G'aybga imon
Olami faqat cheklangan hislarimiz idrok etadigan narsalarga cheklangan emas; haqiqat guvohlik (shahoda) dunyosidan ko'ra kengroqdir. Ruh — hayotimiz siri — uning mohiyati hissiy idrokimizdan yo'q bo'lishiga qaramay, biz uni mavjud deb bilamiz. Shunday qilib, g'aybga imon mo'minni ajratib turadi: u moddadan ortiq narsalarga Allohning ishonchli xabari asosida ishonadi, bu esa eng oliy darajadagi ishonchdir.
Allohning hikmati va mehribonligi shuki, U bizning idrokimiz yetmaydigan narsalar haqida bizga xabar bergan — bu xabarlar bizning o'zimizdan tashqaridan yuborilgan vahiylar orqali kelgan. Ushbu ilohiy xabarlar qat'iy yo'llar bilan yetkazilgan; eng ulug'i farishtalarni saylangan rasullarga yuborish va shariatni yetkazishdir; bu bizni moddiylik torligidan Allohni bilish va oxirat uchun amal qilish kengligiga chiqaruvchi bayon bo'lsin.
Sharafli axloq faqat e'tiqod asosida barpo bo'lganda mustahkam bo'ladi; o'zining sir va oshkoraligida Alloh uni ko'rayotganiга qat'iy ishonadigan mo'mingina yaxshi ishlarga sodiq qoladi va yomonlikdan tiyiladi, xoh maqtov bo'lsin, xoh bo'lmasin. Amallarini faqat moddiy sabablar bilan bog'lagan kishi esa shaxsiy manfaatlarining quliga aylanib qoladi va ruhiy rivojlanish hamda oliy insoniy qadriyatlardan uzoqlashadi.
Xulosa qilib aytganda, g'aybga imon — koinotiy sunnatlar bilan zid emas; Alloh sabablar va sabab bo'luvchilarning yaratuvchisidir. Ba'zilar ilm bilan ayrim g'aybiy narsalar o'rtasida ziddiyat ko'radilar, ammo bu aslida tushunishdagi yetishmovchilikdir. Masalan ob-havo ma'lumotnomasi g'aybni bilish emas, balki Allohning hodisalardagi sunnatlarini kuzatish va taxmin qilishdir; xuddi kutilayotgan pochta yetib kelishini ko'rib, uni kelmasidan oldin aytib berishga o'xshaydi.
إن العالم لا يقتصر على ما تدركه حواسنا المحدودة، فالحقيقة أوسع من عالم الشهادة المادي. فالروح، التي هي سر حياتنا، حقيقة قائمة نؤمن بها رغم غياب ماهيتها عن إدراكنا الحسي. وهكذا، يُعد الإيمان بالغيب تمييزاً للمؤمن، حيث يصدق بما وراء المادة اعتماداً على خبر الله الصادق، وهو أسمى مراتب اليقين.
من حكمة الله ورحمته بنا أن أخبرنا عما تعجز عقولنا عن إدراكه وحده، وذلك عبر رسالاته التي جاءت من خارج ذواتنا. وقد اتخذت هذه الأخبار الإلهية طرقاً ثابتة، أعظمها إرسال الملائكة إلى الرسل المصطفين لتبليغ الشريعة؛ ليكون ذلك بياناً لنا يخرجنا من ضيق المادة إلى رحابة المعرفة بالله والعمل لليوم الآخر.
إن الأخلاق الفاضلة لا تستقيم إلا إذا بُنيت على أساس العقيدة الإيمانية، فالمؤمن الذي يوقن بأن الله يراه في سره وعلانيته هو وحده الذي يلتزم الخير ويجتنب الشر، سواء وجد ثناءً أو لم يجد. أما من يربط أفعاله بالأسباب المادية وحدها، فإنه يظل أسيراً لمصالحه الشخصية، معرضاً عن الرقي الروحي والقيم الإنسانية السامية.
ختاماً، إن الإيمان بالغيب لا يتناقض مع السنن الكونية، فالله هو خالق الأسباب والمسببات. وما يظنه البعض تعارضاً بين العلم وبعض الغيبيات، هو في الحقيقة قصور في الفهم. فالنشرة الجوية مثلاً ليست إدراكاً للغيب، بل استقراءً لسنن الله في الظواهر المادية المشهودة، تماماً كمن يرى قدوم البريد ويخبر به قبل وصوله.