القسم الرابع: نظام المعاملات المالية والأحكام

Төртінші бөлім: Қаржылық мәмілелер мен үкімдер жүйесі

الباب الأول: البيوع والتجارة والمعاملات والدين

Бірінші тарау: Сату-сатып, сауда, мәмілелер және қарыздар

قال رسول الله ﷺ «أَدْخَلَ الله الجَنَّةَ رَجُلًا كَانَ سَهْلًا: مُشْتَرِيًا، وَبَائِعًا، وَقَاضِيًا، وَمُقْتَضِيًا».

Алланың елшісі ﷺ айтты: «Алла жұмаққа кіргізді бір жеңіл-желпі адамды: сатып алушы, сатушы, төреші және қарыз талап етуші ретінде».

قال رسول الله ﷺ «أَمَّا بَعْدُ، فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللهِ، مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، قَضَاءُ اللهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللهِ أَوْثَقُ، وَإِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ».

Алланың елшісі ﷺ айтты: «Енді... Кейбір адамдар Алланың кітабында жоқ шарттарды қойып қояды — неге? Алланың кітабында болмаған шарттың ешбіреуі жарамсыз; тіпті жүз шарт болса да. Алланың үкімі құқылырақ, Алланың шарты сенімдірек. Ал билік/қамқорлық (الْوَلَاءُ) оны босатқан адамға тиесілі».

قال رسول الله ﷺ «ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا أَكْثَرَ مِمَّا أُعْطِيَ وَهُوَ كَاذِبٌ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ، وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَاءٍ فَيَقُولُ اللهُ الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلِي كَمَا مَنَعْتَ فَضْلَ مَا لَمْ تَعْمَلْ يَدَاكَ».

Алланың елшісі ﷺ айтты: «Үшеуі бар: Алла оларға Қиямет күні сөз айтпайды және оларға көз салмайды: біреуі — затқа ант етіп, оған берілгеннің шын мәнінде одан артық екенін айтады әрі өзі өтірікші; біреуі — жалған антпен бір мұсылманның малын алып қалмақшы болатын адам; біреуі — су көзінің артықшылығын бөгейтін адам. Алла бүгін: „Мен саған өзімнің нығметімді бермеймін, дәл сен жұмысың арқылы таппаған нәрсенің нығметін тежеуге тырысқандай“ — дейді».

قال رسول الله ﷺ «رَحِمَ الله عَبْدًا سَمْحًا إِذَا بَاعَ، سَمْحًا إِذَا اشْتَرَى، سَمْحًا إِذَا قَضَى، سَمْحًا إِذَا اقْتَضَى».

Алланың елшісі ﷺ айтты: «Алла рақым етсін сол адамды, кім сатқанда кеңпейіл, сатып алғанда кеңпейіл, төрелік жасағанда кеңпейіл және қарызды өндіргенде кеңпейіл болады».

قال رسول الله ﷺ «لا تَحَاسَدُوا، وَلا تَنَاجَشُوا، وَلا تَبَاغَضُوا، وَلا تَدَابَرُوا، وَلا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ، وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا، الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لا يَظْلِمُهُ، وَلا يَخْذُلُهُ، وَلَا يَحْقِرُهُ، التَّقْوَى هَاهُنَا، وَأَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ، بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ، كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ، دَمُهُ، وَمَالُهُ، وَعِرْضُهُ».

Алланың елшісі ﷺ айтты: «Қызғаныспен болмаңдар, талас-кекетпен болмаңдар, бір-біріңізді жек көрмеңіздер, бір-біріңіздің арқаңызға бұрылмаңдар, біріңіздің сатылып жатқанына қарсы біреулерің сауда жасасын деп әрекеттенбеңіздер; Алланың құлдары болып бауырлас болыңдар. Мұсылман — мұсылманның бауыры: ол оған zulm етпейді, көмескі қалдырмайды, кемсіткен жоқ. Тақуалық — міне, деді, кеудесіне меңзеп. Адамға жететін жамандық — өз бауыры мұсылманын кішірейтпесі. Әрбір мұсылман үшін басқа мұсылманның қаны, мүлігі және намысы харам».

قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ فَضْلَ مَاءٍ لِيَمْنَعَ بِهِ الْكَلأ».

Алланың елшісі ﷺ айтты: «Ешқайсыңыз артық суды бөгеп, сол арқылы шөптің өсуіне тосқауыл қоярлықтай ұстап қалмаңыз».

قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعْ جَارٌ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ».

Алланың елшісі ﷺ айтты: «Көрші көршісіне өзінің қабырғасына таяқша (шабақ) қағуға тыйым салмауы тиіс».

قال رسول الله ﷺ «مَنْ طَالَبَ حَقًّا فَلْيَطْلُبْهُ فِي عَفَافٍ» وَافٍ، أَوْ غَيْرِ وَافٍ».

Алланың елшісі ﷺ айтты: «Кім бір құқын талап етсе, оны әдеппен, абыроймен талап етсін — толық түрде болсын немесе толық емес түрде».

الباب الثاني: فقه القضاء، نظام القضاء والإمارة في الإسلام

Екінші тарау: Сот ісіне қатысты фиқһ, сот жүйесі және исламдағы әмірлік

قال رسول الله ﷺ «إِنِي لَمْ أُومَرْ أَنْ أَنْقُبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ وَلَا أَشُقَّ بُطُونَهُمْ».

Пайғамбар Мұхаммед ﷺ айтты: «Маған адамдардың жүректерін тексеруге немесе олардың іштерін жарып ашуға бұйырылған жоқ».

قال رسول الله ﷺ «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّىٰ يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الْمُبْتَلَىٰ حَتَّىٰ يَبْرَأَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّىٰ يَكْبُرَ».

Пайғамбар Мұхаммед ﷺ айтты: «Қалам үш нәрсенің жөнінде тоқтатылды: ұйықтап тұрған адамның — ол оянып қалмайынша; науқас адамның — жазылып шыққанша; баланың — ол жетіліп, кәмелетке толғанша».

قال رسول الله ﷺ «كَيْفَ يُقَدِّسُ اللهُ أُمَّةً لا يَأْخُذُ ضَعِيفُهَا حَقَّهُ مِنْ قَوِيِّهَا، وَهُوَ غَيْرُ مُتَعْتَعٍ».

Пайғамбар Мұхаммед ﷺ айтты: «Қалай Аллаһ бір үмметті қасиеттей алады, оның әлсізі өз құқын күштісінен ала алмай отырса, ал Ол ешқашан әділетсіз емес?»

الباب الثالث: أقضية الرسول صلوات الله وسلامه عليه

Үшінші тарау: Пайғамбардың үкімдері (Алланың дұғалары мен сәлемі оған болсын)

قال رسول الله ﷺ «مَا تَأْمُرُنِي؟.. تَأْمُرُنِي أَنْ آمُرَهُ أَنْ يَدَعَ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الفَحْلُ؟ اذْفَعْ يَدَكَ حَتَّى يَعَضَّهَا ثُمَّ انْتَزِعْهَا».

Пайғамбарымыз ﷺ айтты: «Мені не істеуге бұйырасың?.. Маған оған сенің қолыңнан шеттетпеуді бұйырасың ба, ол оны ат сияқты шағып алмай ма? Қолыңды итеріп, ол оны шағып алғанша ұстап тұрып, сосын тартып ал».

قال رسول الله ﷺ «مَا عَلَّمْتَهُ إِذْ كَانَ جَاهِلًا، وَلا أَطْعَمْتَهُ إِذْ كَانَ جَائِعًا».

Пайғамбарымыз ﷺ айтты: «Оны білімсіз кезінде мен үйретпедім, аш кезінде тамақ бермедім».

قال رسول الله ﷺ «يَا زُبَيْرُ اسْقِ، ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ».

Пайғамбарымыз ﷺ айтты: «Ей, Зубайр, су құй, сосын суды тоқтатып қой, ол қайтадан қазанға оралсын».