Oxiratga imon
Musulmon o'limni mavjudotning poyoni deb hisoblamaydi, balki u — amallar makonidan abadiy hayotga, har bir inson uchun haqiqiy boshlanishga o‘tishdir. E'tiborsizlar o'limni oxir deb ko'rsa, mo'min uni dunyodagi bexushlikdan uyg'onish deb biladi; shunday qilib barzax hayoti boshlanadi — bu doimiy ne'mat yoki qattiq azobdan oldingi davr — va bu mo'minni Alloh bilan uchrashuvga doimo tavba qilishga, mag'firat so'rashga va huquqlarni ularni haqiqiy egalarga qaytarishga tayyorlaydi.
Oxiratni yodga olish mo'min hayotini tartibga soluvchi muhim ustun hisoblanadi; u janazalar va qabrlarga qarab o'zining taqdirini eslaydi, lekin vahimaga tushmaydi, balki o'zini o'zi hisobga tortadi, kech bo'lishidan oldin. Rostgo'y mo'min uchun oxiratni eslash ibodatlarga sabrni kuchaytiruvchi yordam va gunohlardan saqlaydigan kuchli turtki bo'lib, u Allohning rozi bo'lishini tilab va Uning jazosi oldidan qo'rquv bilan harakat qiladi — qalblar va nigohlar o'zgargan kunda.
Qiyomatda, odamlar o'lgani holatda tiriltiriladi va hammalari jam qilinib, Allohning adolat mahkamasi huzuriga olib kelinadi. O'sha qiyin kunda har bir insonga uning ishlari aniq qayd etilgan kitob o'qiladi; bu kitobda boylik va obro' foyda bermaydi — najot topguvchi faqat amallari solih bo'lgan kimsadir, o'z nafsiga ergashgan va Rabbiga itoat qilmaganlar esa kamsitiladi; har biriga imoni va amali bo'yicha munosib jazo yoki mukofot beriladi.
Mo'minlarning jannatdagi maqomlari ularning samimiyligi va jihodlariga qarab farqlanadi; bu Alloh taqvodorlarga dunyoda haqiqat yo'lida sabr qilganlar uchun tayyorlagan maskandir. Rad etuvchilar va qarshilik ko'rsatganlar esa kofirlikdagi qat'iyliklarining jazosini ko'radilar — ular qiyomat kuni afsuslaridan naf topa olmaydilar va katta yo'qotishni anglaydilar. Shuning uchun mo'min Allohning rahmati va mag'firatini umid qilgan o'ng tomon egalaridan bo'lishga intiladi va Uning g'azabiga va azobiga olib keluvchi har narsadan tiyiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.