Oxiratga imon
Musulmon kishi o'limni mavjudotning oxiri emas, balki amallar makonidan abadiy hayotga — har bir inson uchun haqiqiy boshlanishga o‘tish deb biladi. G‘aflatdagilar o‘limni yakun deb ko‘rsa, mo‘min uni dunyo g‘aflatidan uyg‘onish, barzax hayoti boshlandi — bu abadiy saodat yoki alamli azobdan oldingi bosqich ekanligini anglaydi; shuning uchun mo‘min doimo Alloh bilan uchrashishga tauba, istig‘for va huquqlarni o‘z egalariga qaytarishga tayyor bo‘ladi.
Oxiratni yodga olish mo‘min hayotining mustahkam ustunlaridan biri bo‘lib, u dafn marosimlari va qabrlarga duch kelganda bu uning taqdiri ekanligini eslaydi; lekin vahimaga tushmay, vaqt o‘tib ketmasidan oldin o‘zini hisobga oladi. Sodiq mo‘min uchun oxiratni eslash ibodatlarga sabr qilishda yordam va gunohlardan tiyilish uchun kuchli undovdir — u Allohning roziligini umib, Uning azobidan qo‘rqadi, chunki qalblar va nigohlar o‘sha kunda ag‘dariladi.
Qiyomat qo‘zg‘alganda odamlar qabrlaridan jonlantiriladi va har bir kishi o‘limga kirgan holatda tiriltiriladi; hamma hamroh qilinib to‘planadi va Allohning adolati huzuridagi sudga turadi. O‘sha og‘ir kunda har bir insonning amallari juda aniqlik bilan yozilgan kitobi o‘qiladi; na mavqe, na mol uni qutqarolmaydi — faqat yaxshi amallari borlar najot topadi, o‘z nafsiga ergashgan va rabbiga itoatsizlik qilganlar esa kamsitiladi. Har kim o‘z imoni va amallariga muvofiq javob oladi.
Mo‘minlarning jannatdagi maqomlari ularning ichki samimiyligi va jihodiga qarab farqlanadi; bu jannat Alloh tomonidan dunyoda haqiqatga sabr qilgan, taqvodor bandalar uchun tayyorlangan. Inkorni qabul qilgan va qat‘iy qarshilik ko‘rsatganlar kofirlikdagi qat‘iyatlari uchun jazo ko‘radi — ular Qiyomat kunida afsuslanish hech qanday foyda bermaydigan katta yo‘qotishni anglaydilar. Shu bois mo‘min Allohning rahmati va kechirimini umib, o‘ng taraf aholisi bo‘lishga intiladi va Uning g‘azabi va azobiga olib keladigan hamma narsadan tiyiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.