Тағдырға сену

Тағдырға сену исламда мәжбүрлеу немесе жалқаулықты ақтау дегенді білдірмейді; бұл — Алланың қалауын мойындаумен қатар адамның жауапкершілігін тану. Алланың әділдігін шектеулі адам өлшемдерімен анықтау мүмкін емес; шәкірт ұстазының тәрбиесін әділетсіз деп көрсе де, ол кейде оның пайдасы үшін берілген әділ шара болуы мүмкін, сол сияқты Құдайдың қадамы бізге түсініксіз болып көрінуі мүмкін, алайда олардың түпкі мәні — дана­лық пен адалдық, біз оны толық түйсіне бермейміз.

Алла адамға ақыл мен ерік берді және оны тек өз мүмкіндігі мен еркіндігі шеңберінде жауапқа тартады. Кейбір мәтіндер мәжбүрлеуді меңзейтіндей көрінсе, олар біздің жауапкершілігімізге жатпайтын ғаламдық істерге қатысты болады; ал сауабы мен жазасы бар істер — адамның өз таңдауы аясында. Осы себепті хидаят та, азамат болмау да адамның өз талпынысы мен ерікті таңдауларының нәтижесі болып табылады.

Сол салт ұстаған ізгі ұрпақ тағдырға сенуді еңбек пен күреске, себептерді қолдануға амал етуге түрткі қылды; олар ризық пен өмір мерзімі тағдырмен анықталғанын біліп, адал еңбек етіп, Аллаға сүйенді, бірақ салғырттық пен жалқаулыққа батқан жоқ. Тағдырды өз қателіктерін немесе күнәларын ақтау үшін себеп ету — әлсіз және қабылданбайтын дәлел; адам өзінің ғайбын білмейді, оның әрекеті көбіне өтініштер мен құмарлыққа бағынышты, сондықтан Алла бұйырған нәрселерді орындамауға ешкімнің хақы жоқ.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.