بانَتْ سُعاد
قصيدة البُردة الأولى — الصحابي كعب بن زهير رضي الله عنه (ت 26هـ)
أنشدها كعب بن زهير رضي الله عنه بين يدي النبي ﷺ في مسجده معتذرًا، فعفا عنه النبي ﷺ وخلع عليه بردته الشريفة، فسُميت «البردة». وهي أول قصائد المديح النبوي وأصلها.
بانەت سواد — هاوەڵ کەعب کوڕی زوهەیر، خوای لێ ڕازی بێت
کەعب کوڕی زوهەیر، خوای لێ ڕازی بێت، ئەم قەسیدەیەی لەبەردەم پێغەمبەر ﷺ لە مزگەوتەکەیدا خوێندەوە و داوای لێبوردنی کرد. پێغەمبەر ﷺ لێی خۆش بوو و پۆشاکە پیرۆزەکەی خۆی پێبەخشی، بۆیە ناوی لێنرا «بوردە». ئەمە یەکەمین و بنچینەییترین قەسیدەی ستایشی پێغەمبەرایەتییە.
بانَتْ سُعادُ فَقَلْبي اليَوْمَ مَتْبولُ
مُتَيَّمٌ إثْرَها لم يُفَدْ مَكْبولُسواد ڕۆیشت، و دڵم ئەمڕۆ بەهۆیەوە داگیرکراوە، دوای ئەو کۆیلە کراوە، نە ڕزگارکراوە و نە ئازاد.
وَمَا سُعَادُ غَداةَ البَيْن إِذْ رَحَلوا
إِلاّ أَغَنُّ غضيضُ الطَّرْفِ مَكْحُولُلە بەیانی ڕۆیشتنیان، سواد هیچی کەمتر نەبوو لە ئاسکێکی جوان، بە چاوانی شەرمن و سورمەکراو.
هَيْفاءُ مُقْبِلَةً عَجْزاءُ مُدْبِرَةً
لا يُشْتَكى قِصَرٌ مِنها ولا طُولُکاتێک دێتە پێشەوە باریکەلەیە و کاتێک دەڕوات قەڵەوە، باڵای بە تەواوی ڕێکە، نە زۆر کورت و نە زۆر درێژ.
تَجْلُو عَوارِضَ ذي ظَلْمٍ إذا ابْتَسَمَتْ
كأنَّهُ مُنْهَلٌ بالرَّاحِ مَعْلُولُکاتێک پێدەکەنێت، ددانەکانی پێشەوەی نیشان دەدات کە هێندە جوانن، وەک کانیاوێکی ئاوی سازگارن کە تێکەڵ بە شەراب کرابێت.
شُجَّتْ بِذي شَبَمٍ مِنْ ماءِ مَعْنِيةٍ
صافٍ بأَبْطَحَ أضْحَى وهْوَ مَشْمولُئەم ئاوە پاکە، تێکەڵ بە ساردیی کانیی مەعنییە، لە دۆڵێکی فراواندا دایە، کە بەر باکەی باکوور کەوتووە.
تَنْفِي الرِّياحُ القَذَى عَنْهُ وأفْرَطُهُ
مِنْ صَوْبِ سارِيَةٍ بِيضٌ يَعالِيلُبا هەموو پیسییەکی لێ دوور دەخاتەوە، و لافاوەکەی، لە بارانێکی شەوانە، جۆگەی سپی و ڕژاو دروست دەکات.
أكْرِمْ بِها خُلَّةً لوْ أنَّها صَدَقَتْ
مَوْعودَها أَو ْلَوَ أَنَِّ النُّصْحَ مَقْبولُچەند هاوڕێیەکی بەڕێز دەبوو، ئەگەر تەنها بەڵێنەکانی ببردایەتە سەر، یان ئەگەر ئامۆژگاری لای ئەو قبوڵ کرابایە.
لكِنَّها خُلَّةٌ قَدْ سِيطَ مِنْ دَمِها
فَجْعٌ ووَلَعٌ وإِخْلافٌ وتَبْديلُبەڵام ئەو هاوڕێیەکە کە خوێنی بە خەم و ئارەزووی زۆر و بەڵێن شکاندن و گۆڕانکاریی بەردەوام تێکەڵ کراوە.
فما تَدومُ عَلَى حالٍ تكونُ بِها
كَما تَلَوَّنُ في أثْوابِها الغُولُهەرگیز لە هیچ حاڵەتێکدا جێگیر نییە، هەڵسوکەوتی وەک غولێک دەگۆڕێت کە ڕەنگی جلەکانی دەگۆڕێت.
ولا تَمَسَّكُ بالعَهْدِ الذي زَعَمْتْ
إلاَّ كَما يُمْسِكُ الماءَ الغَرابِيلُبەڵێنەکانی کە دەیدات، وەک بێژینگێک ئاو دەگرێت، هیچ جێگیرییەکی نییە.
فلا يَغُرَّنْكَ ما مَنَّتْ وما وَعَدَتْ
إنَّ الأمانِيَّ والأحْلامَ تَضْليلُبا ئەوەی کە پێی بەخشیت یان بەڵێنی پێدا فریوت نەدات، چونکە ئاوات و خەونەکان تەنها خەیاڵن.
كانَتْ مَواعيدُ عُرْقوبٍ لَها مَثَلا
وما مَواعِيدُها إلاَّ الأباطيلُبەڵێنەکانی وەک بەڵێنەکانی عورقوب بوون، چونکە بەڵێنەکانی ئەو تەنها درۆ و دەلەسەن.
أرْجو وآمُلُ أنْ تَدْنو مَوَدَّتُها
وما إِخالُ لَدَيْنا مِنْكِ تَنْويلُهیوادارم و ئاوات دەخوازم خۆشەویستییەکەی نزیک بێتەوە، بەڵام باوەڕ ناکەم هیچ چاکەیەک لە تۆوە بەدەست بهێنین.
أمْسَتْ سُعادُ بِأرْضٍ لا يُبَلِّغُها
إلاَّ العِتاقُ النَّجيباتُ المَراسِيلُسواد لە خاکێکدا نیشتەجێ بووە کە تەنها وشترە بەڕێز و خێرا و نایابەکان دەتوانن پێی بگەن.
ولَنْ يُبَلِّغَها إلاَّ غُذافِرَةٌ
لها عَلَى الأيْنِ إرْقالٌ وتَبْغيلُو هیچ شتێک پێی ناگات جگە لە وشترێکی بەهێز و خێرا کە سەرەڕای ماندوێتی، بەردەوامە لە ڕۆیشتنێکی خێرا و بەهێز.
مِنْ كُلِّ نَضَّاخَةِ الذِّفْرَى إذا عَرِقَتْ
عُرْضَتُها طامِسُ الأعْلامِ مَجْهولُوشترێک بێت کە کاتێک ئارەق دەکات، پڕ بە پەرچەمەکانی ئارەق دەکات، و شوێنی مەبەستی خاکێکە کە نیشانەکانی سڕاونەتەوە و نەناسراون.
تَرْمِي الغُيوبَ بِعَيْنَيْ مُفْرَدٍ لَهِقٍ
إذا تَوَقَّدَتِ الحَزَّازُ والمِيلُبە چاوانی تیژی ئاسکێکی سپی تەنیا، ئاسۆ دوورەکان دەبڕێت، تەنانەت کاتێک سەراب دەدرەوشێتەوە و گەرما زیاد دەکات.
ضَخْمٌ مُقَلَّدُها فَعْمٌ مُقَيَّدُها
في خَلْقِها عَنْ بَناتِ الفَحْلِ تَفْضيلُملی ئەستوورە و قەیدەکەی پڕە، دروستکراوێکە کە باڵادەستیی خۆی بەسەر وشترە مێینەکانی تردا نیشان دەدات.
غَلْباءُ وَجْناءُ عَلْكومٌ مُذَكَّرْةٌ
في دَفْها سَعَةٌ قُدَّامَها مِيلُبەهێزە، ڕوخساری پانە، پێگەیشتووە و وەک نێرینە بەهێزە، بە لایەکانی فراوانە، و میلەکان لەبەردەمیدا درێژ دەبنەوە.
وجِلْدُها مِنْ أُطومٍ لا يُؤَيِّسُهُ
طَلْحٌ بضاحِيَةِ المَتْنَيْنِ مَهْزولُپێستەکەی لە چەرمێکی ڕەقە، بە دارەکانی ئەکاسیا لە ناوچەی پشتیدا دانەخورا، تەنانەت ئەگەر لاوازیش دەربکەوێت.
حَرْفٌ أخوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ
وعَمُّها خالُها قَوْداءُ شْمِليلُوشترێکی لاواز و خێرایە کە باوکی وەک براکەیەتی و مامی باوکی وەک مامی دایکیەتی، ئەمەش وای لێدەکات پشتی درێژ و زۆر چالاک بێت.
يَمْشي القُرادُ عَليْها ثُمَّ يُزْلِقُهُ
مِنْها لِبانٌ وأقْرابٌ زَهالِيلُسنگی و لایەکانی هێندە ساف و بریقەدارن کە تەنانەت گەنەیەکیش هەوڵی ڕۆیشتن بەسەریدا بدات، خلیسکێن و دەکەوێتە خوارەوە.
عَيْرانَةٌ قُذِفَتْ بالنَّحْضِ عَنْ عُرُضٍ
مِرْفَقُها عَنْ بَناتِ الزُّورِ مَفْتولُوشترێکی بەهێز و خێرایە، بە فراوانی خاوەنی ماسولکەی بەهێزە، قۆڵی بەهێزی لە پەراسوەکانی دوور خراوەتەوە، کە نیشانەی هەنگاوێکی فراوان و بەهێزە.
كأنَّما فاتَ عَيْنَيْها ومَذْبَحَها
مِنْ خَطْمِها ومِن الَّلحْيَيْنِ بِرْطيلُوەک ئەوە وایە لێوێکی درێژ و شۆڕبووەوە لە لووت و شەویلگەکانییەوە درێژ بێتەوە، بەسەر چاوەکانی و گەروویدا تێپەڕێت، نیشانەی ڕەگەزە دیارەکەیەتی.
تَمُرُّ مِثْلَ عَسيبِ النَّخْلِ ذا خُصَلٍ
في غارِزٍ لَمْ تُخَوِّنْهُ الأحاليلُوەک گەڵای خورما بە ڕەوان و جوانی دەجوڵێتەوە، بەناو لمێکی نەرم و قووڵدا تێدەپەڕێت کە باران ڕەقی نەکردووە یان مەترسیداری نەکردووە.
قَنْواءُ في حَرَّتَيْها لِلْبَصيرِ بِها
عَتَقٌ مُبينٌ وفي الخَدَّيْنِ تَسْهيلُخاوەنی پردێکی لووتی دیارە، و بۆ چاوی وردبین، پەرچەمەکانی نیشانەی ڕەسەنایەتییەکی ڕوونن، لە کاتێکدا گۆنایەکانی ساف و تەختن.
تُخْدِي عَلَى يَسَراتٍ وهي لاحِقَةٌ
ذَوابِلٌ مَسُّهُنَّ الأرضَ تَحْليلُبە خێرایی بە پێشەوەی قاچەکانی دەڕوات، قاچە لاوازەکانی بە زەحمەت بەر زەوی دەکەون کاتێک بە خێرایی مەوداکە دەبڕێت.
سُمْرُ العَجاياتِ يَتْرُكْنَ الحَصَى زِيماً
لم يَقِهِنَّ رُؤوسَ الأُكْمِ تَنْعيلُسمە ڕەشەکانی بەردە بچووکەکان بڵاو دەکەنەوە کاتێک دەجوڵێت، و هیچ نەعلێک نایانپارێزێت کاتێک بەسەر لوتکەی گردە بەردینەکاندا تێدەپەڕێت، کە نیشانەی خۆڕاگرییەکەیەتی.
كأنَّ أَوْبَ ذِراعَيْها إذا عَرِقَتْ
وقد تَلَفَّعَ بالكورِ العَساقيلُجوڵەی قۆڵەکانی، کاتێک ئارەق دەکات و سەرابەکان لە دەوری زینەکەدا دەدرەوشێنەوە، بەڵگەی هێزی بەردەوامیەتی.
يَوْماً يَظَلُّ به الحِرْباءُ مُصْطَخِداً
كأنَّ ضاحِيَهُ بالشَّمْسِ مَمْلولُئەمە لە ڕۆژێکی هێندە گەرمدا ڕوودەدات کە حەربا بێدەنگ و جێگیر دەمێنێتەوە، پشتی ڕووتکراوەی وەک ئەوە وایە بە خۆر سووتابێت.
وقالَ لِلْقوْمِ حادِيهِمْ وقدْ جَعَلَتْ
وُرْقَ الجَنادِبِ يَرْكُضْنَ الحَصَى قِيلُواشوانەکەیان، کاتێک کوللە خۆڵەمێشییەکانی بینی کە بەردە بچووکەکانیان لە گەرمای زۆردا بڵاو دەکردەوە، بە خەڵکەکەی وت پشووی نیوەڕۆ بدەن.
شَدَّ النَّهارِ ذِراعا عَيْطَلٍ نَصِفٍ
قامَتْ فَجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكِيلُقۆڵەکانی وشترێکی مێینەی بەرز و بەهێز و تەمەن ناوەڕاست، کە بەرگەی سەختیی ڕۆژ دەگرێت، بە دەنگێک دەجوڵێن کە بە گریان و شیوەنی ژنانی بێ منداڵ و خەمبار وەڵام دەدرێتەوە.
نَوَّاحَةٌ رِخْوَةُ الضَّبْعَيْنِ لَيْسَ لَها
لَمَّا نَعَى بِكْرَها النَّاعونَ مَعْقولُوەک ژنێکی شیوەنگێڕە، قۆڵەکانی بە خەم شل بوون، کە هەموو هۆش و ژیرییەکەی لەدەست دەدات کاتێک هەواڵدەرانی مردن شیوەن بۆ یەکەم منداڵی دەکەن.
تَفْرِي الُّلبانَ بِكَفَّيْها ومَدْرَعُها
مُشَقَّقٌ عَنْ تَراقيها رَعابيلُبە دەستەکانی سنگی خۆی دەدڕێنێت، جلەکانی لە ئێسکەکانی شانیدا دڕاون و بە پارچەپارچەیی شۆڕبوونەتەوە، لە خەمێکی قووڵدا.
تَسْعَى الوُشاةُ جَنابَيْها وقَوْلُهُمُ
إنَّك يا ابْنَ أبي سُلْمَى لَمَقْتولُبوختانچییەکان بەلایەوە دەڕۆن، بە چرپە قسەکانیان دەکەن، "بەڕاستی، ئەی کوڕی ئەبو سولما، تۆ بێگومان دەکوژرێیت!"
وقالَ كُلُّ خَليلٍ كُنْتُ آمُلُهُ
لا أُلْهِيَنَّكَ إنِّي عَنْكَ مَشْغولُهەموو هاوڕێیەک کە هیوام پێی هەبوو وتی، "ناتوانم سەرقاڵت بکەم، چونکە من سەرقاڵم و ناتوانم یارمەتیت بدەم."
فَقُلْتُ خَلُّوا سَبيلِي لاَ أبالَكُمُ
فَكُلُّ ما قَدَّرَ الرَّحْمنُ مَفْعولُبۆیە ڕامگەیاند، "ڕێگام لێ بگرن، با کەس و کارتان نەبێت، چونکە هەموو ئەوەی کە ڕەحمان بڕیاری داوە بێگومان ڕوودەدات!"
كُلُّ ابْنِ أُنْثَى وإنْ طالَتْ سَلامَتُهُ
يَوْماً على آلَةٍ حَدْباءَ مَحْمولُهەموو مرۆڤێک، هەرچەندە ژیانی درێژ بێت، ڕۆژێک لەسەر تابوتێکی چەماوە هەڵدەگیرێت.
أُنْبِئْتُ أنَّ رَسُولَ اللهِ أَوْعَدَني
والعَفْوُ عَنْدَ رَسُولِ اللهِ مَأْمُولُپێم ڕاگەیەندراوە کە پێغەمبەری خودا ﷺ هەڕەشەی لێکردووم، بەڵام لێخۆشبوون لە پێغەمبەری خودا ﷺ بە پەرۆشییەوە چاوەڕوان دەکرێت.
وقَدْ أَتَيْتُ رَسُولَ اللهِ مُعْتَذِراً
والعُذْرُ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ مَقْبولُبەڕاستی هاتوومەتە لای پێغەمبەری خودا ﷺ داوای لێخۆشبوون بکەم، چونکە داوای لێبوردن هەمیشە لەلایەن پێغەمبەری خودا ﷺ قبوڵ دەکرێت.
مَهْلاً هَداكَ الذي أَعْطاكَ نافِلَةَ
الْقُرْآنِ فيها مَواعيظٌ وتَفُصيلُبە هێمنی، ڕێنماییت بکات ئەو کەسەی قورئانی پێ بەخشیت وەک دیارییەکی زیادە، کە تێیدا ئامۆژگاری قووڵ و ڕوونكردنەوەی ورد هەیە.
لا تَأْخُذَنِّي بِأَقْوالِ الوُشاةِ ولَمْ
أُذْنِبْ وقَدْ كَثُرَتْ فِيَّ الأقاويلُبە قسەی زمانلووسان لێم مەگرە، چونکە من هیچ تاوانێکم نەکردووە، هەرچەندە زۆر قسە لەسەرم کراوە.
لَقَدْ أقْومُ مَقاماً لو يَقومُ بِه
أرَى وأَسْمَعُ ما لم يَسْمَعِ الفيلُبەڕاستی من لە شوێنێکدا دەوەستم کە ئەگەر فیلێکیش لەوێ بوەستایە، شتێک دەبینی و دەبیست کە هەرگیز پێشتر نەیدیتبوو و نەیبیستبوو.
لَظَلَّ يِرْعُدُ إلاَّ أنْ يكونَ لَهُ
مِنَ الَّرسُولِ بِإِذْنِ اللهِ تَنْويلُبە دڵنیاییەوە دەلەرزییەوە، مەگەر لەلایەن پێغەمبەرەوە ﷺ، بە ئیزنی خودا، ئارامکردنەوەیەکی پێ بگات.
حَتَّى وَضَعْتُ يَميني لا أُنازِعُهُ
في كَفِّ ذِي نَغَماتٍ قِيلُهُ القِيلُتا دەستی ڕاستی خۆمم دانا، بێ هیچ مشتومڕێک، لەناو لەپی کەسێکدا کە قسەکانی ئاوازدارن و وتەکەی بڕیاری کۆتاییە.
لَذاكَ أَهْيَبُ عِنْدي إذْ أُكَلِّمُهُ
وقيلَ إنَّكَ مَنْسوبٌ ومَسْئُولُبۆیە ئەو لەلام شکۆدارترە کاتێک قسەی لەگەڵ دەکەم، و گوتراوە کە تۆ (شاعیر) لێپرسینەوەت لەگەڵ دەکرێت و بەرپرسیاری.
مِنْ خادِرٍ مِنْ لُيوثِ الأُسْدِ مَسْكَنُهُ
مِنْ بَطْنِ عَثَّرَ غِيلٌ دونَهُ غيلُئەو لە شێرێکی چاوەڕوانکراو دێتە دەرەوە، یەکێک لە دڕندە بەهێزەکانی دارستان، کە شوێنی نیشتەجێبوونی لە قەراغی عەسەرە، دارستانێکی چڕ کە لەودیویشیەوە دارستانێکی تر هەیە.
يَغْدو فَيُلْحِمُ ضِرْغامَيْنِ عَيْشُهُما
لَحْمٌ مَنَ القَوْمِ مَعْفورٌ خَراديلُئەو دەڕوات و دوو شێری بەهێز تێر دەکات، کە خۆراکیان بریتییە لە گۆشتی تۆزاوی و پارچەپارچەکراوی دوژمنانیان.
إِذا يُساوِرُ قِرْناً لا يَحِلُّ لَهُ
أنْ يَتْرُكَ القِرْنَ إلاَّ وهَوَ مَغْلُولُکاتێک لەگەڵ دوژمنێکدا دەستەویەخە دەبێت، لەسەری نییە کە ئەو دوژمنە بەجێبهێڵێت مەگەر بە تەواوی تێکشکاو و بەستراو بێت.
مِنْهُ تَظَلُّ سَباعُ الجَوِّ ضامِزَةً
ولا تَمَشَّى بَوادِيهِ الأراجِيلُبەهۆی ئەوەوە، دڕندەکانی ئاسمان بێدەنگ دەمێننەوە، و هیچ کەسێکی ترسنۆک و بێجەرگ ناتوانێت بە دۆڵەکانیدا بڕوات.
ولا يَزالُ بِواديهِ أخُو ثِقَةٍ
مُطَرَّحَ البَزِّ والدَّرْسانِ مَأْكولُو لە دۆڵەکەیدا، هاوڕێیەکی متمانەپێکراو (شێر) هەمیشە جلوبەرگی فڕێدراو و پۆشاکی دڕاوی نێچیرە خواردووەکەی بەجێدەهێڵێت.
إنَّ الرَّسُولَ لَسَيْفٌ يُسْتَضاءُ بِهِ
مُهَنَّدٌ مِنْ سُيوفِ اللهِ مَسْلُولُبەڕاستی، پێغەمبەر ﷺ شمشێرێکی درەوشاوەیە کە ڕووناکی لێ وەردەگیرێت، شمشێرێکی هیندی جوان دروستکراوە و لە شمشێرەکانی خوداوە دەرهاوێژراوە.
في فِتْيَةٍ مِنْ قُريْشٍ قالَ قائِلُهُمْ
بِبَطْنِ مَكَّةَ لَمَّا أسْلَمُوا زُولُوائەو لەناو لاوانی قوڕەیشدایە، کە سەرکردەکەیان لە ناوەڕاستی مەککە فەرمانی پێکردن، کاتێک موسڵمان بوون، "بڕۆن!"
زالُوا فمَا زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُفٌ
عِنْدَ الِّلقاءِ ولا مِيلٌ مَعازيلُڕۆیشتن، بەڵام نە لاواز بوون و نە بێ بەرگری، و نە هەرگیز لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوەی دوژمندا سڵیان کردەوە یان هەڵاتن.
شُمُّ العَرانِينِ أبْطالٌ لُبوسُهُمْ
مِنْ نَسْجِ دَاوُدَ في الهَيْجَا سَرابيلُئەوان پاڵەوانانی خاوەن لووتی بەرزن (واتە بەڕێزن)، کە جلوبەرگی جەنگییان زرێپۆشە، وەک ئەوەی داود دروستی کردبێت.
بِيضٌ سَوَابِغُ قد شُكَّتْ لَهَا حَلَقٌ
كأنَّها حَلَقُ القَفْعاءِ مَجْدولُئەوان سپی و فراوانن، ئەڵقەکانیان بە توندی پێکەوە گرێدراون، وەک ئەڵقە پێچاوپێچەکانی ڕووەکی قەفعا وان.
يَمْشونَ مَشْيَ الجِمالِ الزُّهْرِ يَعْصِمُهُمْ
ضَرْبٌ إذا عَرَّدَ السُّودُ التَّنابِيلُئەوان بە شێوەی وشترە بەرز و شکۆدارەکان دەڕۆن، پارێزراون بە لێدانی بەهێزیان کاتێک دوژمنە ڕەشپێست و بێ نرخەکان هەڵدێن.
لا يَفْرَحونَ إذا نَالتْ رِماحُهُمُ
قَوْماً ولَيْسوا مَجازِيعاً إذا نِيلُواخۆشحاڵ نابن کاتێک ڕمەکانیان گەلێک دەپێکێت، و بێ هیواش نابن کاتێک خۆیان تووشی ناخۆشی دەبن.
لا يَقَعُ الطَّعْنُ إلاَّ في نُحورِهِمُ
وما لَهُمْ عَنْ حِياضِ الموتِ تَهْليلُلێدانەکانی جەنگ تەنها لە سنگیان دەکەوێت، و هیچ دوودڵییەکیان نییە لە حەوزەکانی مردن.