona mo yiɗi dental haadiisaji ɗi sikke alaa e cellal majji, yo o rutto e deftere Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya al-Shareefa timmunde, haa deftere Jawameji Kalmii Nabawii Shariif wona koynde heɓde e nanngude wonande kala noone almudɓe e janngoowo gannde diine e aduna, haa ɗum hollita ŋarɗugol haadiisaji Annabi ﷺ e jawameji kalmii mum e sunnaaji mum, ɗi tawata so goonɗinɗo walla mo wonaa goonɗinɗo walla ñiŋoowo ƴeewii ɗum, maa feeñan mo laaɓal udditgol Joomiraaɗo ngol Alla rokki Nulaaɗo mo janngaani winndaani oo ﷺ, ɗi kawri e kawtal majji ngoni haadiisaji hikmaaji ɓurɗi ŋarɗude, ɗi njaltataa so wonaa e neɗɗo mo Alla suɓii haa wona hinne wonande winndere ndee, ko ɗum woni goonga haala Tagɗo oo, Tedduɗo, Mawnindo: «Men neldaani ma so wonaa a wona hinne wonande winndere ndee». Kadi o wi'i e dow hoore makko, njuuluuji Joomi am e kisal mum njottoo e makko: «Pellet miin ko mi hinne dokkaangal». Ndee haadiisaji ina tabitina ɗee maanaaji, kadi ina njiida e hikmaaji e darajaaji e needi Lislaamu e needi aadee tedduɗi ŋarɗuɗi, ɗi kala miijotooɓe e annduɓe winndere ndee, nuunɗuɓe, tedduɓe, njiyata darnde mum e teddungal mum.

Kadi mi yiɗiino huccinde ɗee hikmaaji e ŋarɗugol Muhammaduuji e banndiraaɓe men hoɗuɓe e leydi janani, ngam etaade hollitde ɗum hono binndi Lislaamu ceniiɗi. Mi ɗaɓɓi e kala baawɗo e maɓɓe yo o eto firtude ɗum e ɗemɗe wuuruɗe e nder leydi maɓɓe, ɗum ko heblude hollitde miijo Lislaamu mawngo hono nulaagal winndereyankeewal ngal hinne e yiɗde e banndiraagu wonande noddooɓe e hoɗdugol tuugiiɗo e jam e nuunɗal e needi moƴƴi.

Tawa sunna Nulaaɗo tedduɗo ﷺ ina jogii darnde mum heeriinde e teeŋtunde e mahgol pinal Arabeeɓe e Lislaamu, kadi ina jogii darnde mum tuugnorgal e sariya Lislaamu. Yamiroore Alla laaɓtunde arii e dow doole jokkude jannginooje Cuɓaaɗo ﷺ, ɗo O wi'i, Seniiɗo, Mawnindo e nder binndol laaɓtungol: «Ko Nulaaɗo addani on, nanngiree ɗum, kadi ko o haɗi on, keddee e mum». Kadi Alla Mawnindo, Tedduɗo heertinii mo e haala Makko: «Pellet aan a ɗon ɗowta e laawol dartaangol», e haala Makko wonande goonɗinɓe: «Pellet woodani on e Nulaaɗo Alla yeru moƴƴo wonande mo woni e jortagol Alla e ñande darngal kadi o siftori Alla no heewi».

Kadi Tagɗo oo, Tedduɗo, Mawnindo yamiri Nulaaɗo Makko tedduɗo oo yo o yottin ko jippinaa e makko e haala Makko: «Yaa aan Nulaaɗo, yottin ko jippinaa e maa ummoraade e Joomi maa». E nder aayeeje goɗɗe, Goonga oo, Tedduɗo, Mawnindo ina laaɓtina wonde O jippinii siftorde hikmaare ndee e dow Nulaaɗo Makko tedduɗo oo haa o laaɓtina ɗum kadi o faamnina ɗum yimɓe e haala Makko: «Men jippinii e maa siftorde ndee haa a laaɓtinana yimɓe ko jippinaa e maɓɓe, mbele ɓe ina miijoo». Goonga oo, Barkinɗo, Tedduɗo ina tabitina wonde e sifaaji goonɗinɗo ɓurɗi feeñde ko jokkude ko Alla e Nulaaɗo Makko ñaawi e haala Makko e nder binndol laaɓtungol: «Alanaa goonɗinɗo gorko walla goonɗinɗo debbo, so Alla e Nulaaɗo Makko ñaawii huunde, wonde ɓe ina njogoo cuɓagol e huunde maɓɓe ndee. Neɗɗo mo dartii Alla e Nulaaɗo Makko, pellet o majjii majjere laaɓtunde». Seniiɗo, Mawnindo ina tabitina wonde Nulaaɗo tedduɗo ﷺ haalataa e dow yiɗde makko, so wonaa e dow ɗowtagol wahyu Alla e haala Makko: «O haalataa e dow yiɗde makko». Kadi O yamiri goonɗinɓe ɗoftaade mo, O jokkindiri ɗoftagol Nulaaɗo ﷺ e ɗoftagol Alla Mawnindo, Tedduɗo ɗo O wi'i: «Mo ɗoftii Alla e Nulaaɗo, ɓeen ngoni e wondude e ɓeen ɓe Alla moƴƴini e dow maɓɓe, e annabaaɓe e goonguɓe e martiri'en e moƴƴuɓe, ɓeen ngoni sehilaaɓe moƴƴuɓe». Ina woodi aayeeje goɗɗe heewɗe ɗi hirjinta juulɗo e jokkude jannginooje Nulaaɗo ﷺ e woɗɗitaade ko o haɗi e nanngude e sunna makko.

Sikke alaa wonde Alquraana tedduɗo oo woni tuugnorgal gadanal e sariya Lislaamu, kadi sunna Annabi ﷺ e haalaaji e golle woni tuugnorgal ɗiɗabal. Ko kañum woni laaɓtinoowo ñaawirɗe Alquraana tedduɗo oo, mo heertinta ko heewi e mum, walla haɗa ko yaaji e mum, walla fira ko kawtangal e mum. Hay so tawii ina heeri e sariyaaji huunde nde arani e Alquraana tedduɗo oo fof. Saabu ndee darnde, annduɓe ummaatoore ndee e limanɓe mum ndokki ɗum hakkille mawɗo, ɓe mbonni e mooɓtude ɗum e tabitinde ɗum ko tiiɗi e ko teddi. ɓe ŋarɗini e mooɓtude haadiis Nabawii e feccude ɗum e dow anniyaaji maɓɓe e faandaare maɓɓe, ɓe njahri e mum kadi ɓe ngoni e winndude ɗum e feccude ɗum.

Ɗum fuu fuɗɗori ko e sahabaaɓe tedduɓe ɓeen, nde ɓe njogitii hadisi shariif e nder ɓerɗe maɓɓe, ɓe loowi ɗum e nder ɓerɗe maɓɓe ɓurɗe luggude. Ɓe ngonnoo ko e daddugol ngam jogitaade ɗum e tabitinde ɗum, ngam Nulaaɗo tedduɗo ﷺ haɗiino ɓe winndude ɗum e balɗe noddaandu arandeere, ngam hulde jillondirgol e Alqur'aana tedduɗo. Ɓaawo ɗum, o jaɓani winndugol wonne e sahabaaɓe, hono Ali bun Abi Talib, e Abi Shah, e Jabir bun Abdullahi, Alla yardake ɓe, nden kadi Abdullahi bun Amru bun Al-As, Alla yardake ɓe, ɓaawo nde wonne e sahabaaɓe mbi'i mo nde ɓe nji'i o ɗon winnda kala ko yaltata e Nulaaɗo ﷺ: «Mbele a ɗon winnda kala ko a nani e Nulaaɗo, tawi Nulaaɗo ko neɗɗo, o ɗon wolwa e nder tikkere e e nder yarda?» O siftani ɗum Nulaaɗo ﷺ, nden o wi'i mo: «Winndu, mi hunii e Mo yonki am woni e juuɗe mum, walaa ko yaltata e ɗum —o sappii e hunnduko makko— so wonaa goonga». Abu Hurayra tabitinii ɗum e konngol makko: «Walaa e sahabaaɓe Nulaaɗo neɗɗo ɓuri am heewde hadisi so wonaa Abdullahi bun Amru, kanko o ɗonno winnda, miin mi winndataa». Winndugol Abdullahi bun Amru bun Al-As lollino e nder sahabaaɓe, ɓe inni ɗum As-Sahifa As-Sadiqa (Ɗerewol Goongewol). Ɗum fuu ko daliilu tiiɗnaare sahabaaɓe tedduɓe, Alla yardake ɓe, e himme maɓɓe e jogitaade konngoli Nulaaɗo tedduɗo ﷺ e golle makko e nder kallaaji, haa ɓe kuutori ɗum no laawol golle e sunna tabitiɗo e kala ko ari e ko yahi. Ko walli ɓe e ɗum ko jogitaari maɓɓe semmbiindi, e ɓerɗe maɓɓe laaɓɗe, e ɓeydaari wonne e maɓɓe winnduɓe hadisaaji ɗuuɗɗi, haa renndo sahabaaɓe e Madina Munawwara waɗi natal timmungal ngam renndo lislaamu arandeere, jogitiingo sunna tedduɗo. Ɗum fuu nawi e sahabaaɓe, Alla yardake ɓe, haa e renndooji tabi'i'en, nde mawɓe annduɓe tabi'i'en njottini ɗee ngaluuji mawɗi e keeɗe tiiɗɗe haa e yimɓe aratooɓe ɓaawo maɓɓe.

Nde Lislaamu yaaji, nden laamu Lislaamu mawni, sahabaaɓe kadi cankitii e gure, haaje ari ngam winndude hadisi e nder defte yuɓɓinaaɗe timmuɗe. E arandeeɓe tiiɗniiɓe e oo alhaali ko kaliifa Umar bun Abd al-Aziz, o yamiri yimɓe makko e annduɓe gure ngam winndude hadisi e renndinde ɗum. Arandeejo fuɗɗorɗo ɗum ko Ibn Shihab al-Zuhri (124 Hijri), e Ibn Ishaq (maayi 151), e Sufyan al-Thawri (maayi 161). E defte ɓurde lollude ɗe njottii en gila e oon wakkati ko Muwatta Imaam Malik (93-179), nden Musannaf Abd al-Razzaq (maayi 211), e Musannaf Ibn Abi Shayba (maayi 235) e woɗɓe. Ɓaawo ɗum, yonta keso naati e yontaaji yuɓɓingol hadisi shariif, wonno e maɓɓe ɓeen renndinooɓe kala ko haalaa e Nulaaɗo ﷺ, ɓe mbinndi Al-Masanid, ɗum ko defte renndinɗe hadisaaji Nulaaɗo ﷺ e ɗaɗi mum en tawa ɓe ceerndataa hakkunde celluɗi e ko wonaa ɗum. E arandeeɓe winnduɓe Al-Masanid ko Imaam Ahmad (o danyaa 164 o maayi 241) e Usman bun Abi Shayba (156-239) e woɗɓe. Won kadi e maɓɓe ɓeen suɓiiɓe celluɗi tan ngam renndinde ɗum tawa ɓe ngaddataa lo'uɗi, arandeejo yuɓɓiniri nii laawol ko Imaam al-Bukhari (256), nden Imaam Muslim (261), nden annduɓe mawɓe heewɓe njokki laawol maɓɓe. Ɓaawo ɗum, binndi hadisi yaaji e kala nooneeji mum, woni heen Al-Masanid, e As-Sihah, e As-Sunan, e Al-Mustadrakat, e Al-Mustakhrajat, nden Al-Jawami' e woɗɗe defte hadisi e ganndal mum e dow nooneeji mum e darajaaji mum ceertuɗi. Ɗum fuu waɗi ɓaawo ɗum ɗum woni ɗaɗol gandal hadisi e dow haala e dow faamu.

Walaa ganndal e gandalji taariika ngal heɓi jokkondiral ɗaɗi e dow yimɓe hoolaaɓe, adili'en, jogitiiɓe, hono no daraja mawɗo mo sunna Nulaaɗo heɓi nii. Annduɓe ummaatoore ndee e ardiiɓe mum en ndokki ɗum tiiɗnaare ɓurnde mawnude, haa ɓe mbaawi sosde maktaba mawɗo mo walaa yeru mum e taariika. Ɓe mbaɗi karallaagal e renndinde hadisi Nulaaɗo e yuɓɓinde ɗum, ɗum fuɗɗori gila e balɗe arandeere noddaandu Nulaaɗo. Teemedde defte hadisi njottii en, ɓuri heewde e ɗee defte ina e nder majje celluɗi, e ɓoodɗi, e lo'uɗi, e wonne ɗe ngonaa goonga.

Mi suuɗataa on wonde gila e fuɗɗoode nguurndam am e miijooji am, ko mi ɓuri yiɗde ko janngugol e janngude defte sunna e hadisaaji. Nde heewi mi ɗon tawa hoore am e nder weltaare mawnde nde mi ɗon ƴetta hadisaaji Al-Mustafa ngam janngude e tabitinde e firtude. Kono ko ɗonno usta weltaare am ko tawa wonne e hadisaaji caɗtuɗi ɗi njiidaa e faandaare shari'a laaɓɗo. Nde heewi mi ɗon ɗaɓɓita e annduɓe e annduɓe hadisi yo ɓe ndokka en deftere wootere renndinnde e nder ɗereeji mum hadisaaji Nulaaɗo ɓurɗi mawnude e ɓurɗi semmbinde celluɗi ɗi juulɗo mari haaje mum e diina mum e aduna mum. Ngam janngoowo ganndal ɗaɓɓitoowo hadisi wonne e nder defte hadisi ceertuɗi, heewi ko o tawa hoore makko yeeso dental mawngal sanne e hadisaaji ɓurɗi ujunnaaje teemedere hadisi, ɗi miijooji ardiiɓe ceerti e dow daraja cellal kala heen walla lo'ere mum. Mi ɗonno ƴama hoore am: no juulɗo waawirta heɓde faamu e dow ɗaɗol ɗiɗaɓol ɓurngol mawnude e shari'a mum e nder ujunnaaje sappooji e hadisaaji ɗi annduɓe kadi majjata e nder maayooji mum......?!

Ɗum addani am fuɗɗitaade janngude defte hadisi ɓurde lollude e dow haala e dow faamu, mi jokki wiɗto am lesɗo haa mi tawi wonde seeɗa e annduɓe hadisi, ɓe kaɓɓi sharti cellal e nder defte maɓɓe, ɓe njoorii shartiiji e kaɓɓe ngam jaɓugol hadisi. Ɓurɓe mawnude e maɓɓe ko ɓeen ɓe Imaam al-Suyuti siftini e nder naatgol deftere makko Al-Jami' al-Kabir, o sappii wonde defte maɓɓe (ina maantinee e dow cellal). Kaaka am Imaam annduɗo hadisi Muhammad bun Ja'far al-Kattani tabitinii oo maana e nder deftere makko Ar-Risala al-Mustatrafa fi Bayan Mashhur Kutub al-Sunna al-Musharrafa, o wi'i: «E heen ina e majje defte ɗe yimɓe majje kaɓɓi cellal e nder majje». Ɓee ardiiɓe ɓe ndokki wakkati maɓɓe e jawdi maɓɓe e tiiɗnaare maɓɓe ngam tabitinde cellal kala ko ari e ko yahi e Nulaaɗo ﷺ. Ɓuri heewde e ardiiɓe hadisi njaɓii feccere hadisi Nulaaɗo e nooneeji tati mawɗi, woni:

Celluɗo (As-Sahih), e Ɓoodɗo (Al-Hasan), e Lo'uɗo (Al-Da'if), nden ɗoo woni firtugol mum:

Arande: Hadisi celluɗo (As-Sahih) ko kaalado mo adiliijo, jogitiiɗo, e neɗɗo adiliijo, jogitiiɗo haa e joofirde mum, o feccii ko e pecce tati:

Haadiis Mutawaatir: ko kañum woni ko dental yimɓe ndewindiri e dental yimɓe, tawi ina saɗi walla ina haaɗi e hakkille wonde ɓeen ɓe fof ɓe pottii e dow fenaande.

Haadiis Mashuur: ko kañum woni ko ko famɗi fof yimɓe tato e hoolaaɓe e nder ɓeen ɓe ndewindiri haala ndewindiri ɗum.

Haadiis Aahaad: ko kañum woni haadiis celluɗo mo neɗɗo gooto tan hoolaaɗo heertii e haala mum.

Ɗiɗaɓel: Haadiis Hasan: ko kañum woni ko jogii e sifaaji jaɓagol ko ɓuri famɗude.

Tatoɓel: Haadiis Da'iif: ko kañum woni ko alaa e mum hay huunde e sifaaji jaɓagol, kadi omo jogii pecce keewɗe.

So woni haadiisuji Kudusiyya: ko ɗeen ngoni haadiisuji ɗi Nulaaɗo ﷺ haalata iwde e Tagɗo, Tedduɗo, Toowɗo. Ɗee haadiisuji, no haadiisuji nulaaɗo goɗɗi nii, ina woodi e majji celluɗi, e ɓurɗi famɗude cellal, e lo'uɗi, e won e majji ɗi ngonaa goonga.

E dow kumpital ɗee janngirle haadiis yaajuɗe, mi tiinno e deftere am adannde wiyeteende Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya e dow haadiisuji ɗi dental e ardiiɓe cellal pottii e dow cellal majji. Nde haadiis woni ko siifaa e yaltineede dental ardiiɓe haadiis celluɗo, hay so miijooji maɓɓe e nokkuuji maɓɓe e jamaanuuji maɓɓe ina mbeerti, ɗum ina firi wonde kala gooto e maɓɓe waɗii ko waawi fof ngam tabitinde wonde haala kaa ko e Nulaaɗo Tedduɗo ﷺ o iwi. Ɗum ina adda njuundi miijoyankeeri, e nokkuyankeeri, e daartol ngam tabitinde ɗum. Ɗum noon, ina ɓantata haadiisuji Safwat al-Ahadith haa yotta e darnde hoolaare timmunde wonde ɗi ngoni ko iwi e Nulaaɗo Tedduɗo ﷺ, sibu ina saɗi wonde ɓe fof ɓe pottata e dow juumre, walla e dow yaafagol, walla wonde ɓe fof ɓe njammbaama e wootere. Nde nganndu-ɗen, yeru, wonde haadiis tedduɗo biyoowo: «Golle, sibu kala neɗɗo ina newnana ɗum ko o taganaa ɗum» ko ko ɓuri ardiiɓe sappo e ardiiɓe mawɓe haadiis celluɗo ngaddii ɗum, ɗum ina addana en tabitinde wonde omo jeyaa e ko ɓuri sellude e celluɗi.

E ɗum ɗon, mi wi'i wonde hoolaare amen e cellal haadiis ina ɓeydoo so limoore yaltinooɓe ɗum e ardiiɓe haadiis celluɗo ɓeydiima. Ko ɗum waɗi ndee suɓaande nde haadiisaaji ɗi ardiiɓe cellal heewɓe njaɓi cellal mum en, ɗi ngoni ko ina tolnoo e haadiisaaji ujunnaaje naya (4,000) ɗi njippii e calɗi shari'a laaɓtuɗo gila e goongɗinal, ibaadaaji, mu'aamalaaji, jukkungooji, ne'idi e jikkuuji, laamu e ko nanndi e ɗum. Ɗi fof ɗi luurataa e Alqur'aana tedduɗo, walla faandaare e tuugnorgal shari'a laaɓtuɗo, walla ganndal tabitiingal ngal sikke alaa e mum.

Mi waɗii maandeeji ardiiɓe ɓee rewrude e arwannde mum en e sahaa e nder ndee deftere am, miɗo siftina ɗoo kadi maandeeji ɓurɗi teeŋtude ɗi mi suɓanii ardiiɓe haadiis — yo Alla yardu e maɓɓe — ɗi ɓuri heewde e ardiiɓe haadiis njaɓi, ɗi ngoni:

(Kha) ko Bukhari, (Miim) ko Muslim, (Qaaf) ko ko ɓe njaɓi e mum ɓe ɗiɗo fof, (Daal) ko Abu Dawuda, (Taa) ko Tirmizi, (Nuun) ko Nasa'i, (Haa) ko Ibn Maaja, (Nayo ɓee) ko ɓee nayo fof, (Tato ɓee) ko ɓee fof so wonaa Ibn Maaja, (Ha-Miim) ko Ahmad bin Hanbal e nder Musnad makko, (Ayn-Miim) ko ɓeydagol ɓiyum Abdullahi, (Kaaf) ko Al-Hakim e nder Mustadrak makko, (Ha-Ba) ko Ibn Hibban e nder Sahih makko, (Kha-Za) ko Ibn Khuzayma e nder Sahih makko, (Ta-Ba), (Ta-Siin), (Ta-Saad) ko Al-Tabarani e nder Al-Kabir, Al-Awsat e Al-Saghir, (Saad) ko Sa'id bin Mansur e nder Sunan makko, (Kha-Daal) ko Bukhari e nder Al-Adab, (Ta-Kha) ko Bukhari e nder Al-Tarikh, (Daad) ko Al-Diya Al-Maqdisi e nder Al-Mukhtara, (Fa-Ayn-Ya) ko Al-Shafi'i e nder Musnad makko, (Shiin) ko Ibn Abi Shayba e nder Al-Musannaf, (Ayn-Ba) ko Abdurrazzaq e nder Al-Jami' e Al-Musannaf, (Ayn) ko Abu Ya'la e nder Musnad makko, (Qaaf-Ta) ko Al-Daraqutni e nder Al-Sunan e Al-Afrad, (Fa-Ra) ko Al-Daylami e nder Al-Firdaws, (Ha-La) ko Abu Nu'aym e nder Al-Hilya, (Ha-Ba, Ha-Qaaf) ko Al-Bayhaqi e nder Shu'ab al-Iman, Al-Sunan, Al-Ma'rifa, Dala'il al-Nubuwwa e Al-Asma' wa al-Sifat, (Ayn-Daal) ko Ibn Adi e nder Al-Kamil, (Ayn-Qaaf) ko Al-Uqayli e nder Al-Du'afa, (Kha-Ta) ko Al-Khatib e nder Al-Jami' e Al-Tarikh, (Miim-Ya) ko Al-Darimi e nder Sunan makko, (Ta) ko Al-Tayalisi e nder Musnad makko, (Kaaf-Ra) ko Ibn Asakir e nder Tarikh makko, (Ba-Za) ko Al-Bazzar e nder Sunan makko.

Mi suɓiima ɗee cuɓaaje e haadiisaaji Nabaawii e nder deftere am wiyeteende Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya al-Shareefa, mi inniri nde Jawameji Kalmii Nabawii Shariif. E nder mayre ina waɗi cuɓaaje cuɓaaɗe e ɓural haadiisaaji tabitinooji teddungal Nulaaɗo tedduɗo ﷺ, e hikma makko, e ganndal makko, e wonde makko nulaaɗo aduna fof, e muñal makko, e cuusal makko, e haɓde makko e tooñannge e tooñooɓe, e tabitinde goonga e halkude fenaande, mbele ɗum wona annoora wonande ɓiɓɓe amen e ummaatoore ndee fof.

Miɗo ɗaɓɓira Alla e goonga yo mi won mo addani Lislaam mawɗo oo e kuuɓal, e Sunna Nabaawii tedduɗo oo e heeriyeendi, golle mawɗe ɗe mballata — so Alla jaɓii — e renndinde juulɓe, e ɓattinde Lislaam e ruuhu mum duumiiɗo oo e ɓerɗe jannguɓe e hakkillaaji miijotooɓe tedduɓe e fuɗnaange leydi e hirnaange mum. Alla ina wi'a goonga, ko kanko kadi feewnata e laawol dartaangol. Yettoore woodanii Alla, On bi'oowo: «E dow kala joom ganndal, woodi gannduɗo ɓuri ɗum». Jam e yurmeende Alla e barkeeji mum ngona e mon.

Porofesoor Doktoor Abd al-Qadir al-Makki al-Kattani
Kansila e porofesoor karallaagal e jaŋde Lislaam toownde

Wi'i ﷺ: «Alla nannude neɗɗo mo hulni e amen kadi mo waɗi ɗum no mo hulni; kono ko honɗun, homboowo mo ɗaɓɓiti ɗum mbaroodi nden o faamii ɓuri homboowo mo yi'i»