Hit az isteni rendelésben (qadar)

A qadarba vetett hit az iszlámban nem jelent kényszerítést vagy tunyaságot, hanem Isten akaratának elismerését együtt az ember felelősségének megerősítésével. Isten igazságosságát nem lehet korlátolt emberi mércék szerint megítélni; ahogy a tanuló bántó fegyelmezést igazságtalannak láthat, miközben az mester igazsága és javát szolgálja, úgy tűnhetnek nekünk Isten rendjei homályosnak, de lényegükben bölcsesség és igazságosság, amelyeket nem tudunk teljes egészében átlátni.

Isten eszet és akaratot adott az embernek, és csak a képességei és szabadsága keretein belül kér számon rajta. Azok a szövegek, amelyek kényszerre utalnak, olyan kozmikus dolgokra mutatnak, amelyek meghaladják erenket és amelyekért a szolgát nem terheli felelősség; amit azonban jutalommal vagy büntetéssel sújtanak, az az ember választásainak körébe tartozik. Ezért a hivatásra vezetés és a tévelygés az ember törekvéseinek és szabad választásának eredménye.

Az első generációk (szalaf) az isteni rendelésben való hitet cselekvésre, küzdelemre és az okok megragadására fordították; hittek abban, hogy a megélhetés és az életidő elrendelt, ezért szorgalmasan dolgoztak és Istenre támaszkodtak lustaság vagy hanyagság nélkül. Az, aki a sorsra hivatkozva mentegeti hanyagságát vagy bűnét, gyenge és elutasítandó indokkal él, mert az ember nem ismeri jövőjét, inkább a vágyainak enged; senkinek nincs jogos mentsége az Isten parancsainak elmulasztására.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.