Taqdirga imon
Islomda taqdirga imon majburlik yoki bo'sh qo'l bilan yashashni anglatmaydi; bu Allohning irodagagina tan olish va shu bilan birga insonning mas'uliyatini tasdiqlashdir. Allohning adolati biz odamlarning cheklangan o'lchovlari bilan baholanmaydi; xuddi o'quvchi muallimining tarbiyasini zulm deb ko'rishi mumkin, aslida esa bu uning manfaatiga bo'lgan haqiqiy adolatdek, Alloh taqdirlari bizga g'oyat noaniq tuyulishi mumkin, lekin ularning mohiyati hikmat va adolatdir va biz uni to'liq anglay olmaymiz.
Alloh insonga aql va iroda bergan va uni faqat uning qobiliyati va erkinligi doirasida hisobga tortadi. Majburlikni anglatgan matnlar asosan bandaning javobgarligiga kirmaydigan, bizning tashqarimizdagi koinotiy holatlarga ishora qiladi; mukofot va jazo bilan bog'liq amallar esa insonning tanlovi doirasidadir. Shu bois, hidoyat va xuroj (ruch) yo'qotish insonning o'z mehnati va erkin irodasi bilan tanlagan amallarining natijasidir.
Soliho'l avlodlar taqdirga imonni xizmat, jihod va sabablarga amal qilish uchun turtki sifatida qabul qildilar; rizq va umr belgilanganiga ishonib, ular tinmay mehnat qilib, Allohga tayandilar, biroq befarqlik yoki dangasalikka berilmadilar. Taqdirni o'z kamchiliklarini yoki gunohlarini oqlash uchun dalil qilib keltirish zaif va rad etiladigan bahonadir, chunki inson o'z g'aybini bilmaydi; u ko'pincha nafsiga ergashadi, shuning uchun Allohning buyurganlarini tashlab ketishda hech kimga haqqoniy uzr yo'q.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.