Usko Jumalan määräykseen

Usko Jumalan määräykseen islamissa ei tarkoita fatalismia tai passiivista luottamusta, vaan se on tunnustus Jumalan tahdolle samalla kun vahvistetaan ihmisen vastuuta. Jumalan oikeudenmukaisuutta ei mitata ihmisen puutteellisilla mittapuilla; sillä aivan kuten oppilas saattaa nähdä opettajansa kurituksen epäoikeudenmukaisena, vaikka se on juuri oikeudenmukaista hänen parhaakseen, samoin Jumalan määräykset saattavat vaikuttaa meille salaperäisiltä, mutta ne ovat pohjimmiltaan viisautta ja oikeudenmukaisuutta, joiden kaikkia puolia emme voi käsittää.

Allah antaa ihmiselle järjen ja tahdon, ja asettaa hänet vastuuseen vain hänen kykynsä ja vapautensa rajoissa. Tekstit, jotka viittaavat pakkoon, tarkoittavat kosmisia asioita, jotka ovat yli meidän voimiemme ja joista palvelijaa ei kysytä. Sen sijaan teot, joista seuraa palkkio tai rangaistus, ovat ihmisen valinnan piirissä. Siksi johdatus ja harha ovat seurausta ihmisen pyrkimyksistä ja teoista, jotka hän on valinnut vapaalla tahdollaan.

Vanhurskaat edeltäjät ottivat uskosta Jumalan määräykseen motiivin työhön, ponnisteluun ja keinojen käyttämiseen, uskoen, että elanto ja elämän pituus ovat ennalta määrätyt, joten he työskentelivät ahkerasti ja luottivat Allahiin ilman laiskuutta tai passiivisuutta. Mutta kohtalolla perusteleminen laiminlyöntiä tai syntiä on heikko ja hylättävä argumentti, koska ihminen ei tiedä näkymätöntä, vaan vastaa himoihinsa, eikä kenelläkään ole tekosyytä jättää tekemättä sitä, mitä Allah on käskenyt.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.