Qadrga imon
Qadrga imon Islomda majburiyat yoki beparvolikni anglatmaydi; bu Allohning iroda va qasamlarini tan olish bilan birga insonning mas’uliyatini ham tan olishdir. Allohning adolati bizning cheklangan insoniy o‘lchovlarimiz bilan o‘lchanmaydi; masalan, o‘quvchi o‘qituvchisining tarbiyaviy jazosi zulmdek ko‘rinishi mumkin, biroq aslida u uning foydasi uchun adolat bo‘lishi mumkin. Shunday qilib, Alloh qadrlarining ko‘plab jihatlari bizga g‘ayritabiiy ko‘rinishi mumkin, ammo ularning mohiyatida hikmat va adolat bor.
Alloh insonga aql va iroda berdi va uni faqat uning qobiliyati va erkinligi doirasida hisobga oladi. Majburiylikka ishora qiluvchi matnlar odatda band savol berilmaydigan, bizning quvvatimizdan yuqori bo‘lgan kosmik yoki umumiy ishlar haqida; holbuki mukofot va jazo bilan bog‘liq amallar insonning tanlovi doirasidagidir. Shunday ekan, hidoyat va zalolat odamning izlanishi va o‘z erkin iroda bilan tanlagan amallari natijasidir.
Solih salaflar qadrga imonni ish va jihod uchun rag‘bat sifatida qabul qilganlar; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganini bilib, baribir mehnat qilib, Allohga tavakkal qilishgan — lekin beparvolik va dangasalikdan tiyilganlar. Qadrni bahona qilib kamchilik yoki gunohni oqlash zaif va bekor dalildir, chunki inson g‘aybini bilmaydi va faqat nafsiga ergashi mumkin; Alloh buyurgan narsalarni ado etmaslik uchun hech kimda haqorat yo‘q.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.