તકદીરમાં ઈમાન

ઇસ્લામમાં તકદીરમાં ઈમાનનો અર્થ મજબૂરી કે નિષ્ક્રિયતા નથી, પરંતુ તે માણસની જવાબદારીને સ્વીકારવાની સાથે અલ્લાહની ઇચ્છાનો સ્વીકાર કરવો છે. અલ્લાહના ન્યાયને માણસના મર્યાદિત માપદંડોથી માપી શકાતો નથી. જેમ કે કોઈ વિદ્યાર્થી પોતાના શિક્ષકની સજાને અન્યાય સમજી શકે છે, જ્યારે તે તેના ભલા માટે જ હોય છે, તેવી જ રીતે અલ્લાહની તકદીર આપણને ક્યારેક રહસ્યમય લાગી શકે છે, પરંતુ તેના મૂળમાં એવી હિકમત અને ન્યાય હોય છે જેને આપણે સંપૂર્ણપણે સમજી શકતા નથી.

અલ્લાહ માણસને બુદ્ધિ અને ઇચ્છાશક્તિ આપે છે, અને તેનો હિસાબ ફક્ત તેની ક્ષમતા અને સ્વતંત્રતાના દાયરામાં જ લે છે. જે પુરાવાઓમાં મજબૂરીનો સંકેત મળે છે, તે એવા કુદરતી મામલાઓ વિશે છે જે આપણી શક્તિની બહાર છે અને જેના વિશે બંદાને પૂછવામાં આવશે નહીં. જ્યારે જે કાર્યો પર સવાબ અને સજા મળે છે, તે માણસની પસંદગીના દાયરામાં આવે છે. આથી, હિદાયત (માર્ગદર્શન) અને ગુમરાહી (પથભ્રષ્ટતા) એ વ્યક્તિના પોતાના પ્રયાસો અને તેની સ્વતંત્ર ઇચ્છાથી પસંદ કરેલા કાર્યોનું પરિણામ છે.

આપણા નેક પૂર્વજોએ તકદીરમાં ઈમાનને કામ, પ્રયત્ન અને સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવા માટે પ્રેરણા બનાવી. તેઓ માનતા હતા કે રોજી અને જીવન નિર્ધારિત છે, તેથી તેઓ આળસ કે સુસ્તી વિના સખત મહેનત કરતા અને અલ્લાહ પર ભરોસો રાખતા. પરંતુ, પોતાની ભૂલો કે પાપોને યોગ્ય ઠેરવવા માટે તકદીરનું બહાનું બનાવવું એ એક ખોટી અને અસ્વીકાર્ય દલીલ છે. કારણ કે માણસ પોતાનું ભવિષ્ય જાણતો નથી, બલ્કે તે પોતાની ઇચ્છાઓને અનુસરે છે. આથી, અલ્લાહે જે કરવાનો આદેશ આપ્યો છે તેને છોડી દેવા માટે કોઈની પાસે કોઈ બહાનું નથી.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.