પુસ્તકનો પરિચય

તમામ પ્રશંસા અલ્લાહ માટે છે જે સમગ્ર સૃષ્ટિનો પાલનહાર છે, અને શ્રેષ્ઠ દરુદ અને સંપૂર્ણ સલામ મોકલવામાં આવે તે હસ્તી પર જેમને સમગ્ર વિશ્વ માટે રહેમત બનાવીને મોકલવામાં આવ્યા છે, એટલે કે આપણા સરદાર મુહમ્મદ બિન અબ્દુલ્લાહ, જે સાચા વચનવાળા અને અમીન છે, અને તેમના પવિત્ર આલ અને મહાન સાથીઓ (સહાબા) પર, અને કયામતના દિવસ સુધી નિષ્ઠાપૂર્વક તેમનું અનુસરણ કરનારાઓ પર. હે અલ્લાહ, તું પવિત્ર છે, અમને તેટલું જ જ્ઞાન છે જેટલું તેં અમને શીખવ્યું છે. હે અલ્લાહ, અમને તે શીખવ જે અમને લાભ આપે અને તે જ્ઞાન દ્વારા અમને લાભ પહોંચાડ જે તેં અમને શીખવ્યું છે, અને અમારા જ્ઞાન, ધૈર્ય અને શાણપણમાં વૃદ્ધિ કર. નિઃશંકપણે તું જ સર્વજ્ઞ, અત્યંત સહનશીલ અને મહાપ્રજ્ઞાવાન છે. હે મારા પાલનહાર, મારા માટે મારો સીનો ખોલી દે અને મારી જીભની ગાંઠ ઉકેલી દે જેથી તેઓ મારી વાત સમજી શકે.

ત્યારબાદ, મને આદરણીય વાચકો સમક્ષ પવિત્ર નબવી વાણીના સંક્ષિપ્ત અને વ્યાપક શબ્દો (જવામિઅ અલ-કલિમ) નો એક પસંદ કરેલો સંગ્રહ રજૂ કરતા આનંદ થાય છે, જે મેં મારા પ્રખ્યાત પુસ્તક 'સફવત અલ-અહાદીથ અલ-નબાવીય્યાહ અલ-શરીફા' માંથી પસંદ કર્યો છે. આ એવી હદીસો છે જેની સચ્ચાઈ પર સહીહ હદીસોના અનેક ઇમામો સહમત થયા છે. આ સંગ્રહ 'અલ-સફવત' પુસ્તકની સફળતા બાદ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે, જે એક વ્યાપક જ્ઞાનકોશીય સંદર્ભ ગ્રંથ છે જેને વર્ષો પહેલા એકત્રિત કરવાનું, તૈયાર કરવાનું, વિભાગોમાં વહેંચવાનું અને તેના કઠિન શબ્દોની સમજૂતી આપવાનું સન્માન અલ્લાહએ મને આપ્યું હતું. અલ્લાહની કૃપાથી, આ પુસ્તકને સમગ્ર વિશ્વના અરબી અને ઇસ્લામી શૈક્ષણિક વર્તુળોમાં ખૂબ જ સ્વીકૃતિ અને આવકાર મળ્યો છે, કારણ કે તેમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને મજબૂત નબવી હદીસોનો સમાવેશ થાય છે જેની સચ્ચાઈમાં કોઈ શંકા નથી, કારણ કે હદીસના અનેક ઇમામોએ તેની સચ્ચાઈ પર મહોર મારી છે. આ એવી હદીસો છે જેની મુસ્લિમને તેના દીન અને દુનિયામાં જરૂર પડે છે. મેં 'અલ-સફવત' પુસ્તકમાં અકીદા, ઇબાદત, અહકામ, નબવી હિકમતો, પ્રોત્સાહન અને ચેતવણી (તરગીબ વ તરહીબ), ફઝાઈલ, શમાઈલ, આદાબ, જ્ઞાન, તબીબી વિજ્ઞાન, તફસીર, ફિત્નાઓના સમાચાર, કયામતની નિશાનીઓ, કયામતના દિવસનું વર્ણન, જન્નત અને જહન્નમ, અને તે બધું જ જે મુસ્લિમને તેના દીન અને દુનિયામાં લાભ આપે છે, તેમજ અન્ય ઉપદેશો અને હૃદયને નરમ કરનારી વાતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે... જેથી તે હદીસનો એક એવો સંદર્ભ ગ્રંથ બને જે મેળવવો સરળ હોય, સંશોધકોની પહોંચમાં હોય, અને એક દસ્તાવેજી પુસ્તક બને જેમાં હદીસના ઇમામો વચ્ચે સર્વસંમત હદીસો તેના મુખ્ય વર્ણનકર્તાઓના સંકેતો સાથે અંકિત હોય, ઇન્શા અલ્લાહ તઆલા.

આ તે પુસ્તક છે જેની અનેક વિદ્વાનો, મુહદ્દિસો અને વિચારકોએ પ્રશંસા કરી છે અને તેને એક સંપૂર્ણ સમકાલીન હદીસ સંદર્ભ માન્યો છે, કારણ કે તેમાં સૌથી સહીહ હદીસો અને સનદ તથા મતન (લખાણ) ની દ્રષ્ટિએ સૌથી મજબૂત રિવાયતોનો સમાવેશ થાય છે. આ એક એવું પુસ્તક છે જેની પહેલાં આ વિષય પર અને આ શૈલીમાં આવું બીજું કંઈ લખાયું નથી. તેની ચૌદમી આવૃત્તિ પછી, મેં અનુભવ્યું કે આ પુસ્તક, હદીસોની સચ્ચાઈની ખાતરી કરવા માંગતા લોકો માટે એક સંપૂર્ણ સંદર્ભ અને અનુક્રમણિકા તરીકે તેના વૈજ્ઞાનિક મહત્વ અને સ્થાન હોવા છતાં, મોટે ભાગે જ્ઞાનના વિદ્યાર્થીઓ, વિદ્વાનો અને મુહદ્દિસો જેવા બૌદ્ધિક વર્ગને જ સ્પર્શે છે. તેથી, જ્ઞાન અને ફઝીલત ધરાવતા અમારા કેટલાક ભાઈઓની ઈચ્છા અને 'અલ-સફવત' પુસ્તકને ટૂંકાવવાની તેમની વિનંતીને માન આપીને — કારણ કે તેમાં કેટલીક હદીસો પુનરાવર્તિત હતી, કાં તો તેની શરૂઆત અલગ હોવાને કારણે, અથવા એકાદ-બે શબ્દોના વધારાને કારણે, અથવા અર્થ સમાન હોવા છતાં શબ્દોમાં થોડો તફાવત હોવાને કારણે — અમે 'જવામિઅ અલ-કલિમ અન-નબવી' માંથી તે પુનરાવર્તિત હદીસોને દૂર કરી છે. આનો હેતુ એ છે કે જેઓ હદીસો મોઢે કરવા માંગતા હોય તેમના માટે તેને પ્રાપ્ત કરવું અને યાદ રાખવું સરળ બને. બાકી જેઓ હદીસોનો એવો સંગ્રહ ઈચ્છે છે જેની સચ્ચાઈમાં કોઈ શંકા ન હોય, તેમણે સંપૂર્ણ 'સફવત અલ-અહાદીથ અલ-નબાવીય્યાહ અલ-શરીફા' તરફ પાછા ફરવું જોઈએ. આ રીતે 'જવામિઅ અલ-કલિમ અન-નબવી અશ-શરીફ' પુસ્તક ધાર્મિક અને દુન્યવી વિજ્ઞાનના તમામ પ્રકારના વિદ્યાર્થીઓ અને અભ્યાસુઓ માટે સરળતાથી ઉપલબ્ધ બને, જેથી નબી ﷺ ની હદીસોની અદભૂત ખૂબીઓ અને તેમના વ્યાપક શબ્દો તથા સુન્નતો પ્રગટ થાય. જો કોઈ મોમિન અથવા બિન-મોમિન કે ટીકાકાર આનો અભ્યાસ કરશે, તો તેને અલ્લાહ તરફથી મળેલી તે દૈવી દેણ સ્પષ્ટપણે દેખાશે જે અલ્લાહએ ઉમ્મી રસૂલ ﷺ ને અર્પણ કરી હતી. આ હદીસો એકંદરે અત્યંત ગહન શાણપણ અને અદભૂત સુંદરતા ધરાવે છે, જે માત્ર તે જ હસ્તી પાસેથી આવી શકે છે જેને અલ્લાહએ સમગ્ર વિશ્વ માટે રહેમત તરીકે પસંદ કર્યા છે, જે સર્જનહારના આ વચનની પુષ્ટિ કરે છે: «અને અમે તમને સમગ્ર વિશ્વ માટે રહેમત બનાવીને જ મોકલ્યા છે». અને તેમણે ﷺ પોતાના વિશે કહ્યું: «નિઃશંકપણે હું એક ભેટ તરીકે મળેલી રહેમત છું». આ હદીસો આ અર્થોની પુષ્ટિ કરે છે અને ઇસ્લામી તથા માનવીય ઉમદા મૂલ્યો, નૈતિકતા અને શાણપણ સાથે સુસંગત છે, જેનો વિશ્વના તમામ નિષ્પક્ષ અને પ્રતિષ્ઠિત વિચારકો અને વિદ્વાનો આદર કરશે.

તેમજ, હું આ મુહમ્મદી હિકમતો અને અદભૂત વાણીને પરદેશમાં વસતા અમારા પ્રવાસી ભાઈઓ તરફ નિર્દેશિત કરવા માંગુ છું, જેથી તેઓ તેને પવિત્ર ઇસ્લામી ગ્રંથો તરીકે રજૂ કરી શકે. હું તેમનામાંના દરેક સક્ષમ વ્યક્તિને વિનંતી કરું છું કે તેઓ આ પુસ્તકનો તેમના દેશોની જીવંત ભાષાઓમાં અનુવાદ કરવાનો પ્રયાસ કરે. આ એક વૈશ્વિક સંદેશ તરીકે મહાન ઇસ્લામી વિચારધારાને રજૂ કરવાની તૈયારી હશે, જેમાં શાંતિ, ન્યાય અને ઉત્તમ નૈતિકતા પર આધારિત સહઅસ્તિત્વના હિમાયતીઓ માટે રહેમત, પ્રેમ અને ભાઈચારો છે.

જેમ કે પવિત્ર રસૂલ ﷺ ની સુન્નત અરબી અને ઇસ્લામી સભ્યતાના નિર્માણમાં અનોખી અને વિશિષ્ટ ભૂમિકા ધરાવે છે અને ઇસ્લામી કાયદામાં તેનું પાયાનું સ્થાન છે, અલ્લાહ તરફથી મુસ્તફા ﷺ ના શિક્ષણનું પાલન કરવાનો સ્પષ્ટ આદેશ આવ્યો છે. અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલાએ પવિત્ર કુરઆનમાં ફરમાવ્યું છે: «અને રસૂલ તમને જે કંઈ આપે તે લઈ લો, અને જે બાબતથી તમને મનાઈ કરે તેનાથી રોકાઈ જાઓ». અને અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લ એ ખાસ કરીને તેમના વિશે ફરમાવ્યું: «અને નિઃશંકપણે તમે સીધા માર્ગ તરફ માર્ગદર્શન આપો છો», અને મોમિનોને સંબોધીને કહ્યું: «ખરેખર તમારા માટે અલ્લાહના રસૂલમાં એક ઉત્તમ આદર્શ છે, તે વ્યક્તિ માટે જે અલ્લાહ અને અંતિમ દિવસની આશા રાખે છે અને અલ્લાહનું ખૂબ સ્મરણ કરે છે».

વધુમાં, સર્જનહાર અઝ્ઝ વ જલ્લ એ તેમના પવિત્ર રસૂલ ﷺ ને જે કંઈ તેમના પર ઉતારવામાં આવ્યું છે તે પહોંચાડવાનો આદેશ આપતા ફરમાવ્યું: «હે રસૂલ, જે કંઈ તમારા પાલનહાર તરફથી તમારા પર ઉતારવામાં આવ્યું છે તે પહોંચાડી દો». અને અન્ય આયતોમાં હક જલ્લ વ અલા સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમણે તેમના પવિત્ર રસૂલ પર આ હિકમતભર્યું સ્મરણ (કુરઆન) એટલા માટે ઉતાર્યું છે કે જેથી તેઓ લોકો સમક્ષ તેની સમજૂતી અને સ્પષ્ટતા કરે, ફરમાવ્યું: «અને અમે તમારી તરફ આ ઝિક્ર (કુરઆન) ઉતાર્યું છે જેથી તમે લોકો માટે તે સ્પષ્ટ કરી દો જે તેમની તરફ ઉતારવામાં આવ્યું છે અને જેથી તેઓ ચિંતન કરે». અને હક તબારક વ તઆલા ભારપૂર્વક જણાવે છે કે મોમિનનું સૌથી મુખ્ય લક્ષણ એ છે કે અલ્લાહ અને તેના રસૂલે જે ફેંસલો કર્યો હોય તેનું તે પાલન કરે, પવિત્ર કુરઆનમાં ફરમાવ્યું: «અને જ્યારે અલ્લાહ અને તેનો રસૂલ કોઈ બાબતનો ફેંસલો કરી દે, ત્યારે કોઈ મોમિન પુરુષ કે મોમિન સ્ત્રી માટે તેમના તે કાર્યમાં પોતાનો કોઈ અધિકાર (કે પસંદગી) બાકી રહેતો નથી; અને જે કોઈ અલ્લાહ અને તેના રસૂલની અવજ્ઞા કરે છે, તે સ્પષ્ટ ગુમરાહીમાં ભટકી ગયો છે». અને અલ્લાહ સુબહાનહુ વ તઆલા ભારપૂર્વક કહે છે કે પવિત્ર રસૂલ ﷺ પોતાની ઈચ્છાથી કંઈ બોલતા નથી, પરંતુ તે દૈવી વહીના માર્ગદર્શન હેઠળ હોય છે, ફરમાવ્યું: «અને તેઓ પોતાની ઈચ્છાથી કંઈ બોલતા નથી». તેમજ તેમણે મોમિનોને તેમની આજ્ઞાપાલનનો આદેશ આપ્યો અને રસૂલ ﷺ ની આજ્ઞાપાલનને અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લ ની આજ્ઞાપાલન સાથે જોડી દીધી, જ્યાં ફરમાવ્યું: «અને જે કોઈ અલ્લાહ અને રસૂલની આજ્ઞાનું પાલન કરશે, તો તે એવા લોકોની સાથે હશે જેમના પર અલ્લાહએ ઈનામ કર્યું છે, એટલે કે નબીઓ, સિદ્દીકો, શહીદો અને નેક લોકો; અને આ લોકો કેટલા ઉત્તમ સાથીઓ છે». આ સિવાય બીજી અનેક આયતો છે જે મુસ્લિમને રસૂલ ﷺ ના શિક્ષણનું અનુસરણ કરવા, તેમના દ્વારા મનાઈ કરાયેલી બાબતોથી બચવા અને તેમની સુન્નતને મજબૂતીથી પકડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.

એમાં કોઈ શંકા નથી કે કુરઆન કરીમ ઇસ્લામી કાયદાનો પ્રથમ સ્ત્રોત છે, અને નબી ﷺ ની સુન્નત — તેમના શબ્દો અને કાર્યો — બીજો સ્ત્રોત છે. સુન્નત જ કુરઆન કરીમના અહકામોની સમજૂતી આપે છે, જે તેના સામાન્ય આદેશોને ખાસ કરે છે, તેના બિનશરતી આદેશોને મર્યાદિત કરે છે અથવા તેના સંક્ષિપ્ત વર્ણનોની વિગતવાર સમજૂતી આપે છે. એટલું જ નહીં, સુન્નત ક્યારેક એવી બાબતોનું વિશિષ્ટ કાયદાકીય માર્ગદર્શન પણ આપી શકે છે જેનો કુરઆન કરીમમાં મૂળભૂત રીતે ઉલ્લેખ નથી. આ ઉચ્ચ સ્થાનને કારણે જ ઉમ્મતના વિદ્વાનો અને ઇમામોએ સુન્નત પ્રત્યે અત્યંત કાળજી દાખવી છે, અને તેને એકત્રિત કરવામાં તથા જાળવવામાં પોતાની કિંમતી શક્તિઓ અને સાધનો ખર્ચ્યા છે. તેમણે નબવી હદીસોને એકત્રિત કરવામાં અને તેમના હેતુઓ તથા લક્ષ્યો મુજબ તેને ગોઠવવામાં નિપુણતા મેળવી, અને તે માટે મુસાફરીઓ કરી અને તેને લખવા તથા વિભાગોમાં વહેંચવામાં વ્યસ્ત રહ્યા.

આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત સન્માનિત સહાબા કિરામ દ્વારા હદીસ શરીફને તેમના સીનાઓમાં સાચવીને અને તેમના હૃદયના ઊંડાણમાં સ્થાપિત કરીને કરવામાં આવી હતી. તેઓ તેને કંઠસ્થ કરવા અને તેની ખરાઈ કરવા માટે એકબીજા સાથે સ્પર્ધા કરતા હતા, કારણ કે શરૂઆતના દિવસોમાં પવિત્ર પયગંબર ﷺ એ તેને લખવાની મનાઈ ફરમાવી હતી, જેથી તે પવિત્ર કુરાન સાથે ભળી ન જાય. ત્યારબાદ, અલ્લાહના આશીર્વાદ તેમના પર હો, તેમણે અલી બિન અબી તાલિબ, અબુ શાહ અને જાબિર બિન અબ્દુલ્લાહ જેવા કેટલાક સહાબાને લખવાની પરવાનગી આપી. ત્યારબાદ અબ્દુલ્લાહ બિન અમ્ર બિન અલ-આસને પણ પરવાનગી મળી, જ્યારે કેટલાક સહાબાએ તેમને પયગંબર ﷺ દ્વારા કહેવામાં આવેલી દરેક વાત લખતા જોઈને કહ્યું કે: 'શું તમે અલ્લાહના રસૂલ પાસેથી સાંભળેલી દરેક વાત લખો છો, જ્યારે અલ્લાહના રસૂલ એક મનુષ્ય છે જે ક્રોધ અને પ્રસન્નતા બંને સ્થિતિમાં બોલે છે?' તેમણે આ વાત પયગંબર ﷺ ને જણાવી, તો તેમણે કહ્યું: 'લખ, તે સત્તાના સોગંદ જેના હાથમાં મારો જીવ છે, આમાંથી (પોતાના મુખ તરફ ઈશારો કરીને) સત્ય સિવાય બીજું કંઈ નીકળતું નથી.' અબુ હુરૈરાએ આ વાતની પુષ્ટિ કરતા કહ્યું: 'નબી ﷺ ના સાથીઓમાં અબ્દુલ્લાહ બિન અમ્ર સિવાય મારા કરતા વધુ હદીસો કોઈની પાસે નથી, કારણ કે તેઓ લખતા હતા અને હું લખતો નહોતો.' અબ્દુલ્લાહ બિન અમ્ર બિન અલ-આસનું લખાણ સહાબામાં પ્રખ્યાત થયું અને તેઓ તેને 'અસ-સહીફા અસ-સાદિકા' કહેતા. આ બધું સહાબા કિરામની પવિત્ર પયગંબર ﷺ ના વચનો અને કાર્યોને યાદ રાખવાની ઉત્સુકતા અને કાળજીનો પુરાવો હતો, ત્યાં સુધી કે તેમણે તેને દરેક નાની-મોટી બાબતમાં એક વ્યવહારુ પદ્ધતિ અને અમલી સુન્નત બનાવી દીધી. તેમની મજબૂત યાદશક્તિ અને નિર્મળ હૃદયોએ તેમને આમાં મદદ કરી, ઉપરાંત તેમનામાંના કેટલાકે ઘણી હદીસો લખી પણ હતી, જેથી મદીના મુનવ્વરામાં સહાબાના સમાજે પ્રથમ ઇસ્લામી સમાજનું સંપૂર્ણ ચિત્ર રજૂ કર્યું જે સુન્નતે મુતહ્હરાને વળગી રહ્યો હતો. આ બધું સહાબા દ્વારા તાબેઈનના સમાજમાં સ્થાનાંતરિત થયું, જ્યાં તાબેઈનના મોટા રાવીઓએ આ મહાન ખજાના અને કિંમતી સંગ્રહને પછીની પેઢીઓ સુધી પહોંચાડ્યો.

જ્યારે ઇસ્લામનો ફેલાવો થયો, ઇસ્લામી સામ્રાજ્ય વિસ્તર્યું અને સહાબા જુદા જુદા શહેરોમાં વિખેરાઈ ગયા, ત્યારે હદીસોને વ્યવસ્થિત પુસ્તકોમાં સંકલિત કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ. આ બાબતમાં સૌથી પહેલા રસ દાખવનાર ખલીફા ઉમર બિન અબ્દુલ અઝીઝ હતા, જેમણે તેમના ગવર્નરો અને વિવિધ શહેરોના વિદ્વાનોને હદીસો એકત્રિત કરવા અને લખવાનો આદેશ આપ્યો. આ કાર્યની શરૂઆત કરનારાઓમાં ઇબ્ને શિહાબ અઝ-ઝુહરી (હિજરી ૧૨૪), ઇબ્ને ઇસ્હાક (અવસાન ૧૫૧) અને સુફયાન અસ-સૌરી (અવસાન ૧૬૧) મુખ્ય હતા. તે સમયગાળાના સૌથી પ્રખ્યાત પુસ્તકોમાં ઇમામ માલિક (૯૩-૧૭૯) નું 'મુવત્તા', ત્યારબાદ અબ્દુલ રઝાક (અવસાન ૨૧૧) નું 'મુસન્નફ' અને ઇબ્ને અબી શયબા (અવસાન ૨૩૫) નું 'મુસન્નફ' વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ત્યારબાદ હદીસ શરીફના વર્ગીકરણનો એક નવો તબક્કો શરૂ થયો, જેમાં કેટલાક લોકોએ પયગંબર ﷺ થી રિવાયત થયેલું બધું જ એકત્ર કર્યું અને 'મસાનિદ' તૈયાર કર્યા. આ એવા પુસ્તકો છે જેમાં પયગંબર ﷺ ની હદીસોને તેમની સનદ સાથે એકત્ર કરવામાં આવી છે, જેમાં સહીહ અને અન્ય વચ્ચે ભેદ કરવામાં આવ્યો નથી. મસાનિદ લખનારાઓમાં ઇમામ અહમદ (જન્મ ૧૬૪, અવસાન ૨૪૧) અને ઉસ્માન બિન અબી શયબા (૧૫૬-૨૩૯) અગ્રેસર હતા. કેટલાક વિદ્વાનોએ નબળી હદીસોને છોડીને માત્ર સહીહ હદીસો જ એકત્ર કરી, જેમાં સૌથી પહેલા ઇમામ બુખારી (૨૫૬) અને ત્યારબાદ ઇમામ મુસ્લિમ (૨૬૧) એ આ પદ્ધતિ અપનાવી. ત્યારબાદ અનેક નામી ઇમામોએ તેમના માર્ગનું અનુસરણ કર્યું અને હદીસના સાહિત્યમાં વિવિધ પ્રકારના પુસ્તકો જેવા કે મસાનિદ, સિહાહ, સુનન, મુસ્તદરકાત, મુસ્તખરજાત અને જવામિઅ વગેરેનો ઉમેરો થયો. આ તમામ પુસ્તકો પાછળથી હદીસ વિજ્ઞાન (રિવાયત અને દિરાયત) નો પાયો બન્યા.

ઇતિહાસમાં એવું જાણવા મળ્યું નથી કે અન્ય કોઈ વિજ્ઞાનને વિશ્વસનીય, ન્યાયી અને સચોટ રાવીઓના અતૂટ સિલસિલા (સનદ) નું આવું ગૌરવ પ્રાપ્ત થયું હોય જેવું સુન્નતે નબવીને મળ્યું છે. ઉમ્મતના વિદ્વાનો અને ઇમામોએ આ બાબતે અત્યંત કાળજી લીધી, જેથી તેઓ ઇતિહાસમાં અજોડ કહી શકાય તેવું વિશાળ પુસ્તકાલય તૈયાર કરવામાં સફળ રહ્યા. તેમણે પયગંબરની હદીસોને એકત્રિત કરવામાં અને તેને વ્યવસ્થિત કરવામાં પોતાની કળા પ્રદર્શિત કરી. આ કાર્ય પયગંબરના પ્રચારના શરૂઆતના દિવસોથી જ શરૂ થઈ ગયું હતું. આજે આપણી પાસે હદીસના સેંકડો પુસ્તકો ઉપલબ્ધ છે, જેમાંથી મોટાભાગના પુસ્તકોમાં સહીહ, હસન, ઝઈફ અને કેટલીક મૌદૂ (ઘડેલી) હદીસો પણ જોવા મળે છે.

હું તમારી પાસે એ વાત છુપાવવા માંગતો નથી કે મારા બૌદ્ધિક જીવનની શરૂઆતથી જ મારો પ્રિય શોખ સુન્નત અને હદીસના પુસ્તકોનું વાંચન અને અભ્યાસ રહ્યો છે. જ્યારે હું પયગંબર મુસ્તફા ﷺ ની હદીસોનો અભ્યાસ, ચકાસણી અને વિશ્લેષણ કરતો, ત્યારે મને ઘણીવાર અત્યંત આનંદ અને સંતોષનો અનુભવ થતો. જોકે, મારા આ આનંદમાં કેટલીકવાર એવી હદીસોને કારણે ખલેલ પડતી જે મુશ્કેલ જણાતી અને જે ઉમદા શરીઅતના ઉદ્દેશ્યો સાથે સુસંગત લાગતી નહોતી. હું ઘણીવાર વિદ્વાનો અને મુહદ્દિસીન પાસે એવી માંગણી કરતો કે તેઓ આપણને એક એવું પુસ્તક આપે જેમાં એક જ જગ્યાએ સૌથી મહત્વની અને મજબૂત સહીહ હદીસો હોય, જેની એક મુસ્લિમને તેના દીન અને દુનિયા માટે જરૂર હોય. કારણ કે જ્યારે કોઈ જ્ઞાનનો વિદ્યાર્થી વિવિધ હદીસના પુસ્તકોમાં કોઈ હદીસ શોધે છે, ત્યારે તે ઘણીવાર એક લાખથી વધુ હદીસોના વિશાળ સમૂહ સામે આવી જાય છે, જેમાં દરેક હદીસની સચ્ચાઈ કે નબળાઈ વિશે ઇમામોના મંતવ્યો અલગ-અલગ હોય છે. હું મારી જાતને પૂછતો કે એક સામાન્ય મુસ્લિમ હજારો હદીસોના આ સમુદ્રમાં, જેમાં નિષ્ણાતો પણ મૂંઝાઈ જાય છે, પોતાના ધર્મના આ બીજા સૌથી મહત્વના સ્ત્રોતને કેવી રીતે સમજી શકશે?

આ જ કારણોસર મેં રિવાયત અને દિરાયતની દ્રષ્ટિએ હદીસના સૌથી પ્રખ્યાત પુસ્તકોનો ફરીથી અભ્યાસ કર્યો. મેં મારું નમ્ર સંશોધન ચાલુ રાખ્યું ત્યાં સુધી કે મને જાણવા મળ્યું કે બહુ ઓછા મુહદ્દિસીન એવા હતા જેમણે તેમના પુસ્તકોમાં માત્ર સહીહ હદીસો લેવાની શરત રાખી હતી અને હદીસ સ્વીકારવા માટે કડક નિયમો બનાવ્યા હતા. આમાં સૌથી મહત્વના તે છે જેનો ઉલ્લેખ ઇમામ સુયુતીએ તેમના પુસ્તક 'અલ-જામિઅ અલ-કબીર' ની પ્રસ્તાવનામાં કર્યો છે અને સંકેત આપ્યો છે કે તેમના પુસ્તકો 'સહીહ હોવાની નિશાની ધરાવે છે'. આ જ વાતની પુષ્ટિ મારા દાદા, ઇમામ મુહદ્દિસ મુહમ્મદ બિન જાફર અલ-કત્તાણીએ તેમના પુસ્તક 'અર-રિસાલહ અલ-મુસ્તતરફહ' માં કરી છે, જેમાં તેમણે કહ્યું છે: 'અને તેમાં એવા પુસ્તકો પણ છે જેના લેખકોએ તેમાં માત્ર સહીહ હદીસો લેવાનું વચન આપ્યું છે.' આ ઇમામોએ પયગંબર ﷺ થી મળેલી દરેક નાની-મોટી માહિતીની સચ્ચાઈ ચકાસવા માટે પોતાનો કિંમતી સમય, સંપત્તિ અને મહેનત ખર્ચી નાખી. હદીસના મોટાભાગના ઇમામો હદીસને મુખ્ય ત્રણ પ્રકારોમાં વહેંચવા પર સહમત થયા છે: સહીહ, હસન અને ઝઈફ. તેની વિગત નીચે મુજબ છે:

સહીહ, હસન અને ઝઈફ; અને અહીં તેની વિગત છે:

પ્રથમ: સહીહ હદીસ તે છે જેને એક ન્યાયી અને સચોટ યાદશક્તિ ધરાવનાર વ્યક્તિએ બીજા ન્યાયી અને સચોટ યાદશક્તિ ધરાવનાર વ્યક્તિ પાસેથી છેક અંત સુધી રિવાયત કરી હોય, અને તેના ત્રણ પ્રકાર છે:

મુતવાતિર હદીસ: આ તે હદીસ છે જેને લોકોના એવા મોટા સમૂહે બીજા સમૂહ પાસેથી વર્ણવી હોય કે જેમના માટે જૂઠ પર એકમત થવું અશક્ય હોય.

મશહૂર હદીસ: આ તે હદીસ છે જેને ઓછામાં ઓછા ત્રણ વિશ્વસનીય રાવીઓએ (વર્ણનકર્તાઓએ) વર્ણવી હોય.

આહાદ હદીસ: આ તે સહીહ હદીસ છે જેના વર્ણનમાં માત્ર એક જ વિશ્વસનીય રાવી એકલો હોય.

બીજું: હસન હદીસ, આ તે હદીસ છે જેમાં સ્વીકૃતિના ગુણો ન્યૂનતમ સ્તરે હાજર હોય.

ત્રીજું: ઝઈફ હદીસ, આ તે હદીસ છે જેમાં સ્વીકૃતિના ગુણોમાંથી કંઈ પણ હાજર ન હોય, અને તેના ઘણા પ્રકારો છે.

રહી વાત હદીસે કુદસીની, તો આ તે હદીસો છે જેને રસૂલ ﷺ અલ્લાહ બારી અઝ્ઝ વ જલ્લ તરફથી વર્ણવે છે. આ હદીસો પણ અન્ય નબવી હદીસોની જેમ સહીહ, હસન, ઝઈફ અને કેટલીક મૌઝૂ (ઘડેલી) પણ હોય છે.

આ વ્યાપક હદીસ અધ્યયનોના પ્રકાશમાં, મેં મારા પ્રથમ પુસ્તક 'સફવત અલ-અહાદીથ અલ-નબાવીય્યાહ' માં એવી હદીસો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે કે જેની સચ્ચાઈ પર સહીહ હદીસના અનેક ઇમામો સહમત થયા હોય. જ્યારે કોઈ હદીસ પર સહીહ હદીસના અનેક ઇમામોના તખરીજની મહોર હોય, ભલે તેમના વિચારો, સ્થાનો અને સમય અલગ-અલગ હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે તેમાંથી દરેકે તેને કરીમ રસૂલ ﷺ તરફ નિસબત કરવાની સચ્ચાઈની ખાતરી કરવા માટે શક્ય તેટલા તમામ પ્રયત્નો કર્યા છે. આ બાબત તેના દસ્તાવેજીકરણને બૌદ્ધિક, ભૌગોલિક અને ઐતિહાસિક પરિમાણ આપે છે, અને પરિણામે 'સફવત અલ-અહાદીથ' ની હદીસોને કરીમ રસૂલ ﷺ તરફ નિસબત કરવાની સચ્ચાઈના નિશ્ચિત યકીન (ખાતરી) ના દરજ્જા સુધી પહોંચાડે છે. કારણ કે તે અશક્ય છે કે તેઓ બધા ભૂલ પર, શિથિલતા પર અથવા તેમના પર કરવામાં આવેલા કોઈ જૂઠાણા પર એકમત થઈ જાય. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે આપણે જાણીએ છીએ કે શરીફ હદીસ «અમલ કરો, કારણ કે દરેક માટે તે સરળ કરી દેવામાં આવ્યું છે જેના માટે તેનું સર્જન થયું છે» ને સહીહ હદીસના દસથી વધુ મોટા ઇમામોએ ટાંકી છે, તો આ બાબત આપણને તેને સૌથી વધુ સહીહ હદીસોમાંની એક માનવા માટે મજબૂર કરે છે.

આથી જ મેં કહ્યું છે કે કોઈ હદીસની સચ્ચાઈ પર આપણો વિશ્વાસ હદીસના સહીહ આઇમ્માઓ દ્વારા તેના નિષ્કર્ષણની સંખ્યા વધવાની સાથે વધે છે. આ હદીસોની એક અદભૂત પસંદગી છે જેના સહીહ હોવા પર અનેક સહીહ આઇમ્માઓ સહમત થયા છે, અને તે લગભગ ચાર હજાર હદીસો છે જે શરિયતની વિવિધ શાખાઓ જેવી કે અકીદા, ઇબાદત, વ્યવહાર, દંડશાસ્ત્ર, શિષ્ટાચાર, નૈતિકતા, વહીવટ અને અન્ય વિષયોને આવરી લે છે. આ તમામ હદીસો પવિત્ર કુરાન, શરિયતના ઉદ્દેશ્યો અને સિદ્ધાંતો અથવા નિશ્ચિત વૈજ્ઞાનિક તથ્યોની વિરુદ્ધ નથી.

મેં આ પુસ્તકમાં આઇમ્માઓના ચિહ્નો તેમના સમયગાળાના ક્રમ મુજબ આપ્યા છે, અને નીચે હું હદીસના આઇમ્માઓ (અલ્લાહ તેમનાથી રાજી થાય) માટે પસંદ કરેલા સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંકેતો રજૂ કરું છું, જેના પર મોટાભાગના હદીસના આઇમ્માઓ સહમત થયા છે, જે નીચે મુજબ છે:

(ખ) બુખારી માટે, (મ) મુસ્લિમ માટે, (ક) તે બંને વચ્ચે સહમત થયેલ હદીસ માટે, (દ) અબુ દાઉદ માટે, (ત) તિરમિઝી માટે, (ન) નસાઈ માટે, (હ) ઇબ્ને માજા માટે, (અલ-અરબઆહ) આ ચાર માટે, (અથ-થલાથાહ) ઇબ્ને માજા સિવાયના આ ત્રણ માટે, (હમ) અહમદ બિન હંબલ માટે તેમના મુસ્નદમાં, (અમ) તેમના પુત્ર અબ્દુલ્લાના વધારાના વર્ણનો માટે, (ક) હાકિમ માટે તેમના મુસ્તદરકમાં, (હબ) ઇબ્ને હિબ્બાન માટે તેમના સહીહમાં, (ખઝ) ઇબ્ને ખુઝૈમા માટે તેમના સહીહમાં, (તબ), (તસ), (તસ) તબરાની માટે અલ-કબીર, અલ-અવસત અને અસ-સગીરમાં, (સ) સઈદ બિન મન્સૂર માટે તેમના સુનનમાં, (ખદ) બુખારી માટે અલ-અદબમાં, (તખ) બુખારી માટે તારીખમાં, (ઝ) દિયા અલ-મકદિસી માટે અલ-મુખ્તારાહમાં, (ફઈ) શાફઈ માટે તેમના મુસ્નદમાં, (શ) ઇબ્ને અબી શયબાહ માટે મુસ્નદ અલ-મુસન્નાફમાં, (અબ) અબ્દુલ રઝાક માટે અલ-જામિ અને અલ-મુસન્નાફમાં, (અ) અબુ યાલા માટે તેમના મુસ્નદમાં, (કત) દારકુતની માટે સુનન અને અફરાદમાં, (ફર) દયલમી માટે ફિરદૌસમાં, (હલ) અબુ નુઆઈમ માટે હિલ્યામાં, (હબ, હક) બયહકી માટે શુઅબ અલ-ઈમાન, સુનન, મઅરિફા, દલાઈલ અન-નુબુવ્વાહ અને અસ્મા વસ-સિફાતમાં, (અદ) ઇબ્ને અદી માટે અલ-કામિલમાં, (અક) ઉકૈલી માટે અદ-દુઅફામાં, (ખત) ખતીબ માટે અલ-જામિ અને તારીખમાં, (મી) દારિમી માટે તેમના સુનનમાં, (ત) તયાલીસી માટે તેમના મુસ્નદમાં, (કર) ઇબ્ને અસાકિર માટે તેમની તારીખમાં, (બઝ) બઝાર માટે તેમના સુનનમાં.

મેં મારા પુસ્તક 'સફવત અલ-અહાદીથ અલ-નબાવીય્યાહ અલ-શરીફા' માંથી હદીસના આ શ્રેષ્ઠ રત્નો પસંદ કર્યા છે અને તેને 'જવામિઅ અલ-કલિમ અન-નબવી અશ-શરીફ' નામ આપ્યું છે. તેમાં શ્રેષ્ઠની પણ પસંદગી અને હદીસના અદભૂત રત્નોનું શિખર છે, જે મહાન રસૂલ ﷺ ની મહાનતા, તેમની હિકમત, તેમનું જ્ઞાન, તેમની વૈશ્વિકતા, તેમની સહનશીલતા, તેમની બહાદુરી, અન્યાય અને અત્યાચારીઓ સામેની તેમની લડાઈ, સત્યની સ્થાપના અને અસત્યના નાશને સાબિત કરે છે, જેથી તે આપણા સંતાનો અને સમગ્ર ઉમ્મત માટે એક માર્ગદર્શક પ્રકાશ બની રહે.

હું સાચા દિલથી અલ્લાહ પાસે આશા રાખું છું કે મેં સામાન્ય રીતે મહાન ઇસ્લામ માટે અને ખાસ કરીને પવિત્ર સુન્નત માટે એક એવું ભવ્ય કાર્ય રજૂ કર્યું છે જે, ઇન્શા અલ્લાહ, મુસ્લિમોની એકતામાં ફાળો આપશે, અને ઇસ્લામને તેની શાશ્વત આધ્યાત્મિકતા સાથે પૂર્વ અને પશ્ચિમના શિક્ષિતોના હૃદય અને વિચારકોના મન સુધી પહોંચાડશે. અલ્લાહ સત્ય કહે છે અને તે જ સાચો માર્ગ બતાવે છે. અને તમામ પ્રશંસા અલ્લાહ માટે છે જેણે કહ્યું છે: «દરેક જ્ઞાનીની ઉપર એક વધુ જ્ઞાની હોય છે.» તમારા પર અલ્લાહની શાંતિ, રહેમત અને બરકત હો.

પ્રોફેસર ડૉ. અબ્દ અલ-કાદિર અલ-મક્કી અલ-કત્તાણી
સલાહકાર અને એન્જિનિયરિંગ તથા ઉચ્ચ ઇસ્લામિક અભ્યાસના પ્રોફેસર

કહ્યા ﷺ: «અલ્લાહ તે વ્યક્તિનું ચહેરું તેજ કરે જે અમમાંથી કંઈક સાંભળી તેને જેમ સાંભળ્યું તેટલી જ ચોક્કસ રીતે બીજાને પહોંચાડે؛ બહુવાર જાણકારને કંઇ પહોંચાડનાર (મુબલ્લઘ) સાંભળનારા કરતા વધારે સમજદાર હોય છે.»