قصيدة البُردة
الكواكب الدرية في مدح خير البرية — الإمام شرف الدين البوصيري (ت 696هـ)
أشهر قصائد المديح النبوي على الإطلاق، نظمها الإمام البوصيري رحمه الله بعد أن أصابه الفالج، فرأى النبي ﷺ في المنام يمسح على وجهه ويلقي عليه بردته، فقام وقد شُفي. سارت بها الركبان وشُرحت مئات الشروح وتُرجمت إلى لغات العالم.
קצידת אל-בורדה — האימאם שרף א-דין אל-בוצירי
השיר המפורסם ביותר מכל שירי ההלל הנבואיים שחוברו אי פעם. הוא נכתב על ידי האימאם אל-בוצירי, רחמיו של אללה עליו, לאחר שלקה בשיתוק. הוא ראה בחלומו את הנביא ﷺ מלטף את פניו ומעניק לו את גלימתו, וקם כשהוא נרפא לחלוטין. שיר זה נפוץ מאז בכל קצוות תבל, עורר מאות פירושים ותורגם לשפות רבות ברחבי העולם.
أمِنْ تذَكُّرِ جيرانٍ بذي سلمِ
مزجتَ دمعاً جرى من مقلةٍ بدمِהאם מזכר שכנים השוכנים בדי סלאם מיזגת דמעות זורמות מעיניך עם דם?
أمْ هبَّتِ الريحُ من تلقاءِ كاظمةٍ
وأوْمَضَ البَرْقُ في الظلْماءِ مِنْ إضَمِאו שמא נשבה הרוח מכיוון כאז'מה, וברק הבזיק באפלה העמוקה מאיד'ם?
فما لعينيكَ إن قلتَ اكففا هَمَتا
ومَا لِقَلْبِك إنْ قُلْتَ اسْتَفِقْ يَهِمِמה לְעֵינֶיךָ כי הן שופעות כשאתה מצווה עליהן לחדול, ומה ללבך כי הוא משתוקק כשאתה מורה לו להתעורר?
أَيَحْسَبُ الصَّبُّ أنَّ الحُبَّ مُنْكتِمٌ
ما بَيْنَ مُنْسَجِم منهُ ومضطَرِمِהאם מאמין האוהב כי אהבה יכולה להיות נסתרת, בין דמעותיו הזורמות לבין האש הבוערת בו?
لولاَ الهَوَى لَمْ تُرِقْ دَمْعاً عَلَى طَلَلٍ
ولا أرقتَ لذكرِ البانِ والعَلمِלולא האהבה, לא היית שופך דמעות על חורבות נטושות, ולא היית נטול שינה למשמע עץ הבאן או פסגת ההר.
فكيفَ تُنْكِرُ حُبَّا بعدَ ما شَهِدَتْ
بهِ عليكَ عدولُ الدَّمْعِ والسَّقَمאיך אפוא תוכל להכחיש אהבה, כשעדי הצדק של דמעותיך וחולייך העידו נגדך?
وَأثْبَتَ الوجْدُ خَطَّيْ عَبْرَةٍ وضَنًى
مِثْلَ البَهارِ عَلَى خَدَّيْكَ والعَنَمِוהתשוקה חרטה שני קווים של דמעות ורזון על לחייך, הדומים לפרח הבאהר הצהוב ולפירות האנם האדומים.
نعمْ سرى طيفُ من أهوى فأرقني
والحُبُّ يَعْتَرِضُ اللَّذاتِ بالأَلَمِאכן, דמות אהובתי ביקרה אותי בלילה, ומנעה ממני שינה, כי האהבה תמיד מציבה כאב בין כל התענוגות.
يا لائِمِي في الهَوَى العُذْرِيِّ مَعْذِرَةً
منِّي إليكَ ولو أنصفتَ لم تلُمِהו אתה המאשים אותי באהבתי הטהורה, אני מציע לך את התנצלותי, אך לו היית הוגן באמת, לא היית מוצא פגם.
عَدَتْكَ حالِيَ لا سِرِّي بمُسْتَتِرٍ
عن الوُشاةِ ولادائي بمنحسمِמצבי נגלה לך; סודי אינו נסתר מפני המלשינים, וגם מחלתי אינה ניתנת לריפוי.
مَحَّضَتْنِي النُّصْحَ لكِنْ لَسْتُ أَسْمَعُهُ
إنَّ المُحِبَّ عَن العُذَّالِ في صَمَمِהצעת לי עצה כנה, אך איני שומע אותה, כי אכן, האוהב חירש לדברי נוזפיו.
إني اتهمتُ نصيحَ الشيبِ في عذلٍ
والشَّيْبُ أَبْعَدُ في نُصْحٍ عَنِ التُّهَمאף חשדתי בעצת הזקנה כשנזפה בי, אך הזקנה רחוקה מכל חשד בעצתה.
فإنَّ أمَّارَتي بالسوءِ مااتعظتْ
من جهلها بنذيرِ الشيبِ والهرمِכי נפשי, המדיחה לרע, לא הוזהרה, בשל בורותה מפני אזהרת הזקנה והבליה.
ولا أَعَدَّتْ مِنَ الفِعْلِ الجَمِيلِ قِرَى
ضيفٍ المَّ برأسي غير محتشمِוגם לא הכינה כל הכנסת אורחים של מעשים טובים לאורח הזקנה שפקד את ראשי ללא בושה.
لو كنت أعلم أني ما أوقره
كتمت سرا بدا لي منه بالكتمלו ידעתי שלא אכבד אורח זה, הייתי מסתיר את סוד בואו שנגלה לי.
من لي بِرَدِّ جماحٍ من غوايتها
كما يُرَدُّ جماحُ الخيلِ باللجمِמי יוכל לעזור לי לרסן את פראותו ותעתועיו, כשם שמרסנים פראות סוסים ברסן?
فلا تَرُمْ بالمعاصِي كَسْرَ شَهْوَتِها
إنَّ الطعامَ يُقَوِّي شهوةَ النهمِלכן, אל תבקש לשבור את תאוותיה באמצעות חטאים, כי אכן, המזון רק מחזק את תיאבון הגרגרן.
والنفسُ كالطفلِ إن تهملهُ شَبَّ على
حُبِّ الرَّضاعِ وإنْ تَفْطِمْهُ يَنْفَطِمוהנפש כילד: אם תזניח אותו, הוא יגדל אוהב לינוק, אך אם תגמול אותו, הוא ייגמל.
فاصرفْ هواها وحاذرْ أنْ تُوَلِّيَهُ
إنَّ الهوى ما تولَّى يُصمِ أوْ يَصمِלכן, הרחק את תאוותיה והיזהר מלתת לה סמכות, כי אכן, התאווה, ברגע שניתנת לה סמכות, תחרש או תשמיד.
وَراعِها وهيَ في الأعمالِ سائِمةٌ
وإنْ هِيَ اسْتَحْلَتِ المَرْعَى فلا تُسِمורעה אותה בעודה רועה בחופשיות במעשים, אך אם תמצא את המרעה מתוק, אל תרשה לה לרעות עוד.
كَمْ حَسَّنَتْ لَذَّةٍ لِلْمَرءِ قاتِلَةً
من حيثُ لم يدرِ أنَّ السُّمَّ في الدَّسَمِכמה תענוג קטלני קישט את עצמו לאדם, שלא ידע כי הרעל טמון בקסמו.
وَاخْشَ الدَّسائِسَ مِن جُوعٍ وَمِنْ شِبَع
فَرُبَّ مَخْمَصَةٍ شَرٌّ مِنَ التُّخَمِהיזהר מהסכנות הנסתרות האורבות הן ברעב והן בשובע, כי לעיתים קרובות סכנות החסך חמורות יותר מאלו של אכילת יתר.
واسْتَفْرِغ الدَّمْعَ مِنْ عَيْنٍ قد امْتَلأتْ
مِنَ المَحارِمِ وَالْزَمْ حِمْيَةَ النَّدَمِתן לדמעות לזרום בשפע מעין שצפה בדברים אסורים, ושמור בקפדנות על ההתנזרות הנולדת מחרטה כנה.
وخالفِ النفسَّ والشيطانَ واعصهما
وإنْ هُما مَحَّضاكَ النُّصحَ فاتهمהתנגד לנפשך הנמוכה ולשטן, והפר את שניהם, ואפילו אם יציעו לך מה שנראה כעצה כנה, התייחס לכך בחשדנות.
وَلا تُطِعْ منهما خَصْماً وَلا حَكمَاً
فأنْتَ تَعْرِفُ كيْدَ الخَصْمِ والحَكمِאל תציית לאף אחד מהם, לא כיריב ולא כשופט, כי אתה מודע היטב לערמומיותם של היריב והבורר כאחד.
أسْتَغْفِرُ الله مِنْ قَوْلٍ بِلاَ عَمَلٍ
لقد نسبتُ به نسلاً لذي عقمِאני מבקש סליחה מאללה על מילים שאינן מלוות במעשים, כי בכך ייחסתי צאצאים למי שעקר.
أمرتكَ الخيرَ لكنْ ماائتمرتُ بهِ
وما استقمتُ فماقولي لك استقمِציוויתי עליך לעשות טוב, אך לא שמעתי לעצתי, וגם לא נשארתי איתן, אז איך אוכל לבקש ממך להיות ישר?
ولا تَزَوَّدْتُ قبلَ المَوْتِ نافِلةً
ولَمْ أُصَلِّ سِوَى فَرْضٍ ولَمْ أَصُمِלא אספתי כל צידה נוספת לפני המוות, וגם לא קיימתי תפילות מעבר לחובה, וגם לא צמתי.
ظلمتُ سُنَّةَ منْ أحيا الظلامَ إلى
أنِ اشْتَكَتْ قَدَماهُ الضُّرَّ مِنْ وَرَمחטאתי למנהגו של זה ﷺ שהחיה את הלילות בתפילה עד שרגליו התלוננו על כאב מנפיחות.
وشدَّ مِنْ سَغَبٍ أحشاءهُ وَطَوَى
تحتَ الحجارةِ كشحاً مترفَ الأدمِוהוא ﷺ הידק את מעיו מרעב, ותחת אבנים, הוא ﷺ קשר אגף של עור רך, שהיה רגיל לנוחות.
وراودتهُ الجبالُ الُشُّمُّ من ذهبٍ
عن نفسهِ فأراها أيما شممِהרי ההרים הנישאים של זהב פיתו אותו ﷺ לגבי נפשו, אך הוא ﷺ הראה להם את האצילות העליונה ואת הבוז לעושר העולם הזה.
وأكَّدَتْ زُهْدَهُ فيها ضرورتهُ
إنَّ الضرورةَ لاتعدو على العصمِעצם צרכיו אישרו את פרישותו כלפיהם, כי צורך אמיתי אינו גובר על אלה המוגנים באלוהות.
وَكَيفَ تَدْعُو إلَى الدُّنيا ضَرُورَةُ مَنْ
لولاهُ لم تخرجِ الدنيا من العدمِואיך ייתכן שצרכיו של זה ﷺ יטו אותו אי פעם לעולם הזה, בלעדיו העולם עצמו לא היה יוצא מאי-קיום?
محمدٌ سيدُّ الكونينِ والثَّقَلَيْنِ
والفريقينِ من عُربٍ ومن عجمِמוחמד ﷺ הוא אדון שני העולמות, של ג'ין ובני אדם, ושל שני העמים, ערבים ולא-ערבים.
نبينَّا الآمرُ الناهي فلا أحدٌ
أبَرَّ في قَوْلِ «لا» مِنْهُ وَلا «نَعَمِ»נביאנו ﷺ הוא המצווה והאוסר, ואין איש אמיתי יותר באמירותיו 'לא' או 'כן' ממנו ﷺ.
هُوَ الحَبيبُ الذي تُرْجَى شَفَاعَتُهُ
لِكلِّ هَوْلٍ مِنَ الأهوالِ مُقْتَحَمِהוא ﷺ האהוב שאת השתדלותו מבקשים לכל אימה מבין האסונות הנוראים שיש להתמודד עמם.
دعا إلى اللهِ فالمستمسكونَ بهِ
مستمسكونَ بحبلٍ غيرِ منفصمِהוא ﷺ קרא לאללה, ואלה הנאחזים בו ﷺ אכן נאחזים בחבל בלתי ניתן לניתוק.
فاقَ النبيينَ في خلْقٍ وفي خُلُقٍ
ولمْ يدانوهُ في علمٍ ولا كَرَمِהוא ﷺ עלה על כל הנביאים הן בבריאה הפיזית והן באופי האצילי, ואיש לא יכול היה להתקרב לגדולתו ﷺ בידע או בנדיבות.
وكلهمْ من رسول اللهِ ملتمسٌ
غَرْفاً مِنَ البَحْرِ أوْ رَشْفاً مِنَ الدِّيَمِוכולם, הנביאים, ביקשו משליח אללה ﷺ רק גריפה מאוקיינוסו או לגימה מגשמיו השופעים.
وواقفونَ لديهِ عندَ حَدِّهمِ
من نقطةِ العلمِ أومنْ شكلةِ الحكمِוהם עומדים לפניו ﷺ בגבול שנקבע להם, שואבים ממנו ﷺ רק נקודת ידע או סימן ניקוד אחד של חוכמה.
فهْوَ الذي تَمَّ معناهُ وصُورَتُه
ثمَّ اصطفاهُ حبيباً بارىءُ النَّسمِהוא ﷺ אשר תכליתו וצורתו הושלמו, ואז בורא הנשמות בחר בו לאהובו.
مُنَّزَّهٌ عن شريكٍ في محاسنهِ
فَجَوْهَرُ الحُسْنِ فيهِ غيرُ مُنْقَسِمَהוא ﷺ מטוהר מכל שותף במעלותיו, כי מהות היופי בו אינה ניתנת לחלוקה.
دَعْ ما ادَّعَتْهُ النَّصارَى في نَبيِّهِمِ
وَاحكُمْ بما شِئْتَ مَدْحاً فيهِ واحْتَكِمِהנח את אשר טענו הנוצרים על נביאם, ופסוק כרצונך בשבחו והיה נחרץ בפסיקתך.
وانْسُبْ إلى ذاتِهِ ما شِئْتَ مِنْ شَرَفٍ
وَانْسُبْ إلى قَدْرِهِ ما شِئْتَ منْ عِظَمِיחס למהותו ﷺ כל כבוד שתרצה, וייחס למעמדו כל גדולה שתחפוץ.
فإن فضلَ رسولِ اللهِ ليسَ لهُ
حَدٌّ فيُعْرِبَ عنه ناطِقٌ بفَمِכי למעלת שליח אללה ﷺ אין גבול, אשר יוכל דובר לבטא בפיו.
لو ناسبتْ قدرهُ آياتهُ عظماً
أحيا اسمهُ حينَ يُدعى دارسَ الرِّممِלו תאמו אותותיו את מעמדו העצום, שמו לבדו, בייקרא, היה מחיה עצמות נשחתות.
لَمْ يَمْتَحِنَّا بما تعْمل العُقولُ بِهِ
حِرْصاً علينا فلمْ ولَمْ نَهَمِמתוך דאגה לנו, הוא ﷺ לא ניסה אותנו בדברים שהשכל מתקשה להבינם, וכך לא היינו מבולבלים ולא נבוכים.
أعيا الورى فهمُ معانهُ فليس يُرى
في القُرْبِ والبعدِ فيهِ غير منفحِمِהבנת משמעויותיו התישה את כל הבריאה, ואין רואים, בין מקרוב ובין מרחוק, אלא מי שנכנע למהותו.
كالشمسِ تظهرُ للعينينِ من بُعُدٍ
صَغِيرَةٍ وَتُكِلُّ الطَّرْفَ مِنْ أممٍהוא ﷺ כהשמש, הנראית קטנה לעיניים מרחוק, אך מעייפת את המבט מקרוב.
وكيفَ يُدْرِكُ في الدُّنْيَا حَقِيقَتَهُ
قومٌ نيامٌ تسلَّوا عنهُ بالحُلُمِוכיצד יבינו בעולם הזה את אמיתותו ﷺ אנשים ישנים, המוסחים ממנו על ידי חלומות?
فمبلغُ العلمِ فيهِ أنهُ بشرٌ
وأنهُ خيرُ خلقِ اللهِ كلهمِתכלית הידע עליו ﷺ היא שהוא בן אנוש, ושהוא הטוב שבכל בריאת אללה.
وَكلُّ آيِ أَتَى الرُّسْلُ الكِرامُ بها
فإنما اتَّصلتْ من نورهِ بهمِוכל אות שהביאו השליחים הנכבדים, הרי הוא התחבר אליהם מאורו ﷺ.
فإنهُ شمسٌ فضلٍ همْ كواكبها
يُظْهِرْنَ أَنْوارَها للناسِ في الظُلَمכי הוא ﷺ שמש המעלה, והם כוכביה, המגלים את אורותיהם לאנשים באפלה.
أكرمْ بخلقِ نبيٍّ زانهُ خُلُقٌ
بالحُسْنِ مُشْتَمِلٍ بالبِشْرِ مُتَّسِمِכמה נשגבת בריאתו של נביא ﷺ המעוטר באופי כזה, המכיל כל יופי ומצטיין בעליזות!
كالزَّهرِ في تَرَفٍ والبَدْرِ في شَرَفٍ
والبَحْر في كَرَمٍ والدهْرِ في هِمَمِהוא ﷺ כפרח בעדינותו, כירח מלא בכבודו, כים בנדיבותו, וכזמן עצמו בנחישותו.
كأنهُ وهو فردٌ من جلالتهِ
في عَسْكَرٍ حينَ تَلْقاهُ وفي حَشَمِכאילו הוא ﷺ, אף שהיה יחיד, מרוב הודו, נראה כבתוך צבא ופמליה כשפוגשים בו.
كَأَنَّما اللُّؤْلُؤُ المَكْنونُ في صَدَفِ
من معدني منطقٍ منهُ ومبتسمِכאילו הפנינה החבויה בקונכייתה נובעת משני מכרות דיבורו ﷺ וחיוכו.
لا طِيبَ يَعْدِلُ تُرْباً ضَمَّ أَعْظُمَهُ
طُوبَى لِمُنْتَشِقٍ منهُ ومُلْتَئِمאין בושם שישווה לעפר שחיבק את עצמותיו ﷺ; אשרי המריח ממנו והנצמד אליו.
أبان مولدهُ عن طيبِ عُنصرهِ
يا طِيبَ مُبْتَدَإٍ منه ومُخْتَتَمِלידתו ﷺ גילתה את טוהר מהותו; הו, כמה טהורים ראשיתו וסופו!
يومٌ تفرَّسَ فيهِ الفرسُ أنهمُ
قد أنذروا بحلولِ البؤسِ والنقمِיום שבו הפרסים חזו כי הוזהרו מפני בואם של סבל ונקמה.
وباتَ إيوانُ كسرى وهو منصدعٌ
كشملِ أصحابِ كسرى غيرَ ملتئمِואיוואן כסרא לן סדוק ומנופץ, כהתפזרות חברי כסרא שלא התאחו עוד.
والنَّارُ خامِدَةُ الأنفاس مِنْ أَسَفٍ
عليه والنَّهرُ ساهي العين من سدمِוהאש הקדושה, כאילו נאנחת בצער, כבתה עליו, והנהר, בעיניים עמומות מצער, נראה כי יבש.
وساء ساوة أن غاضتْ بحيرتها
ورُدَّ واردها بالغيظِ حين ظمىَוסאווה הצטערה כשייבשה אגם שלה, ושביקשו לשתות ממנו הושבו ברוגז, בצמאונם.
كأنَّ بالنارِ مابالماء من بللٍ
حُزْناً وبالماءِ ما بالنَّارِ من ضرمِכאילו באש, בצערה, הייתה לחות המים, ובמים, ביגונם, הייתה להבת האש הבוערת.
والجنُّ تهتفُ والأنوار ساطعةٌ
والحَقُّ يَظْهَرُ مِنْ مَعْنىً ومِنْ كَلِمוהג'ינים צעקו, והאורות זהרו, והאמת החלה להתגלות הן במשמעותה העמוקה והן במילותיה המדוברות.
عَموُا وصمُّوا فإعلانُ البشائرِ لمْ
تُسْمَعْ وَبارِقَةُ الإِنْذارِ لَمْ تُشَمאך הם היו עיוורים וחרשים, ולכן הכרזת הבשורות הטובות לא נשמעה, וברק האזהרה לא נתפס.
مِنْ بَعْدِ ما أَخْبَرَ الأقْوامَ كاهِنُهُمْ
بأَنَّ دينَهُمُ المُعْوَجَّ لَمْ يَقُمِזאת לאחר שכוהניהם הודיעו לעמים כי דתם העקומה לא תעמוד עוד.
وبعدَ ما عاينوا في الأفقِ من شُهُبٍ
منقضةٍ وفقَ مافي الأرضِ من صنمِולאחר שראו באופק כוכבים נופלים, בהתאם לאלילים שהופלו על הארץ.
حتى غدا عن طريقِ الوحيِ مُنهزمٌ
من الشياطينِ يقفو إثرَ منهزمِעד כי מדרך ההתגלות האלוהית, השדים נסוגו לחלוטין, אחד נמלט בעקבות השני.
كأَنُهُمْ هَرَباً أبطالُ أَبْرَهَةٍ
أوْ عَسْكَرٌ بالحَصَى مِنْ رَاحَتَيْهِ رُمِيבבריחתם, היו כגיבורי אברהא, או כצבא שהושלכו עליו אבנים מכפות ידיו ﷺ.
نَبْذاً بهِ بَعْدَ تَسْبِيحِ بِبَطْنِهما
نَبْذَ المُسَبِّحِ مِنْ أحشاءِ مُلْتَقِمِהם הושלכו החוצה, לאחר ששיבחו את האל בתוך כפות ידיו ﷺ, כפי שהמשבח הושלך ממעי הבולע.
جاءتْ لدَعْوَتِهِ الأشجارُ ساجِدَةً
تَمْشِي إليهِ عَلَى ساقٍ بِلا قَدَمِהעצים באו לקריאתו ﷺ, משתחווים, הולכים אליו על גזעיהם ללא רגליים.
كأنَّما سَطَرَتْ سَطْراً لِمَا كَتَبَتْ
فروعها من بديعِ الخطِّ في اللقمِכאילו ענפיהם רשמו שורה של קליגרפיה מרהיבה על האדמה, המסמנת את דרכם.
مثلَ الغمامةِ أنىَسارَ سائرةٌ
تقيهِ حرَّ وطيسٍ للهجيرِ حميכענן, הוא נע לכל מקום שהלך ﷺ, מגן עליו מחום הלוהט של שמש הצהריים הקופחת.
أقسمتُ بالقمرِ المنشقِّ إنَّ لهُ
مِنْ قَلْبِهِ نِسْبَةً مَبْرُورَةَ القَسَمِנשבעתי בירח שנבקע, כי יש לו יחס לליבו ﷺ, שבועה שקוימה באמת.
ومَا حَوَى الغارُ مِنْ خَيْرٍ ومَنْ كَرَم
وكلُّ طرفٍ من الكفارِ عنه عميואיזה טוב ונדיבות הכילה המערה, אך כל עין של הכופרים הייתה עיוורת לכך.
فالصدقُ في الغارِ والصديقُ لم يرِما
وَهُمْ يقولونَ ما بالغارِ مِنْ أَرمِוהאמת ﷺ והצדיק (אבו בכר) נותרו איתנים במערה, בעוד הכופרים אמרו שאין איש בתוכה.
ظَنُّوا الحَمامَ وظَنُّو العَنْكَبُوتَ على
خيْرِ البَرِيَّةِ لَمْ تَنْسُجْ ولمْ تَحُمהם חשבו שהיונים והעכביש, מעל לטוב שבבריאה, לא ארגו ולא ריחפו כדי להגן עליו.
وقايةُ اللهِ أغنتْ عن مضاعفةٍ
من الدروعِ وعن عالٍ من الأطمِהגנת האל הספיקה, והפכה למיותרים כל מגן כפול או מבצר נישא.
ما سامني الدهرُ ضيماً واستجرتُ بهِ
إلاَّ استلمتُ الندى من خيرِ مُستلمِמעולם לא גרם לי הזמן מצוקה וביקשתי מקלט בו ﷺ, אלא שקיבלתי נדיבות מהטוב שבמבקשי המקלט.
لاتنكرُ الوحيَ من رؤياهُ إنَّ لهُ
قَلْباً إذا نامَتِ العَيْنانِ لَمْ يَنمِאל תכחשו בהתגלות שבאה דרך חזיונותיו ﷺ, כי היה לו לב ערני גם כשעיניו עצומות בשינה.
وذاكَ حينَ بُلوغٍ مِنْ نُبُوَّتِهِ
فليسَ يُنْكَرُ فيهِ حالُ مُحْتَلِمِוזה אירע בראשית נבואתו ﷺ, ולכן אין לייחס לחזיונותיו מצב של חולם חלומות (במובן הארצי).
تَبَارَكَ الله ما وحْيٌ بمُكْتَسَبٍ
وَلا نَبِيٌّ عَلَى غَيْبٍ بِمُتَّهَمِברוך אללה, כי התגלות אינה נרכשת במאמץ, ונביא אינו חשוד לעולם בשקר לגבי הנסתר.
كَمْ أبْرَأَتْ وَصِبا باللَّمْسِ راحَتهُ
وأَطْلَقَتْ أرِباً مِنْ رِبْقَةِ اللَّمَمِכמה חולים ריפאה כף ידו המבורכת ﷺ במגע בלבד, וכמה אחוזי דיבוק שחררה מכבלי שיגעונם.
وأحْيَتِ السنَةَ الشَّهْبَاءَ دَعْوَتُهُ
حتى حَكَتْ غُرَّةً في الأَعْصُرِ الدُّهُمِתפילתו ﷺ החייתה את השנה השחונה והעקרה, עד שזהרה כלהבה לבנה בוהקת בתוך העידנים האפלים ביותר.
بعارضٍ جادَ أو خلتَ البطاحَ بها
سيبٌ من اليَمِّ أو سيلٌ من العرمِבענן נדיב, הוצפו העמקים עד שניתן היה לחשוב שהם מלאים בזרם מהים או בשיטפון מסכר אל-עארם.
دعني ووصفي آياتٍ له ظهرتْ
ظهورَ نارِ القرى ليلاً على علمِהניחו לי לתאר את האותות הגלויים שהופיעו עבורו ﷺ, זוהרים כאש הכפרים הנראית בלילה על פסגת הר.
فالدرُّ يزدادُ حُسناً وهو منتظمٌ
وليسَ ينقصُ قدراً غير منتظمِכי פנינים יפות יותר כשהן משורשרות, אך ערכן הטבוע אינו פוחת כשהן אינן משורשרות.
فما تَطاوَلُ آمالُ المَدِيحِ إلى
ما فيهِ مِنْ كَرَمِ الأَخْلاَقِ والشِّيَمِכך, שאיפות השבח אינן מגיעות לכלל היקף אופיו האצילי ﷺ ומידותיו הנעלות.
آياتُ حقٍّ من الرحمنِ محدثةٌ
قَدِيمَةٌ صِفَةُ المَوْصوفِ بالقِدَمאלה הם אותות אמת מהרחמן, שהתגלו מחדש, אך הם מגלמים את התכונה הקדומה של מי שתואר כנצחי.
لم تقترنْ بزمانٍ وهي تخبرنا
عَن المعادِ وعَنْ عادٍ وعَنْ إرَمِהם אינם כבולים לזמן מסוים, אך הם מודיעים לנו על העולם הבא, ועל עמי עאד ואירם הקדומים.
دامَتْ لَدَيْنا فَفاقَتْ كلَّ مُعْجِزَةٍ
مِنَ النَّبِيِّينَ إذْ جاءتْ ولَمْ تَدُمِהם נשארו עמנו, ובכך עלו על כל נס של נביאים קודמים, שהופיעו אך לא נמשכו.
مُحَكَّماتٌ فما تبقينَ من شبهٍ
لذي شقاقٍ وما تبغينَ من حكمِהם מכריעים וברורים, אינם מותירים מקום לספק לכל חולק, ואינם דורשים פסיקה נוספת.
ما حُورِبَتْ قَطُّ إلاَّ عادَ مِنْ حَرَبٍ
أَعْدَى الأعادي إليها مُلقِيَ السَّلَمِמעולם לא נלחמו נגדם ﷺ (או נגד מסרו/הקוראן), אלא שהעוינים ביותר מבין האויבים שבו מהקרב, נכנעים בשלום.
رَدَّتْ بلاغَتُها دَعْوى مُعارِضِها
ردَّ الغيور يدَ الجاني عن الحُرمِרהיטותו ﷺ הדפה את טענות מתנגדיו, כשם שמגן קנאי מרחיק את יד התוקף מהקודש.
لها مَعانٍ كَمَوْجِ البَحْر في مَدَدٍ
وفَوْقَ جَوْهَرِهِ فِي الحُسْنِ والقِيَمِלמשמעויותיו ﷺ רוחב כגלי הים, אך הן עולות על יופיו וערכו של עצם מהותו.
فما تُعَدُّ وَلا تُحْصَى عَجَائبُها
ولا تُسامُ عَلَى الإكثارِ بالسَّأَمِפלאיו ﷺ אינם ניתנים לספירה או למניין, והוא אינו נמאס לעולם למרות ריבוי הקריאה.
قرَّتْ بها عينُ قاريها فقلت له
لقد ظفِرتَ بِحَبْلِ الله فاعْتَصِمِעיני קוראו מוצאות בו נחמה, ואמרתי לו: "אכן אחזת בחבל אללה, אז החזק בו היטב."
إنْ تَتْلُها خِيفَةً مِنْ حَرِّ نارِ لَظَى
أطْفَأْتَ نارَ لَظَى مِنْ وِرْدِها الشَّبمِאם תקרא אותו מתוך יראת חום אש הגיהינום הלוהטת, תכבה את להבות הגיהינום בקריאתו המצננת.
كأنها الحوضُ تبيضُّ الوجوه به
مِنَ العُصاةِ وقد جاءُوهُ كَالحُمَمِכאילו הוא אגן הכוות'ר (של הנביא ﷺ), שבו פני החוטאים, שבאו אליו כגחלים שחורות, מולבנים וזוהרים.
وَكالصِّراطِ وكالمِيزانِ مَعدِلَةً
فالقِسْطُ مِنْ غَيرها في الناس لَمْ يَقُمِצדקתו כדרך הישר וכמאזן ביושרו, כי בלעדיה לא תכון צדקה בקרב בני האדם.
لا تعْجَبَنْ لِحَسُودٍ راحَ يُنكِرُها
تَجاهُلاً وهْوَ عَينُ الحاذِقِ الفَهِمِאל תתפלא על קנאי המכחיש מעלות אלו מתוך בורות מדומה, אף שהוא עצמו תמצית המבין והנבון.
قد تنكرُ العينُ ضوء الشمسِ من رمدٍ
ويُنْكِرُ الفَمُّ طَعْمَ الماء منْ سَقَمאכן, העין עלולה להתכחש לאור השמש בשל דלקת, והפה עלול לדחות את טעם המים בשל מחלה.
ياخيرَ من يَمَّمَ لعافونَ ساحتَهُ
سَعْياً وفَوْقَ مُتُونِ الأَيْنُقِ الرُّسُمِהו, הטוב מכל אלה שאזור מקדשם ﷺ נסעו אליו מבקשי החסד, בין ברגל ובין על גבי גמלים מהירים מסומנים.
وَمَنْ هُو الآيَةُ الكُبْرَى لِمُعْتَبِرٍ
وَمَنْ هُوَ النِّعْمَةُ العُظْمَى لِمُغْتَنِمِוהוא האות הגדול ביותר למתבונן, והוא הברכה הנשגבה ביותר למי שמבקש להרוויח.
سريتَ من حرمٍ ليلاً إلى حرمِ
كما سرى البدرُ في داجٍ من الظلمِנסעת בלילה ממקדש אחד למקדש אחר, כשם שהירח המלא עובר באפלה העמוקה ביותר.
وَبِتَّ تَرْقَى إلَى أنْ نِلْتَ مَنْزِلَةً
من قابِ قوسينِ لم تدركْ ولم ترمِוהמשכת לעלות בלילה עד שהגעת למעמד של "שתי קשתות" או קרוב יותר, גובה שאף אחד אחר לא הגיע אליו ואף לא שאף אליו.
وقدَّمتكَ جميعُ الأنبياءِ بها
والرُّسْلِ تَقْدِيمَ مَخْدُومٍ عَلَى خَدَمוכל הנביאים והשליחים הציגו אותך קדימה באותה עלייה, קדימות הניתנת לאדון על משרתיו.
وأنتَ تخترق السبعَ الطِّباقَ بهمْ
في مَوْكِبٍ كنْتَ فيهِ صاحِبَ العَلَمِואתה חצית את שבעת הרקיעים השכובים איתם, בתהלוכה מלכותית שבה היית נושא הדגל.
حتى إذا لَمْ تَدَعْ شَأْواً لمُسْتَبِقٍ
من الدنوِّ ولا مرقيً لمستنمِעד שלא השארת שאיפה למתחרה כלשהו בקרבה, ולא עלייה למי שמבקש לטפס גבוה יותר.
خفضتَ كلَّ مقامٍ بالإضافة إذ
نُودِيتَ بالرَّفْعِ مِثْلَ المُفْرَدِ العَلَمהנמכת כל מעמד אחר בהשוואה, כאשר נקראת לדרגה כה נשגבה, כדגל יחיד ומובחן.
كيما تفوزَ بوصلٍ أيِّ مستترٍ
عن العيونِ وسرٍّ أيِ مُكتتمِכדי שתזכה לאיחוד, ויהי נסתר מכל העיניים, ולסוד, ויהי כמוס עמוקות.
فَحُزْتَ كلَّ فَخَارٍ غيرَ مُشْتَرَكٍ
وجُزْتَ كلَّ مَقامٍ غيرَ مُزْدَحَمِוכך רכשת כל תפארת שהייתה ייחודית לך, ועברת כל מעמד שלא היה צפוף.
وَجَلَّ مِقْدارُ ما وُلِّيتَ مِنْ رُتَبٍ
وعزَّ إدْراكُ ما أُولِيتَ مِنْ نِعَمِונשגב היה שיעור הדרגות שהופקדו בידך, ומעבר לתפיסה היו הברכות שהוענקו לך.
بُشْرَى لَنا مَعْشَرَ الإسلامِ إنَّ لنا
من العنايةِ رُكناً غيرَمنهدمِבשורה טובה לנו, קהילת האסלאם, כי אכן יש לנו, בחסד עליון, עמוד בלתי ניתן להריסה.
لمَّا دعا الله داعينا لطاعتهِ
بأكرمِ الرُّسلِ كنَّا أكرمَ الأممِכאשר אללה קרא למזמן שלנו (הנביא ﷺ) לציות לו, באמצעות האציל שבשליחים, הפכנו לאומה המכובדת ביותר.
راعتْ قلوبَ العدا أنباءُ بعثتهِ
كَنَبْأَةٍ أَجْفَلَتْ غَفْلاً مِنَ الغَنَمِבשורות שליחותו ﷺ הטילו אימה בלבבות האויבים, כהתראה פתאומית המבהילה כבשים אדישות.
ما زالَ يلقاهمُ في كلِّ معتركٍ
حتى حَكَوْا بالقَنا لَحْماً على وضَمהוא ﷺ המשיך להתעמת איתם בכל שדה קרב, עד שדמו, בחניתות, לבשר המונח על קרש קצבים.
ودوا الفرار فكادوا يغبطونَ بهِ
أشلاءَ شالتْ مع العقبانِ والرَّخمِהם השתוקקו לברוח וכמעט קינאו בשאריות המפוזרות שנישאו על ידי נשרים ועיטים.
تمضي الليالي ولا يدرونَ عدتها
ما لَمْ تَكُنْ مِنْ ليالِي الأَشْهُرِ الحُرُمِהלילות חלפו, והם לא ידעו את מספרם, אלא אם כן היו מלילות החודשים הקדושים.
كأنَّما الدِّينُ ضَيْفٌ حَلَّ سَاحَتَهُمْ
بِكلِّ قَرْمٍ إلَى لحْمِ العِدا قَرِمכאילו הדת עצמה, כאורחת, מצאה משכנה בקרבם, מלווה בכל לוחם אדיר, משתוקק בלהט לבשר אויביהם.
يَجُرُّ بَحْرَ خَمِيسٍ فوقَ سابِحَةٍ
يرمي بموجٍ من الأبطالِ ملتطمِהוא ﷺ מוביל צבא כים, רכוב על סוסים מהירים, משליך גלים של גיבורים מתנגשים.
من كلِّ منتدبٍ لله محتسبٍ
يَسْطو بِمُسْتَأْصِلٍ لِلْكُفْرِ مُصطَلِمכל אחד מהם הוא גיבור המוקדש לאלוהים, המבקש את שכרו, המכה בכלי נשק העוקר ומשמיד כליל את הכפירה.
حتَّى غَدَتْ مِلَّةُ الإسلام وهْيَ بِهِمْ
مِنْ بَعْدِ غُرْبَتِها مَوْصُولَةَ الرَّحِمעד כי, בזכות מאמציהם, אמונת האסלאם, לאחר תקופת ניכורה, התבססה היטב ונקשרה בקשרי משפחה.
مكفولةً أبداً منهم بخيرٍ أبٍ
وخير بعلٍ فلم تيتم ولم تئمِמוגנת לעד על ידם, כאילו על ידי האב הטוב ביותר והבעל הטוב ביותר, היא לא התייתמה ולא נותרה ללא מגן.
هُم الجِبالُ فَسَلْ عنهمْ مُصادِمَهُمْ
ماذا رأى مِنْهُمُ في كلِّ مُصطَدَمהם כהרים, לכן שאל את אויביהם מה פגשו בהם בכל התנגשות קרב.
وسل حُنيناً وسل بدراً وسلْ أُحُداً
فُصُولَ حَتْفٍ لهُمْ أدْهَى مِنَ الوَخَمושאל את חוניין, ושאל את בדר, ושאל את אוחוד, כי הם מעידים על פרקי חורבן שפקדו את אויביהם, איומים יותר מכל מגפה.
المصدري البيضَ حُمراً بعدَ ما وردت
من العدا كلَّ مُسْوَّدٍ من اللممِהם אלה שצבעו את חרבותיהם הלבנות באדום עז לאחר שפגשו כל אויב שחור שיער מקרב האויבים.
وَالكاتِبِينَ بِسُمْرِ الخَطِّ مَا تَرَكَتْ
أقلامهمْ حرفَ جسمٍ غبرَ منعجمِוהם הסופרים אשר, בחניתותיהם החומות, כתבו כתב כזה שעטיהם לא הותירו אף חלק בגוף ללא פגיעה.
شاكي السِّلاحِ لهم سيمى تميزهمْ
والوردُ يمتازُ بالسيمى عن السلمِחמושים בכבדות, יש להם סימן היכר מבדיל, כשם שהוורד נבדל בתוויו הייחודיים מעץ השיטה.
تُهدى إليكَ رياحُ النصرِ نشرهمُ
فتحسبُ الزَّهرَ في الأكمامِ كلَّ كميרוחות הניצחון נושאות אליך את ניחוחם, וגורמות לך לראות כל לוחם כפרח פורח בתוך נדנו.
كأنهمْ في ظهورِ الخيلِ نبتُ رُباً
مِنْ شِدَّةِ الحَزْمِ لاَ مِنْ شِدَّةِ الحُزُمעל גבי סוסיהם, הם נראים נטועים היטב כצמחים על גבעות, בזכות נחישותם הבלתי מעורערת, לא רק בזכות חוזק אוכפיהם.
طارت قلوبُ العدا من بأسهمِ فرقاً
فما تُفَرِّقُ بين البهم والبُهمِלבבות אויביהם נמלטו באימה מפני עוצמתם, והיו כה מבולבלים עד שלא יכלו להבחין בין החלש לחזק.
ومن تكنْ برسول الله نصرتُه
إن تلقهُ الأُسدُ في آجامها تجمِומי שזוכה לניצחון על ידי שליח האל ﷺ, אם יפגשוהו אריות במאורותיהם, הם ישתתקו ביראה.
ولن ترى من وليٍّ غير منتصرِ
بهِ ولا مِنْ عَدُوّ غَيْرَ مُنْقصمِולעולם לא תראה בן ברית שלו ﷺ שאינו מנצח דרכו, ולא אויב שאינו מוכנע לחלוטין.
أحلَّ أمَّتَهُ في حرزِ ملَّتهِ
كاللَّيْثِ حَلَّ مَعَ الأشبال في أجَمהוא ﷺ יישב את קהילתו בבטחה במקדש אמונתו, כשם שאריה מתיישב עם גוריו בסבך צפוף.
كمْ جدَّلَتْ كلماتُ اللهِ من جدلٍ
فيهِ وكم خَصَمَ البُرْهانُ مِنْ خَصِمِכמה מחלוקות יושבו על ידי דברי האל לגביו ﷺ, וכמה יריבים הוכרעו על ידי הוכחה ברורה!
كفاكَ بالعِلْمِ في الأُمِيِّ مُعْجِزَةً
في الجاهليةِ والتأديبِ في اليتمِדי לך כנס בידע הנמצא בנביא האנאלפבית ﷺ, בתוך עידן של בורות, ובמשמעתו המושלמת למרות יתמותו.
خَدَمْتُهُ بِمَديحٍ أسْتَقِيلُ بِهِ
ذُنُوبَ عُمْرٍ مَضَى في الشِّعْرِ والخِدَمשירתי אותו ﷺ בשבח זה, שבאמצעותו אני מבקש מחילה על חטאי חיים שחלפו בשירה ובשירות אחרים.
إذ قلداني ما تُخشى عواقبهُ
كَأنَّني بهما هَدْيٌ مِنَ النَّعَمכי הם (שירה ושירות) העמיסו עליי תוצאות שאת סופן אני ירא, כאילו, בגללם, אני בהמת קורבן.
أطَعْتُ غَيَّ الصِّبَا في الحَالَتَيْنِ ومَا
حصلتُ إلاَّ على الآثامِ والندمِנכנעתי לאיוולת הנעורים בשני שלביה, וממנה לא קצרתי אלא חטאים וחרטה.
فياخسارةَ نفسٍ في تجارتها
لم تشترِ الدِّينَ بالدنيا ولم تَسُمِהו, איזה הפסד עמוק לנפש במסחרה הארצי, כי היא לא קנתה אמונה בעולם החולף ואף לא הציעה עליה מחיר.
وَمَنْ يَبِعْ آجِلاً منهُ بِعاجِلِهِ
يَبِنْ لهُ الغَبْنُ في بَيْعِ وَفي سَلَمِומי שמחליף את עולמו הנצחי בתמורת רווחיו הארציים החולפים, ההפסד העמוק יתגלה לו בכל עסקה, בין אם מיידית ובין אם נדחית.
إنْ آتِ ذَنْباً فما عَهْدِي بِمُنْتَقِضٍ
مِنَ النبيِّ وَلا حَبْلِي بِمُنْصَرِمِאם אחטא, בריתי עם הנביא ﷺ נשארת בלתי מופרת, וגם קשרי עמו אינו נקרע לעולם.
فإنَّ لي ذمةً منهُ بتسميتي
مُحمداً وَهُوَ الخَلْيقِ بالذِّمَمِאכן, יש לי הבטחת הגנה ממנו ﷺ בזכות שמי מוחמד, והוא ﷺ ראוי באמת לקיים בריתות כאלה.
إنْ لَمْ يَكُن في مَعادِي آخِذاً بِيَدِي
فضلاً وإلا فقلْ يازَلَّةَ القدمِאם הוא ﷺ לא יאחז בחסד בידי ביום השיבה, אזי אכן, אפשר לקונן, "הו, איזו מעידה קשה!"
حاشاهُ أنْ يحرمَ الرَّاجي مكارمهُ
أو يرجعَ الجارُ منهُ غيرَ محترمِחלילה לו ﷺ למנוע את חסדיו האצילים ממי שמקווה, או ששכן המבקש את הגנתו ישוב ללא כבוד.
ومنذُ ألزمتُ أفكاري مدائحهُ
وَجَدْتُهُ لِخَلاصِي خيرَ مُلْتَزِمומאז שהקדשתי את מחשבותיי לשבחיו ﷺ, מצאתי אותו להיות הערב הטוב ביותר לישועתי.
وَلَنْ يَفُوتَ الغِنى مِنْهُ يداً تَرِبَتْ
إنَّ الحَيا يُنْبِتُ الأزهارَ في الأكَمِונדיבותו השופעת ﷺ לעולם לא תחדל להגיע ליד ענייה, כי אכן, הגשם המחיֶה גורם לפרחים לפרוח גם על הגבעות.
وَلَمْ أُرِدْ زَهْرَةَ الدُّنْيا التي اقتطَفَتْ
يدا زُهيرٍ بما أثنى على هرمِלא ביקשתי את פריחת העולם החולפת, כזו שזוהייר קטף בזכות שבחיו להרם.
يا أكرَمَ الخلق مالي مَنْ أَلُوذُ به
سِوَاكَ عندَ حلولِ الحادِثِ العَمِمِיָא אֲצִיל הַבְּרִיאָה, אֵין לִי זוּלָתְךָ ﷺ שֶׁאֶפְנֶה אֵלָיו לְהַשְׁתַּדְּלוּת אֵצֶל אֱלֹהִים, בְּבוֹא הַפּוּרְעָנוּיוֹת הַכְּלָלִיּוֹת.
وَلَنْ يَضِيقَ رَسولَ الله جاهُكَ بي
إذا الكريمُ تَحَلَّى باسْمِ مُنْتَقِمِומעמדך הנשגב, הו שליח האל ﷺ, לא יצטמצם בגלל נוכחותי, גם כאשר האל הנדיב מתקשט בתואר הנוקם.
فإنَّ من جُودِكَ الدنيا وَ ضَرَّتها
ومن علومكَ علمَ اللوحِ والقلمِכי מנדיבותך האינסופית ﷺ נובעים הן העולם הזה והן העולם הבא, ומדעתך העמוקה ﷺ נובעת ידיעת הלוח השמור והקולמוס.
يا نَفْسُ لا تَقْنَطِي مِنْ زَلَّةٍ عَظُمَتْ
إنَّ الكَبائرَ في الغُفرانِ كاللَّمَمِהו נפשי, אל תתייאשי מחטא, גדול ככל שיהיה, כי אכן, במרחבי הסליחה האלוהית, אפילו עבירות גדולות דומות לעוונות קלים.
لعلَّ رحمةَ ربي حين يقسمها
تأتي على حسب العصيانِ في القسمِאולי רחמי ריבוני, כשיחלקם, יחולקו לפי מידת המרי בחישוב.
ياربِّ واجعل رجائي غير منعكسٍ
لَدَيْكَ وَاجعَلْ حِسابِي غَيرَ مُنْخَزِمِהו אדון, שתישאר תקוותי בך ללא הפרעה, ושחשבוני יהיה ללא פגם.
والطفْ بعبدكَ في الدارينَِّ إن لهُ
صبراً متى تدعهُ الأهوالُ ينهزمِוהיה עדין עם עבדך בשני העולמות, כי סבלנותו, כאשר הוא ניצב מול אימים, מתפוררת במהירות.
وائذنْ لِسُحْبِ صلاةٍ منكَ دائمةٍ
على النبيِّ بمنهلٍّ ومنسجمِוהראה לענני ברכות נצחיות ממך לרדת על הנביא ﷺ, זורמות בשפע ובאופן רציף.
ما رَنَّحَتْ عَذَباتِ البانِ ريحُ صَباً
وأطْرَبَ العِيسَ حادي العِيسِ بِالنَّغَمِכל עוד רוח מזרחית מנענעת את ענפי עץ הבאן הדקים, ורועה הגמלים משמח את הגמלים בשירתו הערבה.