Qadarga imon

Islomda qadarga imon majburiylik yoki tawakkul (taslimchilik) degani emas; balki bu Allohning iroda va istagini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tan olishdir. Allohning adolati insonlarning cheklangan mezonlari bilan o'lchanmaydi; masalan, o'quvchi ustozining tarbiyasi zulmdek tuyulishi mumkin, holbuki bu uning manfaatlari uchun adolatdir. Allohning taqdirlari bizga noaniq ko'rinishi mumkin, ammo ularning mohiyati hikmat va adolat bo'lib, biz ularning barcha jihatlarini qamrab ololmaymiz.

Alloh insonga aql va iroda bergan va faqat uning qobiliyati va erkinligi doirasida hisob so'raydi. Majburiyatni anglatgan oyatlar ko'proq bizning quvvatimizdan tashqaridagi koinotiy ishlarni bildiradi, ularga band savol berilmaydi; holbuki savob va jazo bilan bog'liq amallar insonning tanlovidagi ichki sohada. Shunday ekan, hidoyat va dalolat insonning o'z mehnati va erkin iroda bilan tanlagan amallari natijasidir.

Solih avlodlar qadarga imonni ish, jihod va sabablarni ko'rish uchun turtki sifatida qabul qilganlar; rizq va umr oldindan belgilanganiga ishonib, lekin mehnat qilib, Allohga tavakkal qilganlar, dangasalik yoki sustlikka berilmaganlar. Taqdirni yetarli bahona qilib, kamchilik yoki gunohni oqlash esa bo'sh va asossiz hujjatdir, chunki inson o'zining g'aybini bilmaydi, aksincha nafsiga bo'ysunadi; Alloh buyurgan narsalarni tashlab qo'yishda hech kim uchun oqlov yo'q.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.