Mmalite Akwụkwọ

Otuto niile diri Allah, Onye nwe uwa nile, ma ekpere kachasi nma na udo zuru oke diri onye e zitere dika ebere nye uwa nile, onye nwe anyi Muhammad nwa Abd Allah, onye eziokwu na onye kwesiri ntụkwasị obi, na ezinụlọ ya na ndị enyi ya ndị a gọziri agọzi, na ndị niile soro ha n'ụzọ dị mma ruo ụbọchị ikpe. Otuto diri Gị, O Allah, anyị enweghị ihe ọmụma ọ bụla ma e wezụga ihe I ziri anyị. O Allah, zie anyị ihe ga-abara anyị uru, meekwa ka ihe I ziri anyị baara anyị uru, ma tinyekwuo anyị ihe ọmụma, ndidi, na amamihe. N'ezie, Gị onwe Gị bụ Onye Ọmụma, Onye Ndidi, Onye Amamihe. Onyenwe m, meghee obi m, tọpụkwa eriri dị n'ire m ka ha wee ghọta okwu m.

Mgbe nke ahụ gasịrị, obi dị m ụtọ iwepụtara onye na-agụ akwụkwọ a na-akwanyere ùgwù nchịkọta ahọpụtara site na nchịkọta okwu dị nsọ nke Onye Amụma, nke m họọrọ site n'akwụkwọ m kachasị ama ama bụ "Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya al-Shareefa" (Hadith Ndị Kachasị Mma nke Onye Amụma). Ndị a bụ hadith ndị ọtụtụ ndị imam hadith kwadoro eziokwu ha. Nke a bịara mgbe ihe ịga nke ọma akwụkwọ "al-Safwa" nwetara, nke bụ nnukwu akwụkwọ ntụaka zuru oke nke Allah nyere m nsọpụrụ ịchịkọta, ịkwadebe, ịhazi, na ịkọwa okwu ndị siri ike na ya kemgbe afọ ole na ole gara aga. Akwụkwọ ahụ nwetara nnabata na ekele n'aka ndị ọkachamara n'ihe ọmụma na mba Arab na Islam n'ụwa niile, n'ihi na ọ nwere hadith ndị kachasị mkpa na ndị kachasị ike nke na-enweghị obi abụọ na ha bụ eziokwu, ebe ọ bụ na ọtụtụ ndị imam hadith kwadoro ha. Ha bụ hadith ndị onye Alakụba chọrọ n'okpukpe ya na ndụ ụwa ya. Agbasiri m mbọ ike n'akwụkwọ "al-Safwa" n'ihe gbasara hadith ndị metụtara okwukwe, ofufe, iwu, amamihe nke Onye Amụma, agbamume na ịdọ aka ná ntị, omume ọma, njirimara Onye Amụma, ụkpụrụ omume, ihe ọmụma, ọgwụ, nkọwa Quran, akụkọ banyere ọgba aghara na ihe ịrịba ama nke oge ikpeazụ, nkọwa nke ụbọchị ikpe, paradaịs na ọkụ mmụọ, na ihe niile ga-abara onye Alakụba uru n'okpukpe ya na ndụ ya, na ndụmọdụ ndị ọzọ na-emetụ n'obi... ka ọ bụrụ akwụkwọ ntụaka hadith dị mfe inweta n'aka ndị na-eme nchọpụta, na ka ọ bụrụ akwụkwọ akụkọ ihe mere eme ebe hadith ndị e kwekọrịtara na ha bụ eziokwu ga-apụta, tinyere akara nke ndị kachasị mkpa n'ime ndị kọrọ ha, ma ọ bụrụ na Allah chọrọ.

Ọ bụ akwụkwọ nke ọtụtụ ndị ọkà mmụta, ndị ọkachamara hadith, na ndị na-eche echiche toro ma were ya dị ka akwụkwọ ntụaka hadith nke oge a zuru oke n'ihe gbasara inwe hadith ndị kachasị eziokwu na ndị kachasị ike n'usoro nnyefe na ederede. Ọ bụ akwụkwọ a na-emetụbeghị ụdị ya mbụ n'ụzọ e si dee ya. Mgbe mbipụta nke iri na anọ gasịrị, achọpụtara m na akwụkwọ a, n'agbanyeghị mkpa na ọnọdụ sayensị ya dị ka akwụkwọ ntụaka zuru oke maka hadith ndị kachasị eziokwu maka onye ọ bụla chọrọ ijide n'aka, ọ na-amasịkarị ndị ọkà mmụta, ndị na-eche echiche, na ndị na-amụ ihe. N'ihi arịrịọ ụfọdụ ụmụnna anyị n'etiti ndị ọkà mmụta na ndị nwere ezi omume rịọrọ ka a chịkọta akwụkwọ "al-Safwa" n'ụzọ dị mkpirikpi, n'ihi na e nwere hadith ụfọdụ a rụgharịrị arụgharị n'ime ya n'ihi ọdịiche dị na mmalite ha, ma ọ bụ n'ihi mgbakwunye okwu ma ọ bụ okwu ole na ole, ma ọ bụ n'ihi ọdịiche dị n'aka ndị kọrọ ha n'agbanyeghị na ihe ha pụtara yiri ma ọ bụ bụrụ otu ihe, nke mere ka anyị wepụ ha na nchịkọta okwu ndị a. Nke a bụ ka ọ dịrị onye chọrọ iburu ha n'isi mfe inweta na iburu. Maka onye chọrọ nchịkọta hadith niile na-enweghị obi abụọ na ha bụ eziokwu, ọ ga-alaghachi n'akwụkwọ "Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya al-Shareefa" zuru ezu. N'ụzọ dị otú a, akwụkwọ nchịkọta okwu ndị a ga-adị mfe inweta n'aka ụdị ndị na-amụ ihe niile na ndị na-amụ sayensị okpukpe na nke ụwa, iji gosi ịma mma nke hadith Onye Amụma ﷺ na nchịkọta okwu ya na ụzọ ya. Ọ bụrụ na onye kwere ekwe ma ọ bụ onye na-ekweghị ekwe ma ọ bụ onye nkatọ elee ha anya, ọ ga-apụtara ya ìhè n'ụzọ doro anya mmụọ nsọ nke Allah nyere Onye Ozi na-agụghị akwụkwọ ﷺ, nke hadith ndị a nwere amamihe na ịma mma dị ukwuu mejupụtara. Ihe ndị a enweghị ike isi n'aka onye ọzọ pụta ma ọ bụghị onye Allah họpụtara ka ọ bụrụ ebere nye uwa nile, dịka okwu Onye Okike siri dị: "Anyị eziteghị gị ma ọ bụghị dịka ebere nye ụwa niile." Onye Amụma ﷺ kwukwara banyere onwe ya sị: "N'ezie, abụ m ebere e nyere onyinye." Hadith ndị a na-akwado ihe ndị a ma kwekọọ na amamihe, ụkpụrụ, na omume ọma nke Islam na nke mmadụ, nke ndị niile na-eche echiche na ndị ọkà mmụta n'ụwa ga-akwanyere ùgwù.

N'otu aka ahụ, achọrọ m iduzi amamihe na ọrụ ebube ndị a nke Muhammad ﷺ nye ụmụnna anyị bi na mba ọzọ, iji gbalịa iwepụta ha dị ka ederede Islam dị nsọ. Ana m arịọ onye ọ bụla n'ime ha nwere ike ka ọ gbalịa ịsụgharị ya n'asụsụ ndị a na-asụ na mba ha, dị ka nkwadebe maka iwepụta echiche Islam dị ukwuu dị ka ozi zuru ụwa ọnụ nke nwere ebere, ịhụnanya, na nwanne nye ndị na-akwado ibikọ ọnụ n'udo, ikpe ziri ezi, na omume ọma.

Ebe ọ bụ na ụzọ Onye Ozi ﷺ nwere ọrụ pụrụ iche na nke pụtara ìhè n'iwu mmepeanya Arab na Islam, ma nwee ọnọdụ bụ isi na iwu Islam, iwu Chineke pụtara ìhè bịara na ọ dị mkpa ịgbaso nkuzi nke Onye A họpụtara ﷺ, ebe Onye kachasị elu kwuru na Quran: "Ihe ọ bụla Onye Ozi nyere unu, nara ya; ihe ọ bụla ọ machibidoro unu, hapụ ya." Allah gọziri agọzi mekwara ka ọ pụta ìhè site n'ikwu sị: "N'ezie, ị na-eduga n'ụzọ ziri ezi," na site n'ikwuru ndị kwere ekwe sị: "N'ezie, unu nwere n'aka Onye Ozi nke Allah ezi ihe nlereanya maka onye na-atụ anya Allah na Ụbọchị Ikpeazụ ma na-echeta Allah nke ukwuu."

Ọzọkwa, Onye Okike gọziri agọzi nyere Onye Ozi ya ﷺ iwu ka ọ kọwaa ihe e kpugheere ya site n'ikwu sị: "O gị Onye Ozi, kọwaa ihe e kpugheere gị site n'aka Onyenwe gị." N'amaokwu ndị ọzọ, Allah na-akọwa na Ya kpugheere Onye Ozi Ya Quran ka o wee kọwaara ndị mmadụ ya site n'ikwu sị: "Anyị kpugheere gị Quran ka i wee kọwaara ndị mmadụ ihe e kpugheere ha, ka ha wee chee echiche." Allah na-ekwusi ike na otu n'ime njirimara kachasị mkpa nke onye kwere ekwe bụ ịgbaso ihe Allah na Onye Ozi Ya kpebiri site n'ikwu na Quran: "Ọ dịghị onye kwere ekwe, nwoke ma ọ bụ nwanyị, nwere ikike ịhọrọ n'okwu ha mgbe Allah na Onye Ozi Ya kpebiri otu okwu; onye ọ bụla nupụrụ isi n'ebe Allah na Onye Ozi Ya nọ, n'ezie ọ kpafuola n'ụzọ doro anya." Onye kachasị elu na-ekwusikwa ike na Onye Ozi ﷺ anaghị ekwu okwu site n'ọchịchọ nke onwe ya, kama ọ bụ site na nduzi nke mmụọ nsọ sitere n'aka Allah site n'ikwu sị: "Ọ naghị ekwu okwu site n'ọchịchọ nke onwe ya." O nyekwara ndị kwere ekwe iwu ka ha rubere ya isi, ma jikọta nrubeisi nye Onye Ozi ﷺ na nrubeisi nye Allah ebe Ọ sịrị: "Onye ọ bụla rubere Allah na Onye Ozi isi, ndị ahụ ga-anọnyere ndị Allah gọziri n'etiti ndị amụma, ndị eziokwu, ndị nwụrụ n'ihi okwukwe, na ndị ezi omume; lee ka ndị enyi ahụ si dị mma!" E nwere ọtụtụ amaokwu ndị ọzọ na-agba onye Alakụba ume ịgbaso nkuzi nke Onye Ozi ﷺ, izere ihe ọ machibidoro, na ijidesi ụzọ ya ike.

Obi abụọ adịghị ya na Quran dị nsọ bụ isi iyi mbụ nke iwu Islam, na ụzọ Onye Amụma ﷺ site n'okwu na omume bụ isi iyi nke abụọ. Ọ bụ ya na-akọwa iwu nke Quran, na-eme ka ihe zuru oke bụrụ nke a kapịrị ọnụ, ma ọ bụ na-akọwa ihe ndị na-edoghị anya. N'ezie, ọ nwere ike iwepụta iwu n'ihe ndị na-apụtaghị na Quran ma ọlị. N'ihi ọnọdụ a, ndị ọkà mmụta na ndị imam nke mba a nyere ya nlebara anya pụrụ iche, ma meefu ihe dị oké ọnụ ahịa n'ịchịkọta na idebe ya, ma nwee nkà n'ịchịkọta hadith Onye Amụma na ịhazi ya dịka ebumnuche ha siri dị, ma gaa njem n'ihi ya ma tinye onwe ha n'ide ya na ịhazi ya.

Nke a malitere site n'aka ndị enyi Onye Amụma (Sahaba) bụ ndị bu hadith n'isi ma debe ya n'ime obi ha. Ha na-agba ọsọ iburu ya n'isi na ijide n'aka na ọ bụ eziokwu, n'ihi na Onye Ozi ﷺ gbochiri ha na mbụ ide ya n'ụbọchị mbụ nke oku Islam, n'ihi egwu na ọ ga-agwakọta na Quran. Mgbe nke ahụ gasịrị, Onye Amụma ﷺ nyere ụfọdụ ndị enyi ya ikike ide ihe, dịka Ali nwa Abi Talib, Abu Shah, na Jabir nwa Abd Allah, ma mesịa nye Abd Allah nwa Amr nwa al-As ikike, mgbe ụfọdụ ndị enyi ya gwara ya mgbe ha hụrụ ka ọ na-ede ihe niile si n'aka Onye Ozi ﷺ pụta: "Ị na-ede ihe niile ị nụrụ n'aka Onye Ozi nke Allah, ebe Onye Ozi nke Allah bụ mmadụ na-ekwu okwu n'iwe na n'obi ụtọ?" Ọ kọrọ nke ahụ nye Onye Ozi ﷺ, Onye Ozi wee sị ya: "Dee, n'ihi Onye ahụ mkpụrụ obi m dị n'aka Ya, ọ dịghị ihe na-esi na ya pụta - ọ tụrụ aka n'ọnụ ya - ma ọ bụghị eziokwu." Abu Hurayra kwadoro nke a site n'ikwu sị: "Ọ dịghị onye n'ime ndị enyi Onye Amụma kọrọ hadith karịa m ma e wezụga Abd Allah nwa Amr, n'ihi na ọ na-ede ihe mana mụ onwe m anaghị ede." Ide ihe nke Abd Allah nwa Amr nwa al-As ghọrọ ihe ama ama n'etiti ndị enyi Onye Amụma ma ha kpọọ ya "al-Sahifa al-Sadiqa" (Akwụkwọ Eziokwu). Ihe a niile bụ ihe akaebe nke nlebara anya nke ndị enyi Onye Amụma na mmasị ha iburu okwu na omume Onye Ozi ﷺ n'isi, ruo mgbe ha mere ya ụzọ ndụ ha na omume ha n'ihe niile. Ihe nyeere ha aka bụ ikike ha nwere iburu ihe n'isi nke ọma na obi ha dị ọcha, tinyere na ụfọdụ n'ime ha dere ọtụtụ hadith, nke mere na obodo ndị enyi Onye Amụma na Medina gosipụtara onyinyo zuru oke nke obodo Islam mbụ na-ejidesi ụzọ Onye Amụma ike. Ihe a niile gafere n'aka ndị enyi Onye Amụma gaa n'aka ndị na-eso ha (Tabi'un), ebe ndị kachasị kọọ hadith n'etiti ndị na-eso ha bufere akụ ndị a dị oké ọnụ ahịa nye ọgbọ ndị na-abịa n'azụ ha.

Mgbe Islam gbasara, ma obodo Islam gbasaa ma ndị enyi Onye Amụma gbasasịa na mba dị iche iche, mkpa bilitere ide hadith n'akwụkwọ ndị a haziri ahazi. Otu n'ime ndị mbụ nwere mmasị n'ihe a bụ Caliph Umar nwa Abd al-Aziz, onye nyere ndị ọrụ ya na ndị ọkà mmụta nọ na mba dị iche iche iwu ka ha dee ma chịkọta hadith. Onye mbụ malitere nke ahụ bụ Ibn Shihab al-Zuhri (124 Hijri), Ibn Ishaq (nwụrụ 151), na Sufyan al-Thawri (nwụrụ 161). Otu n'ime akwụkwọ ndị kachasị ama ama rutere anyị site n'oge ahụ bụ "Muwatta" nke Imam Malik (93-179), mgbe ahụ "Musannaf" nke Abd al-Razzaq (nwụrụ 211), na "Musannaf" nke Ibn Abi Shayba (nwụrụ 235) na ndị ọzọ. Mgbe ahụ, oge ọhụrụ nke ịhazi hadith malitere, e nwere ndị chịkọtaara ihe niile a kọrọ banyere Onye Ozi ﷺ, ha wee dee "al-Masanid", nke bụ akwụkwọ nwere hadith nke Onye Ozi ﷺ tinyere usoro nnyefe ha n'enweghị ọdịiche n'etiti nke bụ eziokwu na nke na-abụghị. Otu n'ime ndị mbụ dere "al-Masanid" bụ Imam Ahmad (onye a mụrụ 164 ma nwụọ 241) na Uthman nwa Abi Shayba (156-239) na ndị ọzọ. E nwekwara ndị họpụtara naanị hadith ndị bụ eziokwu (Sahih) n'achịkọtaghị ndị na-adịghị ike. Onye mbụ haziri n'ụzọ a bụ Imam al-Bukhari (256), mgbe ahụ Imam Muslim (261), ma ọtụtụ ndị imam ama ama soro ụzọ ha. Mgbe ahụ, akwụkwọ hadith n'ụdị ha niile gbasara, e nwere Masanid, Sahih, Sunan, Mustadrakat, Mustakhrajat, mgbe ahụ Jawami' na akwụkwọ hadith ndị ọzọ na usoro ha dị iche iche. Ihe ndị a niile mechara bụrụ ntọala nke sayensị hadith n'ihe gbasara nnyefe na ọmụmụ.

Ọ dịghị ihe ọmụma ọ bụla n'akụkọ ihe mere eme anyị maara nwetara njikọ nke usoro nnyefe site n'aka ndị kwesịrị ntụkwasị obi na ndị ziri ezi dịka ọnọdụ a dị ebube nke ụzọ Onye Amụma nwetara. Ndị ọkà mmụta na ndị imam nke mba a nyere ya nlebara anya pụrụ iche, ruo mgbe ha nwere ike ịmepụta nnukwu ọbá akwụkwọ nke a na-adịghị ahụkarị n'akụkọ ihe mere eme. Ha nwere nkà n'ịchịkọta hadith Onye Amụma na ịhazi ya, nke a malitere kemgbe ụbọchị mbụ nke oku Onye Amụma. Ọtụtụ narị akwụkwọ hadith erutela anyị, ma ọtụtụ n'ime akwụkwọ ndị a nwere hadith ndị bụ eziokwu (Sahih), ndị dị mma (Hasan), ndị na-adịghị ike (Da'if), na ụfọdụ ndị e chepụtara echepụta (Mawdu').

Agaghị m ezochiri unu na kemgbe mmalite ndụ m, ihe kachasị amasị m bụ ịgụ na ịmụ akwụkwọ Sunnah na hadith. Ọtụtụ mgbe, ana m ahụ onwe m n'ime nnukwu obi ụtọ mgbe m na-amụ hadith nke Onye A họpụtara, na-enyocha ma na-atụle ha. Mana ihe na-emebi obi ụtọ m bụ inwe hadith ụfọdụ nwere nsogbu ndị na-adabaghị na ebumnuche nke iwu Islam mara mma. Ọtụtụ mgbe, ana m arịọ ndị ọkà mmụta na ndị ọkachamara hadith ka ha nye anyị otu akwụkwọ ga-achịkọta hadith ndị kachasị mkpa na ndị kachasị ike bụ eziokwu nke onye Alakụba chọrọ n'okpukpe ya na ndụ ya. Nke a bụ n'ihi na onye na-amụ ihe na-achọ otu hadith n'akwụkwọ hadith dị iche iche na-ahụkarị onwe ya n'ihu nnukwu nchịkọta hadith karịrị puku narị otu, nke echiche ndị imam dị iche iche banyere ogo eziokwu ma ọ bụ adịghị ike nke nke ọ bụla n'ime ha. Anọ m na-ajụ onwe m; kedu ka onye Alakụba ga-esi nwee ike ịhụ isi iyi nke abụọ kachasị mkpa nke iwu ya n'etiti iri puku kwuru iri puku hadith ndị ọkachamara n'onwe ha na-atụfu n'ime ha......?!

Nke a mere ka m mụgharịa akwụkwọ hadith ndị kachasị ama ama n'ihe gbasara nnyefe na ọmụmụ, ma nọgide na nchọpụta m dị umeala n'obi ruo mgbe m chọpụtara na ole na ole n'ime ndị ọkachamara hadith tinyere ọnọdụ eziokwu n'akwụkwọ ha ma tinye iwu na ụkpụrụ maka ịnabata hadith. Ndị kachasị mkpa n'ime ha bụ ndị Imam al-Suyuti kpọrọ aha na mmalite nke akwụkwọ ya "al-Jami' al-Kabir" ma gosipụta na akwụkwọ ha bụ (ndị a kara akara na ha bụ eziokwu). Nna m ochie, Imam, ọkachamara hadith Muhammad nwa Ja'far al-Kattani kwadoro nke a n'akwụkwọ ya "al-Risala al-Mustatrafa" ebe ọ sịrị: "N'ime ha bụ akwụkwọ ndị ndị nwe ha kwere nkwa na ha bụ eziokwu." Ndị imam a meefuru ihe dị oké ọnụ ahịa n'oge ha, ego ha, na mbọ ha iji jide n'aka na eziokwu nke ihe ọ bụla a kọrọ banyere Onye Amụma ﷺ. Ọtụtụ ndị imam hadith kwekọrịtara n'ịkewa hadith Onye Amụma ụzọ atọ bụ isi:

Eziokwu (Sahih), Dị mma (Hasan), na Nke na-adịghị ike (Da'if), ma nke a bụ nkọwa ya:

Nke mbụ: Hadith bụ eziokwu (Sahih) bụ nke onye ziri ezi na onye nwere ezi ncheta kọrọ site n'aka onye ziri ezi na onye nwere ezi ncheta ruo na njedebe ya, ọ dịkwa ụzọ atọ:

Hadith Mutawatir: Ọ bụ nke otu nnukwu mmadụ kọrọ site n'aka otu nnukwu mmadụ nke na-agaghị ekwe omume na ha niile ga-agbakọ aka kwuo okwu ụgha.

Hadith Mashhur: Ọ bụ nke ọ dịkarịa ala mmadụ atọ n'ime ndị kọrọ hadith kwesịrị ntụkwasị obi kọrọ.

Hadith Ahad: Ọ bụ hadith bụ eziokwu nke naanị otu onye kwesịrị ntụkwasị obi kọrọ.

Nke abụọ: Hadith dị mma (Hasan) bụ nke nwere njirimara nnabata kachasị ala.

Nke atọ: Hadith na-adịghị ike (Da'if) bụ nke na-enweghị njirimara nnabata ọ bụla, ọ nwekwara ọtụtụ ụdị.

Maka Hadith Qudsi, ha bụ hadith ndị Onye Ozi ﷺ kọrọ site n'aka Onye Okike gọziri agọzi. Hadith ndị a, dịka hadith ndị ọzọ nke Onye Amụma, nwere ndị bụ eziokwu, ndị dị mma, ndị na-adịghị ike, na ụfọdụ ndị e chepụtara echepụta.

N'iburu ọmụmụ hadith ndị a sara mbara n'uche, agbasiri m mbọ ike n'akwụkwọ m mbụ "Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya" na hadith ndị ọtụtụ ndị imam hadith bụ eziokwu kwekọrịtara na ha bụ eziokwu. Mgbe hadith nwere akara nke ọtụtụ ndị imam hadith bụ eziokwu n'agbanyeghị echiche ha, ebe ha nọ, na oge ha dị iche iche, nke a pụtara na onye ọ bụla n'ime ha gbalịrị ike ya niile iji jide n'aka na ọ bụ Onye Ozi ﷺ kwuru ya, nke na-enye nkwado n'echiche, n'ebe, na n'akụkọ ihe mere eme. N'ihi ya, ọ na-ebuli hadith nke "Safwat al-Ahadith" gaa n'ogo nke nkwenye zuru oke na ọ bụ Onye Ozi ﷺ kwuru ha, n'ihi na ọ gaghị ekwe omume na ha niile ga-emekọ ihe na-ezighị ezi ma ọ bụ leghara ihe anya ma ọ bụ ka a ghọgbuo ha niile ọnụ. Dịka ọmụmaatụ, mgbe anyị matara na hadith dị nsọ: "Rụọnụ ọrụ, n'ihi na a na-eme ka ihe ọ bụla dịrị onye ọ bụla mfe maka ihe e kere ya maka ya" bụ nke ihe karịrị ndị imam hadith iri ama ama kọrọ, nke a na-eme ka anyị kwusie ike na ọ bụ otu n'ime hadith ndị kachasị eziokwu.

Site n'ebe a, ekwuru m na ntụkwasị obi anyị nwere na eziokwu nke hadith na-abawanye ka ọnụ ọgụgụ ndị kọrọ ya n'etiti ndị imam hadith bụ eziokwu na-abawanye. Nke a bụ nchịkọta mara mma nke hadith ndị ọtụtụ ndị imam hadith kwekọrịtara na ha bụ eziokwu, ha dịkwa ihe dị ka puku hadith anọ nke kpuchiri alaka niile nke iwu Islam site na okwukwe, ofufe, azụmahịa, ntaramahụhụ, ụkpụrụ omume, nchịkwa na ndị ọzọ. Ha niile anaghị emegide Quran ma ọ bụ ebumnuche na ntọala nke iwu Islam ma ọ bụ ihe ọmụma doro anya.

Edere m akara nke ndị imam dịka oge ha siri dị n'akwụkwọ m a, ana m edepụta n'okpuru ebe a akara ndị kachasị mkpa m họọrọ maka ndị imam hadith Allah gọzie ha, nke ọtụtụ ndị ọkachamara hadith kwekọrịtara na ha bụ:

(Kh) maka al-Bukhari, (M) maka Muslim, (Q) maka ihe ha abụọ kwekọrịtara na ya, (D) maka Abu Dawud, (T) maka al-Tirmidhi, (N) maka al-Nasa'i, (H) maka Ibn Majah, (Al-Arba'a) maka mmadụ anọ a, (Al-Thalatha) maka ha ma e wezụga Ibn Majah, (Hm) maka Ahmad nwa Hanbal na Musnad ya, (Am) maka mgbakwunye nwa ya Abd Allah, (K) maka al-Hakim na Mustadrak ya, (Hb) maka Ibn Hibban na Sahih ya, (Khz) maka Ibn Khuzayma na Sahih ya, (Tb), (Ts), (Tss) maka al-Tabarani na al-Kabir, al-Awsat na al-Saghir, (S) maka Sa'id nwa Mansur na Sunan ya, (Khd) maka al-Bukhari na al-Adab, (Tkh) maka al-Bukhari na al-Tarikh, (Dss) maka al-Diya al-Maqdisi na al-Mukhtara, (F'i) maka al-Shafi'i na Musnad ya, (Sh) maka Ibn Abi Shayba na Musnad al-Musannaf, (Ab) maka Abd al-Razzaq na al-Jami' wa al-Musannaf, (A) maka Abu Ya'la na Musnad ya, (Qt) maka al-Daraqutni na al-Sunan wa al-Afrad, (Fr) maka al-Daylami na al-Firdaws, (Hl) maka Abu Nu'aym na al-Hilya, (Hb, Hq) maka al-Bayhaqi na Shu'ab al-Iman, al-Sunan, al-Ma'rifa, Dala'il al-Nubuwwa na al-Asma' wa al-Sifat, (Ad) maka Ibn Adi na al-Kamil, (Aq) maka al-Uqayli na al-Du'afa, (Kht) maka al-Khatib na al-Jami' wa al-Tarikh, (Mi) maka al-Darimi na Sunan ya, (T) maka al-Tayalisi na Musnad ya, (Kr) maka Ibn Asakir na Tarikh ya, (Bz) maka al-Bazzar na Sunan ya.

Ahọpụtara m ọrụ ebube ndị a nke hadith Onye Amụma site n'akwụkwọ m "Safwat al-Ahadith al-Nabawiyya al-Shareefa" ma kpọọ ya "Jawami' al-Kalim al-Nabawi al-Shareef" (Nchịkọta Okwu Dị Nsọ nke Onye Amụma). Ọ nwere ihe kachasị mma na nke kachasị elu n'ime hadith ndị na-egosi ịdị ukwuu nke Onye Ozi ﷺ, amamihe ya, ihe ọmụma ya, izuru ụwa ọnụ ya, ndidi ya, obi ike ya, ọgụ ọ na-alụso mmegbu na ndị na-emegbu mmadụ, na otú o si eme ka eziokwu pụta ìhè ma bibie ihe efu, ka ọ bụrụ ihe na-enye ìhè nye ụmụ anyị na mba anyị niile.

Ana m arịọ Allah n'eziokwu ka m bụrụ onye wepụtara nnukwu ọrụ maka Islam n'ozuzu ya na maka ụzọ Onye Amụma ﷺ karịsịa, ihe ga-enyere aka, ma ọ bụrụ na Allah chọrọ, n'ime ka ndị Alakụba dị n'otu, ma mee ka Islam na mmụọ ya na-adịghị anwụ anwụ bịaruo obi ndị gụrụ akwụkwọ na uche ndị na-eche echiche n'akụkụ niile nke ụwa. Allah na-ekwu eziokwu ma Ọ na-eduga n'ụzọ ziri ezi. Otuto niile diri Allah Onye sịrị: "N'elu onye ọ bụla nwere ihe ọmụma, e nwere onye maara ihe karịa ya." Udo na ebere nke Allah na ngọzi Ya dịrị unu.

Prọfesọ Dọkịta Abd al-Qadir al-Makki al-Kattani
Onye Ndụmọdụ na Prọfesọ nke Injinịa na Ọmụmụ Islam Dị Elu

Onye Amụma ﷺ kwuru: 'Ka Allah mee ka ihu onye nwoke nụrụ ihe n'aka anyị ma kọọ ya otú ọ nụrụ ya dị ọkụ; n'ihi na ọtụtụ mgbe onye a kọọrọ ya na-aghọta ihe karịa onye nụrụ ya.'