الهمزية في المدائح النبوية
أم القرى في مدح خير الورى — الإمام شرف الدين البوصيري (ت 696هـ)
من عيون المدائح النبوية، نظمها الإمام البوصيري رحمه الله في سيرة النبي ﷺ وشمائله ومعجزاته، ومطلعها المشهور: «كيف ترقى رقيك الأنبياء». تُدرَّس وتُنشد في مجالس العلم والذكر شرقًا وغربًا.
هەمزییە لە ستایشەکانی پێغەمبەرایەتیدا — ئیمام شەڕەفەدین ئەلبووسەیری
یەکێکە لە جوانترین ستایشەکانی پێغەمبەرایەتی. ئیمام ئەلبووسەیری، خوای لێ ڕازی بێت، ئەمەی لەبارەی ژیاننامەی پێغەمبەر ﷺ و ڕەوشت و موعجیزەکانییەوە نووسیوە. دێڕی یەکەمی بەناوبانگی: «چۆن پێغەمبەران دەتوانن بگەنە پلەی تۆ؟» لە کۆڕەکانی زانست و زیکردا لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەخوێندرێتەوە و دەگوترێتەوە.
كيف ترقَى رُقِيَّك الأَنبياءُ
يا سماءً ما طاوَلَتْها سماءُچۆن پێغەمبەران دەتوانن بگەنە پلە و پایەی بەرزی تۆ، ئەی ئاسمانێک کە هیچ ئاسمانێکی تر نەگەیشتووەتە بەرزییەکەی؟
لَمْ يُساوُوك في عُلاكَ وَقَدْ حا
لَ سناً مِنك دونَهم وسَناءُنەیانتوانی بگەنە پایەبەرزیت، چونکە ڕووناکی و شکۆیەکی تۆ وەک بەربەستێک لە نێوان تۆ و ئەواندا بوو.
إنّما مَثَّلُوا صِفاتِك للنا
س كما مثَّلَ النجومَ الماءُبەڕاستی، ئەوان تەنها سیفەتەکانی تۆیان بۆ خەڵک وێنا کرد، وەک چۆن ئاو ئەستێرەکان ڕەنگ دەداتەوە، تەنها وێنەیەکی سەرەتایی نیشان دەدات.
أنتَ مِصباحُ كلِّ فضلٍ فما تَص
دُرُ إلا عن ضوئِكَ الأَضواءُتۆ چرای هەموو چاکەیەکی، چونکە هەموو ڕووناکییەکانی تر تەنها لە درەوشانەوەی تۆوە سەرچاوە دەگرن.
لكَ ذاتُ العلومِ من عالِمِ الغَي
بِ ومنها لآدمَ الأَسماءُزانستی ڕاستەقینە، لە زانای غەیبەوە، هی تۆیە، و هەر لەم سەرچاوەیەشەوە ئادەم زانستی ناوەکانی وەرگرت.
لم تَزَلْ في ضمائرِ الكونِ تُختَا
رُ لك الأُمهاتُ الأَباءُهەمیشە لە ناخی شاراوەی بووندا بوویت، دایک و باوکانت بۆ هەڵدەبژێردران لە ڕێگەی ڕەچەڵەکێکی پاکەوە.
ما مضتْ فَترةٌ من الرُّسْلِ إِلّا
بَشَّرَتْ قومَها بِكَ الأَنبياءُهیچ سەردەمێک لە نێوان پێغەمبەراندا تێپەڕ نەبوو، ئیللا پێغەمبەران مژدەی هاتنی تۆیان بە گەلەکانیان دەدا.
تتباهَى بِكَ العصورُ وَتَسْمو
بِكَ علْياءٌ بعدَها علياءُسەردەمەکان شانازی بە تۆوە دەکەن، و لە ڕێگەی تۆوە، پلەیەکی بەرز لە دوای پلەیەکی تر بەردەوام بەرز دەبێتەوە.
وَبَدا للوُجُودِ منك كريمٌ
من كريمٍ آبَاؤُه كُرماءُو لە تۆوە کەسێکی بەڕێز بۆ بوون دەرکەوت، لە بنەماڵەیەکی بەڕێز کە باوکانی هەموویان بەڕێز بوون.
نَسَبٌ تَحسِبُ العُلا بِحُلاهُ
قَلَّدَتْهَا نجومهَا الْجَوزاءُڕەچەڵەکێک ئەوەندە ڕازاوە کە بە جوانییەکەی، پایەبەرزترین شت دەپێورێت، و تەنانەت ئەستێرەکانی جەوزاش خۆیان بە شکۆمەندییەکەی ڕازاندووەتەوە.
حبذا عِقْدُ سُؤْدُدٍ وَفَخَارٍ
أنتَ فيه اليتيمةُ العصماءُچەند نایابە ئەو گەردیلەی شکۆ و شانازییە، کە تۆ ﷺ تێیدا مروارییەکی بێهاوتا و بەنرخیت.
وُمُحَيّاً كالشَّمس منكَ مُضِيءٌ
أسْفَرَت عنه ليلةٌ غَرّاءُو ڕوخسارێک لە تۆوە، وەک خۆر درەوشاوە، لە شەوێکی شکۆدار و گەشاوەدا دەرکەوت.
ليلةُ المولدِ الذي كَان للدِّي
نِ سرورٌ بيومِهِ وازْدِهاءُشەوی لەدایکبوونی ئەو ﷺ بوو، کە ڕۆژەکەی خۆشی و شکۆیەکی زۆری بۆ ئایین هێنا.
وتوالَتْ بُشْرَى الهواتفِ أن قدْ
وُلِدَ المصطفى وحُقّ الهَناءُو مژدەکان لە دەنگە نادیارەکانەوە یەک لە دوای یەک هاتن، ڕادەگەیاندن کە هەڵبژێردراو ﷺ لەدایک بووە، و بەم شێوەیە، خۆشی بەڕاستی شایستە بوو.
وتَدَاعَى إيوانُ كِسْرَى ولَوْلا
آيةٌ مِنكَ ما تَدَاعَى البناءُو ئیوانی کیسرا ڕووخا، چونکە ئەگەر نیشانەیەکی موعجیزەیی لە تۆوە ﷺ نەبوایە، ئەو بینا گەورەیە هەرگیز نەدەڕووخا.
وغَدَا كلُّ بيتِ نارٍ وفيهِ
كُرْبَةٌ مِنْ خُمودِها وَبلاءُو هەموو ماڵێکی ئاگر کوژایەوە، کە خەم و بەڵای بۆ پەرستکارانی هێنا بەهۆی لەناکاو خامۆشبوونییەوە.
وعيونٌ لِلْفُرسِ غارَتْ فهل كا
نَ لنِيرانِهِم بها إطفاءُو کانییەکانی فارس وشک بوون، ئایا بەم کارە ئاگرە پیرۆزەکانیان نەکوژایەوە؟
مَوْلِدٌ كان منهُ في طالعِ الكُفْ
رِ وبالٌ عليهِمُ ووباءُلەدایکبوونێک بوو کە لێیەوە، لە چارەنووسی بێباوەڕیدا، وێرانکاری و بەڵا بەسەر شوێنکەوتوانیدا هات.
فَهنيئاً به لآمِنَةَ الفَض
لُ الذي شُرِّفَتْ به حوَّاءُپیرۆزبایی لە ئامینە بێت بۆ ئەو ﷺ، چونکە ئەو چاکەیەکی بەدەست هێنا کە حەواش خۆی پێی شەرەفمەند کرا.
مَنْ لِحَوَّاءَ أنها حملَتْ أحْ
مدَ أو أنها به نُفَسَاءُکێ لە ژنان، لەوانەش حەوا، دەیتوانی شانازی بەوەوە بکات کە ئەحمەد ﷺ ی هەڵگرتبێت یان دوای لەدایکبوونی، ماوەی دوای منداڵبوونی پیرۆزی بەسەر بردبێت؟
يوْمَ نَالت بِوَضْعِهِ ابنَةُ وَهْبٍ
مِنْ فَخَارٍ ما لم تَنَلْهُ النِّساءُلەو ڕۆژەی کچی وەهب (ئامینە)، بە لەدایکبوونی ئەو، شانازییەکی وای بەدەست هێنا کە هیچ ژنێکی تر هەرگیز بەدەستی نەهێنابوو.
وَأَتَتْ قومَها بأفضلَ مما
حَمَلَتْ قبلُ مريمُ العذراءُو ئەو شتێکی باشتر لەوەی هێنایە لای گەلەکەی کە مریەمی پاکیزە پێشتر هەڵیگرتبوو.
شمَّتته الأَملاكُ إذ وضَعَتْهُ
وشَفَتْنَا بِقَوْلِهَا الشَّفّاءُفریشتەکان پیرۆزباییان لێکرد کاتێک لەدایکی بوو، و بە قسە شیفابەخشەکانیان، ئارامییان پێبەخشین.
رافعاً رأسَه وفي ذلك الرف
ع إلى كل سُؤْدُدٍ إيماءُئەو ﷺ بە سەری بەرزەوە لەدایک بوو، و لەو جووڵەیەدا ئاماژەیەک هەبوو بۆ هەموو شکۆ و پایەبەرزییەکی داهاتوو.
رامقاً طَرْفه السَّماءَ ومَرْمَى
عينِ مَنْ شَأْنُهُ العُلُوُّ العَلاءُنیگای لە ئاسمان بڕیبوو، ئامانجی ئەو کەسەی کە چارەنووسی بەرزترین پلە و پایەبەرزبوونەوەیە.
وتَدَلَّتْ زُهْرُ النُّجومِ إليهِ
فأضاءت بِضوئها الأَرجاءُو ئەستێرە گەشاوەکان بەرەو ئەو شۆڕبوونەوە، و هەموو ناوچەکانی دەوروبەریان بە ڕووناکییەکەیان ڕووناک کردەوە.
وتراءت قصورُ قَيصَر بالرُّو
مِ يَرَاهَا مَنْ دَارُهُ البطحاءُو کۆشکەکانی قەیسەر لە ڕۆما دەرکەوتن، کەسێک دەیبینی کە ماڵەکەی دۆڵی لمی مەککە بوو.
وبَدَتْ فِي رَضَاعِهِ مُعْجِزَاتٌ
لَيْس فيها عنِ العيون خَفَاءُو لە کاتی شیردانی، موعجیزەکان دەرکەوتن، کە بۆ هەموو چاوێک ئاشکرا و حاشاهەڵنەگر بوون.
إذْ أَبَتْهُ لِيُتْمِهِ مُرْضِعاتٌ
قُلْنَ ما في اليتيمِ عنا غَنَاءُچونکە دایەنەکان بەهۆی بێ باوکییەوە ڕەتیان کردبووەوە، دەیانگوت: "هەتیو هیچ قازانجێکمان پێناگەیەنێت."
فأتتهُ من آلِ سعدٍ فتاةٌ
قد أبَتْهَا لِفَقْرِهَا الرُّضَعاءُپاشان کچێکی گەنج لە بنەماڵەی سەعد هاتە لای، کە کۆرپەکانی تر بەهۆی هەژارییەکەیەوە ڕەتیان کردبووەوە.
أرْضَعتْهُ لِبَانَهَا فَسَقَتْهَا
وَبنِيها أَلْبَانَهُنَّ الشَّاءُئەو شیری خۆی پێدا، و لە بەرامبەردا، مەڕەکانی شیری زۆریان بە خۆی و منداڵەکانی بەخشی.
أَصْبَحَتْ شُوَّلاً عِجافا وأمْسَتْ
ما بِها شائلٌ ولا عَجْفاءُمەڕەکانی، کە بەیانی وشک و لاواز بوون، ئێوارە نە وشک بوون و نە لاواز.
أخْصَبَ العَيْشُ عِنْدَهَا بعدَ مَحْلٍ
إذ غَدا للنبيِّ منها غِذاءُژیان بۆی پڕ بەرەکەت بوو دوای ماوەیەکی وشکەساڵی، چونکە پێغەمبەر ﷺ خۆراکی لەو وەرگرت.
يا لَها مِنَّةً لقدْ ضُوعِفَ الأَجْ
رُ عليها من جِنْسِها والجزَاءُئۆخەی، چ نیعمەتێکە، پاداشت و قەرەبووی کارەکەی چەندین جار زیاد کرا، لە جۆر و لەوەش زیاتر.
وإذا سخَّرَ الإِلهُ أُناساً
لسعيدٍ فإِنهم سُعَداءُو کاتێک خودا خەڵکێک بۆ کەسێکی بەختەوەر ملکەچ دەکات، ئەوا ئەو خەڵکە خۆیان بەختەوەر دەبن.
حَبَّة أَنْبَتَتْ سَنَابِلَ والعَص
فُ لَدَيْهِ يَسْتَشْرِفُ الضُّعَفَاءُئەو ﷺ وەک دەنکە گەنمێک بوو کە چەندین گوڵە گەنمی لێ شین بوو، کە تەنانەت لاوازەکانیش لە کاکۆڵەکەی خۆراکیان دەویست.
وَأَتَتْ جَدَّهُ وقد فَصَلَتْهُ
وبِهَا مِنْ فِصَالِهِ البُرَحَاءُو هاتە لای باپیرەی دوای ئەوەی لە شیر بڕییەوە، بەهۆی خەمی جیابوونەوەیەوە دڵتەنگ بوو.
إذ أحاطتْ به ملائكةُ الل
هِ فظنَّتْ بأنهم قُرَنَاءُچونکە فریشتەکانی خودا دەوریان گرتبوو، وای لێکردبوو وا بزانێت ئەوان هاوڕێی ئەون.
ورأى وَجْدَها به ومِنَ الوَج
دِ لهيبٌ تَصْلَى بهِ الأَحْشاءُو ئەو ﷺ دڵسۆزیی توندی ئەوی بۆ خۆی بینی، خۆشەویستییەک ئەوەندە گەرموگوڕ کە وەک گڕێک لە ناخی دڵیدا دەسووتایەوە.
فَارَقَتْهُ كُرْهَاً وكان لَدَيْهَا
ثاوِياً لا يُمَلُّ مِنْهُ الثّواءُبە ناچاری لێی جیا بووەوە، چونکە مانەوەی ئەو لەلای، مانەوەیەک بوو کە هەرگیز لێی بێزار نەدەبوو.
شُقَّ عَنْ قَلْبِهِ وأُخْرِجَ مِنْهُ
مُضْغَةٌ عِنْدَ غَسْلِهِ سوداءُلە کاتی پاککردنەوەیدا، دوای ئەوەی دڵی ﷺ کرایەوە، گۆشتێکی ڕەش لێی دەرهێنرا.
خَتَمَتْهُ يُمْنَى الأَمينِ وقد أُو
دِعَ ما لم تُذَع له أَنْبَاءُدەستی ڕاستی فریشتەی ئەمین دڵی ﷺ مۆر کرد، کە پاشان نهێنیگەلێکی تێدا دانرا کە هەواڵەکانیان هێشتا ئاشکرا نەکرابوون.
صانَ أَسْرَارَه الخِتَامُ فلا الفَضْ
ضُ مُلِمٌّ بِهِ وَلا الإِفضاءُمۆرەکە نهێنییەکانی پاراست، بۆیە نە دەشکێنرا و نە ناوەڕۆکەکەشی ئاشکرا دەبوو.
أَلِفَ النُّسْكَ والعبادةَ والخَل
وةَ طِفلاً وهكذا النُّجَبَاءُلە منداڵییەوە، ئەو ﷺ ڕاهاتبوو لەسەر پەرستش و خواپەرستی و تەنهایی، چونکە ئەمە ڕێگەی گەورەکانە.
وإذا حَلَّتِ الْهِدَايَةُ قَلْبَاً
نَشِطَتْ في العبادة الأَعضاءُکاتێک ڕێنمایی لە دڵێکدا جێگیر دەبێت، ئەندامەکانی جەستە لە پەرستشدا چالاک و پەرۆش دەبن.
بَعَثَ اللَّهُ عندَ مبعثهِ الشُّه
بَ حِراساً وضاقَ عنها الفضاءُلە کاتی دەرکەوتنی ﷺ، خودا ئەستێرە بڕکەکانی وەک پاسەوان نارد، و ئاسمانی پان و بەرین بەهۆیانەوە تەنگ بووەوە.
تَطْرُدُ الجِنَّ عن مقاعدَ للسَّمْ
عِ كما تَطْرُدُ الذِّئابَ الرِّعاءُئەم ئەستێرە بڕکانە جنۆکەکانیان لە شوێنەکانی گوێگرتن دوور دەخستەوە، وەک چۆن شوانەکان گورگەکان دوور دەخەنەوە.
فَمَحَتْ آيةُ الكَهَانَةِ آيا
تٌ مِنَ الوحْيِ ما لَهنَّ امِّحاءُبەم شێوەیە، نیشانەکانی فاڵچییەتی بە ئایەتەکانی وەحی خودایی سڕانەوە، کە هەرگیز ناسڕێنەوە.
ورأَتْهُ خديجةٌ والتُّقَى وال
زُّهْدُ فيه سجيَّةٌ والحياءُخەدیجە سەیری ئەو ﷺ ی کرد، و بینی کە لەخواترسی و زوهد و شەرم لە سروشتی خۆیدا بوون.
وأتاها أن الغمامةَ والسر
حَ أَظَلَّتْهُ منهما أفياءُهەواڵی پێگەیشت کە هەور و درەختەکە سێبەری پارێزەریان بۆ ئەو ﷺ دابین کردبوو.
وأحاديث أنَّ وَعْدَ رسولِ ال
له بالبعثِ حانَ منه الوفاءُو دەنگۆ بڵاو بووەوە کە بەڵێنی پێغەمبەری خودا ﷺ سەبارەت بە دەرکەوتنی نزیک بووەتەوە لە جێبەجێبوون.
فدَعَتْهُ إلى الزواجِ وما أَحْ
سَنَ ما يبلغُ المُنَى الأَذكياءُبۆیە بانگهێشتی کرد بۆ هاوسەرگیری، و چەند چاکە کە ژیرەکان بەو ژیرییە دەگەنە ئاواتەکانیان.
وأتاهُ في بيتها جَبْرَئيلٌ
ولِذي اللُّبِّ في الأُمورِ ارْتياءُو جبرائیل لە ماڵەکەیدا هاتە لای ﷺ، چونکە خاوەن ژیری لە کارە گەورەکاندا تێگەیشتنی هەیە.
فأماطت عنها الخِمَارَ لتَدْري
أهُوَ الوحْيُ أم هو الإِغماءُبۆیە سەرپۆشەکەی لادا بۆ ئەوەی بزانێت ئایا ئەوە وەحییە یان تەنها بێهۆشبوونە.
فاختفى عند كشفِها الرأْسَ جِبْري
لُ فما عادَ أو أُعيدَ الغِطاءُجبرائیل ون بوو کاتێک ئەو سەرپۆشەکەی لادا، و نەگەڕایەوە تاوەکو سەرپۆشەکە دانرایەوە.
فاستبانت خديجةٌ أنه الكنْ
زُ الذي حَاوَلَتْهُ والكِيميَاءُخەدیجە دڵنیا بوو کە ئەو ﷺ گەنجینەیەک بوو کە بەدوایدا دەگەڕا و کیمیای گۆڕانکاری بوو.
ثم قام النبيُّ يدعو إلى الل
هِ وفي الكُفرِ نَجْدَةٌ وإباءُپاشان پێغەمبەر ﷺ هەستا، بانگەوازی بۆ خودا دەکرد، هەرچەندە بێباوەڕی بەهێز و یاخی بوو.
أُمَمَاً أُشرِبَتُ قلوبُهُم الكُف
رَ فَدَاءُ الضَّلالِ فيهم عَيَاءُبانگی گەلانی دەکرد کە دڵیان پڕ بوو لە بێباوەڕی، و چارەسەری گومڕاییان سەخت بوو.
ورأينا آياتِه فاهتدَيْنَا
وإذا الحقُّ جاء زالَ المِراءُو نیشانەکانی ئەو ﷺ مان بینی، بۆیە ڕێنماییمان وەرگرت، چونکە کاتێک ڕاستی دێت، هەموو گومانێک نامێنێت.
رَبِّ إِنَّ الهُدى هُداك وَآيا
تُكَ نورٌ تَهْدِي بها من تشاءُپەروەردگارم، بەڕاستی ڕێنمایی ڕێنمایی تۆیە، و نیشانەکانی تۆ ڕووناکین کە بەهۆیانەوە ڕێنمایی هەر کەسێک دەکەیت کە بتەوێت.
كم رأَيْنَا ما ليس يَعْقِلُ قد أُلْ
هم ما ليْس يُلْهَمُ العُقلاءُچەند جارێک بینیومانە کە شتێک بێ عەقڵ بێت ئیلهامی پێدرابێت، شتێک کە ژیرترین کەسیش ئیلهامی پێ نادرێت.
إذ أبى الفيلُ ما أتى صاحبُ الفي
لِ ولم ينفعِ الحِجا والذكاءُئەمە دیار بوو کاتێک فیلەکە ڕەتی کردەوە گوێڕایەڵی خاوەنەکەی بێت، خاوەنی فیلەکان، و نە ژیری و نە زیرەکییەکەی سوودی نەبوو.
والجماداتُ أفصحت بالذي أُخ
رِسَ عنه لأَحمدَ الفُصحاءُتەنانەت بێگیانەکانیش بە ڕوونی قسەیان لەسەر ئەو ڕاستیانە کرد بۆ ئەحمەد ﷺ، کە قسەزانترین کەسیش لە ئاستیاندا بێدەنگ دەبوون.
ويْحَ قومٍ جَفَوا نَبِيَّاً بأرضٍ
أَلِفَتْهُ ضِبَابُها والظِّبَاءُوای لە گەلێک کە پێغەمبەرێکیان ﷺ پشتگوێ خست لە خاکێکدا کە تەنانەت کەمتیار و ئاسکەکانیشی ڕاهاتبوون لەسەر بوونی.
وَسَلَوْهُ وَحَنَّ جِذعٌ إِليه
وَقَلَوْهُ وَوَدَّهٌ الغُرَباءُئەوان وازیان لێهێنا، بەڵام قەدێکی درەخت حەزی لێبوو؛ ڕقیان لێی بوو، بەڵام نامۆکان خۆشیان دەویست.
أخرَجوه منها وآوَاهُ غارٌ
وَحَمَتْهُ حَمامَةٌ وَرقاءُئەوان لە ماڵەکەی دەریانکرد، بەڵام ئەشکەوتێک پەناگەی پێدا، و کۆترێکی خۆڵەمێشی پارێزگاری لێکرد.
وَكَفَتْهُ بِنَسْجِها عنكبوتٌ
ما كَفَتْهُ الحمامةُ الحَصْداءُجاڵجاڵۆکەیەک، بە داوچنینی ناسکی، پارێزگارییەکی پێدا کە تەنانەت کۆترێکی بەهێزیش نەیدەتوانی دابینی بکات.
وَاختفى منهمُ على قُرْبٍ مَرْآ
هُ ومن شِدَّةِ الظهورِ الخَفَاءُئەو لەوان شاردرابووەوە تەنانەت کاتێکیش زۆر لێیەوە نزیک بوون بۆ ئەوەی بیبینن، شاراوەییەک کە بە شێوەیەکی سەیر لە توندیی بوونییەوە سەری هەڵدابوو.
وَنَحا المصطفى المدينةَ وَاشتا
قتْ إليه من مكةَ الأَنحاءُپاشان هەڵبژێردراو ﷺ بەرەو مەدینە ڕۆیشت، لە کاتێکدا ناوچەکانی مەککە خۆیان بۆ گەڕانەوەی ئەو دەکرد.
وَتغنّتْ بِمَدْحِهِ الْجِنُّ حتَّى
أطرَبَ الإِنسَ منه ذاك الغِناءُجنۆکەکان ستایشی ئەو ﷺ یان دەکرد، ئاوازەکانیان ئەوەندە دڵڕفێن بوون کە تەنانەت مرۆڤیشیان دڵخۆش دەکرد.
وَاقتفى إثْرَهُ سُراقَةُ فاستَهْ
وَتهُ في الأَرْضِ صافنٌ جَرْداءُسوراقە شوێنپێی ئەو ﷺ ی گرت، بەڵام ئەسپە خێرا و بەهێزەکەی لە زەویدا نوقم بوو، و کردییە دیل.
ثم ناداهُ بعدَما سِيمَتِ الخَس
فَ العُلا وَقَد يُنْجِدُ الغريقَ النِّداءُپاشان سوراقە بانگی ئەو ﷺ ی کرد دوای ئەوەی ئەسپە بەڕێزەکەی بێهێز کرا، چونکە بەڕاستی، هاوارێک دەتوانێت کەسێکی خنکاو ڕزگار بکات.
فطوى الأَرضَ سائرا وَالسموا
تِ العُلا فوقَها له إِسراءُئەو بە پێ لەسەر زەوی گەشتی کرد، بەڵام ئاسمانە بەرزەکانیش لە سەروویەوە شوێنی مەبەستی بوون لە کاتی گەشتی ئیسرا و میعراجدا.
فصِفِ الليلةَ التي كان للمُخ
تارِ فيها على البُراقِ استواءُکەواتە، ئەو شەوە سەرسوڕهێنەرە وەسف بکە کە تێیدا هەڵبژێردراو ﷺ سواری بوراق بوو.
وترقى به إلى قابِ قَوْسَيْ
نِ وَتِلكَ السيادةُ القَعْساءُئەو پێی سەرکەوت بۆ دووری دوو کەوانە، ئەمەش بەڵگەی سەروەری باڵا و نەگۆڕی ئەو بوو.
رُتَبٌ تَسْقُط الأَمانيُّ حَسْرَى
دونَها ما وراءهن وَرَاءُئەمانە پلە و پایەی ئەوەندە بەرزن کە هەموو ئاواتەکان بە پەشیمانییەوە لەبەردەمیاندا دەوەستن، چونکە لە دوای ئەوانەوە هیچ سەرکەوتنێکی تر نییە.
ثم وافَى يحدِّثُ الناسَ شُكْرَاً
إذ أتته من ربِّه النَّعْماءُپاشان گەڕایەوە، بە سوپاسگوزارییەوە بۆ خەڵکی گێڕایەوە ئەو نیعمەتە زۆرانەی کە پەروەردگاری پێی بەخشیبوو.
وتَحَدَّى فارتابَ كلُّ مُريبٍ
أَوَ يَبْقَى مع السُّيُولِ الغُثاءُئەو ئاستەنگەکەی خستەڕوو، وای کرد هەموو گومانکارێک دوودڵ بێت، چونکە چۆن دەکرێت کەف و کوڵ لەناو لافاوە بەهێزەکاندا بمێنێتەوە؟
وَهْوَ يدعو إلى الإِلهِ وَإن شق
قَ عليه كفرٌ به وَازدِراءُئەو ﷺ بەردەوام بوو لە بانگەوازکردنی مرۆڤایەتی بۆ خودا، هەرچەندە بێباوەڕی و سووکایەتیپێکردنیان زۆر سەختی پێگەیاند.
وَيَدُلُّ الورَى على اللَّهِ بالتَّوْ
حيدِ وَهْوَ المَحَجَّةُ البَيْضاءُئەو ﷺ هەموو دروستکراوەکان بۆ خودا ڕێنمایی دەکات لە ڕێگەی بنەمای یەکتاپەرستییەوە، کە بەڕاستی ڕێگای ڕوون و گەشاوەیە.
فَبِمَا رحمةٍ مِنَ اللَّهِ لانَتْ
صَخْرةٌ مِنْ إبائِهم صَمَّاءُبە بەزەییەک لە خوداوە، بەردە کەڕەکەی سەرکێشییان نەرم بوو.
وَاستجابَتْ له بنصرٍ وَفَتْحٍ
بعد ذاكَ الخضراء والغبراءُو دوای ئەوە، زەویی سەوز و تۆزاویی بە سەرکەوتن و فەتحەوە وەڵامی دایەوە.
وَأَطاعَتْ لأَمْرِهِ العَرَبُ العَرْ
باء وَالْجَاهِلِيَّةُ الْجَهْلاءُعەرەبە ڕەسەنەکان و نەزانە هەرە نەزانەکانی جاهیلییەت فەرمانی ئەویان بەجێهێنا.
وَتَوالَتْ للمصطفى الآيةُ الكبْ
رَى عليهمْ وَالغارةُ الشَّعْواءُبۆ هەڵبژێردراو ﷺ، نیشانە گەورەکان و هێرشە بڵاوەکان یەک لە دوای یەک بەسەریاندا هاتن.
فإذا ما تلا كتابا من الل
هِ تَلَتْهُ كَتِيبَةٌ خضراءُکاتێک کتێبێکی خودای خوێندەوە، لەشکرێکی سەوز شوێنی کەوت.
وَكفاهُ المستهزئينَ وَكم سا
ءَ نبِيَّاً من قومِه استهزاءُخودا لە گاڵتەجاڕان پاراستی، چەند جار گاڵتەپێکردنی گەلەکەی زیانی بە پێغەمبەر گەیاندووە.
وَرَماهم بِدَعْوَةٍ من فِناءِ ال
بَيتِ فيهَا للظالمين فَنَاءُو ئەو ﷺ لە حەوشەی کەعبەوە نزایەکی لێکردن کە لەناوبردنی ستەمکارانی تێدابوو.
خمسةٌ كُلُّهم أُصيبوا بداءٍ
والرَّدَى من جنودِهِ الأَدوَاءُپێنج کەس هەموویان تووشی نەخۆشی بوون، چونکە نەخۆشییەکان لە سەربازەکانی مەرگن.
فدَهَى الأَسودَ بنَ مُطَّلِبٍ أَي
يُ عمىً مَيِّتٌ به الأَحياءُئەسوەدی کوڕی موتتەلیبی تووشی کوێرییەک کرد کە زیندووەکانیشی پێ وەک مردوو لێهاتبوون.
وَدَهَى الأَسودَ بنَ عبدِ يغوثٍ
أن سَقَاهُ كأسَ الرَّدَى اسْتِسْقَاءُو ئەسوەدی کوڕی عەبد یەغوسی تووش کرد بەوەی کە جامی مەرگی پێ خواردەوە وەک ئەوەی تینوویەتی بشکێنێت.
وأَصابَ الوليدَ خَدْشَةُ سَهْمٍ
قَصَّرَتْ عنها الْحَيَّةُ الرَّقْطاءُو وەلید تووشی خڕووشتێکی تیرێک بوو، بەڵام ژارەکەی ئەوەندە بەهێز بوو کە تەنانەت مارێکی خاڵخاڵیش کاریگەرییەکەی کەمتر دەبوو.
وَقَضَتْ شَوْكَةٌ على مَهْجَةِ العا
صِي فللّهِ النَّقْمَة الشَّوْكاءُو دڕکێک کۆتایی بە گیانی یاخیبوو هێنا، چونکە تۆڵەی دڕکاوی بۆ خودایە.
وَعَلا الحارثَ القُيُوحُ وَقد سا
لَ بِها رأسُه وَساء الوِعاءُو کێم حارسی داپۆشی، بەسەر سەریدا دەهاتە خوارەوە، و سەری بوو بە دەفرێکی پیس.
خمسةٌ طُهِّرَتْ بِقَطْعِهِم الأَر
ضُ فَكَفُّ الأَذى بهم شَلَّاءُئەم پێنج کەسە، بە لەناوچوونیان، زەوییان پاککردەوە، و دەستی زیانپێگەیاندن بەهۆیانەوە ئیفلیج بوو.
فُدِيَتْ خمسةُ الصَّحيفةِ بالخَم
سةِ إن كان بالكرام فِدَاءُپێنج کەسەکەی پەیماننامەکە بەم پێنج کەسە فیدا کران، ئەگەر ژیانی بەڕێزان بتوانێت ببێتە فیدا.
فِتْيَةٌ بَيَّتُوا على فِعلِ خَيْرٍ
حَمِد الصبحُ أمرَهم وَالمَساءُئەوان گەنجانێک بوون کە بڕیاری کاری چاکیان دابوو، و بەیانی و ئێوارە ستایشی کردەوەکەیانیان دەکرد.
يَا لأَمر أَتاهُ بعدَ هِشامٍ
زَمْعَةٌ إنه الفتَى الأَتَّاءُئۆخەی، چ کارێک دوای هیشام بۆی هات، زەمئە، چونکە ئەو گەنجە بوو کە هاتە پێشەوە.
وَزُهَيْرٌ وَالْمُطْعِمُ بنُ عَدِيٍّ
وَأبو البَخْتَرِيِّ مِنْ حيث شاؤواو زوهەیر و موتئیمی کوڕی عەدی و ئەبو بەختەری لە هەر شوێنێکەوە ویستیان پەیوەندییان پێوەکردن.
نَقَضُوا مُبْرَمَ الصَّحيفةِ إذ شد
دَت عليهم من العِدا الأَنداءُپەیماننامە پتەوەکەیان هەڵوەشاندەوە کاتێک سەختیی دوژمنان لەسەریان توند بوو.
أذْكَرَتْنَا بِأَكْلِهَا أكلَ مِنْسَا
ةِ سُلَيْمانَ الأَرْضَةُ الخَرساءُبە خواردنی، مۆری بێدەنگ خواردنی گۆچانەکەی سولەیمانی بیر هێناینەوە.
وَبهَا أخبَر النبيُّ وكم أخ
رَجَ خَبْئاً له الغُيُوبُ خِبَاءُو پێغەمبەر ﷺ بەهۆیەوە مژدەی دا، و چەندین نهێنی ئاشکرا کرد کە جیهانی غەیب پەردەیان بۆ دانابوو.
لا تَخَلْ جانِبَ النبيِّ مُضَاماً
حينَ مَسَّتْهُ منهمُ الأَسْواءُوامەزانە لایەنی پێغەمبەر ﷺ ستەمی لێکراوە کاتێک خراپەکان لە دوژمنانییەوە پێی گەیشتن.
كلُّ أمرٍ نَابَ النبيِّينَ فالشد
دَةُ فيه محمودةٌ وَالرّخاءُهەر کارێک تووشی پێغەمبەران بوو، چ سەختی بێت یان ئاسوودەیی، ستایشکراو بوو.
لو يَمسُّ النُّضَارَ هُونٌ مِنَ النا
رِ لما اختيرَ للنُّضَارِ الصِّلاءُئەگەر زێڕ بە سووکایەتییەک لە ئاگرەوە تووش ببوایە، ئەوا ئاگر بۆ پاککردنەوەی زێڕ هەڵنەدەبژێردرا.
كم يَدٍ عن نَبِيِّهِ كَفَّهَا الل
هُ وَفي الخَلْقِ كَثْرَةٌ وَاجتراءُچەند دەستی خودا لە پێغەمبەرەکەی ﷺ دوورخستەوە، سەرەڕای زۆری و بوێریی دروستکراوان.
إذ دعا وَحْدَهُ العبادَ وَأَمْسَتْ
مِنه في كلِّ مُقلَةٍ أَقْذاءُکاتێک ئەو ﷺ بە تەنیا بانگی خەڵکی بۆ خودا کرد، و هێشتا لە هەموو چاوێکدا ڕق لێبوونەوەی بەرامبەر بوو.
هَمَّ قومٌ بِقَتْلِهِ فأَبى السَّيْ
فُ وَفاءً وَفاءتِ الصَّفْواءُگەلێک ویستیان بیکوژن ﷺ، بەڵام شمشێر بە وەفادارییەوە ڕەتی کردەوە، و بەردە ڕوونەکە ملکەچ بوو.
وَأبو جهلٍ إذ رأى عُنُقَ الفح
لِ إليه كأنه العنقَاءُو ئەبو جەهل کاتێک ملی ئەسپە نێرەکەی بینی بەرەو لای دێت، وەک ئەوە وابوو کە عەنقا بێت.
وَاقتضَاهُ النبيُّ دَيْنُ الإِراشي
يِ وَقد سَاء بيعُهُ وَالشِّرَاءُو پێغەمبەر ﷺ قەرزەکەی پیاوە ئیراشییەکەی دایەوە، هەرچەندە کڕین و فرۆشتنەکەی خراپ بوو.
وَرأى المصطفى أَتَاهُ بما لَمْ
يُنْجِ منه دونَ الوفاء النَّجَاءُو هەڵبژێردراو ﷺ بینی کە ئەو بە داوایەکەوە هات کە هیچ ڕزگاربوونێک لێی نەبوو بێ جێبەجێکردنی بەڵێنەکە.
هوَ ما قد رآهُ مِن قبلُ لكنْ
ما عَلَى مِثْلِهِ يُعَدُّ الخَطَاءُئەوە شتێک بوو کە ئەو ﷺ پێشتر بینیبووی، بەڵام هیچ هەڵەیەک لەسەر کەسێکی وەک ئەو ناژمێردرێت.
وَأَعَدَّتْ حَمَّالَةُ الحَطَبِ الفِه
رَ وَجَاءَتْ كأَنها الوَرْقاءُو هەڵگری دار سووتەمەنییەکە بەردەکەی ئامادە کرد و هاتە پێشەوە وەک ئەوەی کۆترێکی تووڕە بێت.
يومَ جاءَت غَضْبَى تقولُ أفي مِث
لِيَ مِنْ أحمدٍ يُقالُ الهِجَاءُئەو ڕۆژەی بە تووڕەییەوە هات و گوتی: "ئایا لەسەر کەسێکی وەک من، ئەحمەد ﷺ قسەی ناشرین دەڵێت؟"
وَتَولَّتْ وَمَا رأته وَمِنْ أَيْ
نَ تَرَى الشمسَ مُقْلَةٌ عمياءُو گەڕایەوە بێ ئەوەی بیبینێت ﷺ، چونکە چۆن چاوێکی کوێر دەتوانێت خۆر ببینێت؟
ثم سَمّتْ له اليهوديَّةُ الشَا
ةَ وَكم سَامَ الشِّقْوَةَ الأَشقِيَاءُپاشان ژنە جولەکەکە مەڕەکەی بۆ ژەهراوی کرد ﷺ، و چەندە بەدبەختەکان بەدبەختی بەسەر خەڵکدا دەهێنن؟
فأَذاعَ الذِّراعُ مَا فيه مَن شر
رٍ بِنُطْقٍ إخفاؤُهُ إبداءُکەواتە قۆڵەکە خراپەی ناو خۆی ئاشکرا کرد بە قسەیەک کە شاردنەوەی ئاشکراکردن بوو.
وَبِخُلقٍ مِنَ النبيِّ كريمٍ
لَمْ تُقَاصَصْ بِجرحهَا العَجْماءُو بە ڕەوشتێکی بەرز لە پێغەمبەرەوە ﷺ، ئەو کەسەی برینەکەی دروست کرد، تۆڵەی لێ نەکراوە.
مَنَّ فَضْلاً عَلَى هَوَازِنَ إذْ كا
نَ له قبلَ ذَاكَ فيهِمِ رِبَاءُئەو ﷺ چاکەی بەسەر هەوەزیندا بەخشی، هەرچەندە پێشتر لە نێویاندا خزمایەتییەکی هەبوو.
وَأتى السَّبيُ فيه أُختُ رَضَاعٍ
وَضَعَ الكُفْرُ قَدْرَهَا وَالسِّبَاءُو لە نێو دیلەکاندا خوشکێکی شیری هات، کە بێباوەڕی و دیلێتی پلەکەیان دابەزاندبوو.
فَحَبَاهَا بِرّاً تَوَهَّمَتِ النَّا
سُ به أنَّما السِّبَاء هِداءُکەواتە ئەو ﷺ چاکەیەکی وای پێبەخشی کە خەڵک وایان دەزانی دیلێتی خۆی دیارییە.
بَسَطَ المصطفى لها مِن رِداءٍ
أيُّ فضل حَوَاهُ ذاكَ الرِّداءُهەڵبژێردراو ﷺ عەباکەی بۆی ڕاخست، چ فەزڵێکی بێئەندازە ئەو عەبایە لەخۆیدا گرتبوو!
فَغَدَتْ فيه وَهْيَ سيِّدةُ النِّسْ
وَةِ وَالسيِّدَاتُ فيه إمَاءُکەواتە ئەو لەناو ئەودا بووە سەروەری ژنان، لەکاتێکدا هەموو خانمان و سەروەرانی تر لەبەردەمیدا وەک کەنیزەک بوون.
فتَنَزَّهْ في ذاتِه وَمَعَانيهِ
استماعاً إنْ عَزَّ مِنهَا اجتِلاءُکەواتە لە زات و واتاکانیدا تێڕامان بکە بە گوێگرتن، ئەگەر بینینی ڕاستەوخۆیان قورس بێت.
وَاملأ السّمْعَ مِن محَاسِنَ يُمْلِي
هَا عليك الإنشَادُ وَالإِنْشَاءُو گوێیەکانت پڕ بکە لەو جوانییانەی کە خوێندنەوە و نووسین بۆت دەگێڕنەوە.
كلُّ وَصْفٍ له ابْتَدَأتَ به استَوْ
عَبَ أخبَارَ الفضلِ مِنه ابتداءُهەر وەسفێک کە پێی دەست پێ بکەیت، هەواڵی هەموو فەزڵ و چاکەیەکی لە سەرەتاوە لەخۆگرتووە.
سَيِّدٌ ضِحْكُهُ التَّبَسُّمُ وَالْمَش
يُ الهَوَيْنَا وَنَومُهُ الإِغفاءُئەو گەورەیەکە پێکەنینەکەی تەنها زەردەخەنەیە، ڕۆیشتنەکەی هێواشە، و خەوتنەکەی خەوێکی سووکە.
مَا سِوَى خُلْقِهِ النسيمُ وَلا غَيْ
رَ مُحَيَّاهُ الرَّوْضَةُ الغَنَّاءُهیچ شتێک جگە لە ڕەوشتی، شنەبای نییە، و هیچ شتێک جگە لە ڕوخساری، باخچەی سەوز و پڕ نییە.
رحمةٌ كلُّهُ وَحَزْمٌ وَعَزْمٌ
وَوَقَارٌ وَعِصْمَةٌ وَحَيَاءُهەمووی ڕەحمەتە و توندی و بڕیاردان و شکۆمەندی و پارێزراوی و شەرمە.
لا تَحُلُّ البأْسَاء مِنه عُرَا الصَّبْ
رِ وَلا تَسْتَخِفُّهُ السَّرَّاءُناخۆشی گرێی سەبری لێ ناکاتەوە، و خۆشی سووکی ناکات.
كَرُمَتْ نَفْسُهُ فما يخْطُرُ السُّو
ء عَلَى قَلْبِهِ وَلا الفحشَاءُگیانی ئەوەندە بەڕێزە کە خراپە هەرگیز بە دڵیدا نایەت، و نە قسەی ناشرینیش.
عَظُمَتْ نِعْمَةُ الإِله عليه
فاستَقَلَّتْ لِذِكْرِهِ العُظَمَاءُنیعمەتی خودا لەسەری زۆر گەورە بوو، بۆیە لە یادی ئەودا، هەموو گەورەکان بچووک دەردەکەوتن.
جَهِلَتْ قومُهُ عليه فأَغْضَى
وَأخو الحِلْم دَأبُهُ الإِغْضَاءُگەلەکەی نەزانییان بەرامبەر کرد، بەڵام ئەو چاوپۆشی لێکرد، چونکە چاوپۆشی کردن خووی کەسی لەسەرخۆیە.
وَسِعَ العَالَمِين عِلْمَاً وَحِلْمَاً
فهْوَ بحرٌ لم تُعْيِهِ الأَعبَاءُهەموو جیهانەکانی بە زانست و لەسەرخۆییەوە گرتەوە، چونکە ئەو زەریایەکە کە بارگرانایی ماندووی ناکات.
مُسْتَقِلٌّ دُنْيَاكَ أن يُنْسَبَ الإِم
ساكُ منها إليه والإِعطاءُدونیای تۆ زۆر بچووکە بۆ ئەوەی ڕاگرتن یان بەخشینی لێی بدرێتە پاڵ ئەو.
شمسُ فضلٍ تَحَقَّقَ الظنُّ فيه
أنه الشمسُ رِفْعَةً والضِّياءُئەو خۆرێکی فەزڵە، کە گومان تێیدا پشتڕاست کرایەوە کە ئەو خۆرە لە بەرزیدا و لە درەوشانەوەدا.
فإذا ما ضحا محا نورُه الظِّل
لَ وقد أثْبَتَ الظِّلالَ الضَّحَاءُکەواتە کاتێک درەوشایەوە، نوورەکەی سێبەرەکانی سڕییەوە، لەکاتێکدا ڕووناکی بەیانی عادەتەن سێبەرەکان دروست دەکات.
فكأنَّ الغمامةَ استَوْدَعَتْهُ
مَنْ أظَلَّتْ مَنْ ظِلِّهِ الدُّفَفَاءُوەک ئەوە وایە کە هەورەکە ساردی سێبەرەکەی خۆی پێ سپاردبێت، سێبەرێک کە خۆی لە سێبەری ئەوەوە سەرچاوەی گرتبوو.
خَفِيَتْ عِنْدَهُ الفضائلُ وانجا
بَتْ به عن عقولِنَا الأهواءُلە لای ئەو، هەموو فەزڵەکانی تر شاردرانەوە، و بەهۆی ئەوەوە، ئارەزوو و حەزەکان لە مێشکمان دوورخرانەوە.
أمَعَ الصُّبحِ للنجومِ تَجَلٍّ
أمْ مع الشمسِ للظلامِ بَقاءُئایا لەگەڵ بەیانیدا ئەستێرەکان دەدرەوشێنەوە، یان لەگەڵ خۆردا تاریکی دەمێنێتەوە؟
مُعجزُ القَوْلِ والفِعَالِ كريمُ ال
خلقِ وَالخُلْقِ مُقْسِطٌ مِعْطاءُئەو موعجیزەی قسە و کردارە، بەڕێزە لە دروستبوون و ڕەوشتدا، دادپەروەر و بەخشندەیە.
لا تَقِسْ بالنبيِّ في الفضل خَلْقَاً
فهو البحر والأنامُ إضاءُهیچ دروستکراوێک بە پێغەمبەر ﷺ بەراورد مەکە لە فەزڵدا، چونکە ئەو زەریایە و خەڵکیش تەنها ڕووناکییەکی بچووکن.
كلُّ فضل في العالَمين فمن فَض
لِ النبيِّ استعارَهُ الفُضَلاءُهەر فەزڵێک لە جیهانەکاندا هەیە، خاوەن فەزڵەکان لە فەزڵی پێغەمبەر ﷺ وەریانگرتووە.
شُقَّ عَنْ صَدْرِهِ وشُقَّ لَهُ البَدْ
رُ وَمِنْ شَرْطِ كلِّ شَرْطٍ جَزاءُسنگی کرایەوە و مانگی پڕیش بۆی کرایەوە، و بۆ هەموو مەرجێک پاداشتێک هەیە.
ورَمَى بالحَصَى فأَقْصَدَ جَيشاً
ما العَصَا عِنْدَه وَمَا الإِلقاءُبە چەو هاویشت و سوپایەکی لەناوبرد، گۆچانی موسا و هاویشتنەکەی لەلای ئەو چییە؟
ودعا للأنامِ إذ دَهَمَتْهُم
سَنَةٌ مِنْ مُحولِها شَهْباءُو دوعای بۆ خەڵک کرد کاتێک ساڵێکی وشک و بێبارانی سەخت تووشیان بوو.
فاسْتَهَلّتْ بالغَيْثِ سَبْعَةَ أَيَّا
مٍ عليهم سحابةٌ وَطْفاءُکەواتە هەورێکی قورس و تاریک بۆ ماوەی حەوت ڕۆژ بارانی بەسەریاندا باراند.
تَتَحَرّى مَواضِعَ الرَّعْيِ وَالسَّقْ
يِ وحيث العِطاشُ تُوهَى السِّقاءُشوێنەکانی لەوەڕگا و ئاودانی دەدۆزییەوە، و لەو شوێنانەی تینووەکان لێی بوون، ئاوی بە زۆری دەڕشت.
وأتى الناسُ يَشْتَكُونَ أذاها
وَرَخَاءٌ يُؤْذِي الأنام غلاءُو خەڵک هاتن سکاڵای زیانەکەیان دەکرد، چونکە خۆشگوزەرانیش دەتوانێت بە زۆرییەکەی زیان بە مرۆڤ بگەیەنێت.
فدعا فانجلى الغمام فقلت في
وصف غيث إِقْلاعَه استسقاءُکەواتە دوعای کرد و هەورەکە ڕەوییەوە، وتم لە وەسفی بارانێکدا کە وەستانەکەی خۆی داوای بارانە.
ثم أَثْرى الثَّرَى فقرَّتْ عُيونٌ
بقُراهَا وَأُحْيِيَتْ أَحْيَاءُپاشان زەوی بەپیت بوو، چاوەکان بە گوندەکانی دڵخۆش بوون، و گیاندارەکان ژیانەوە.
فترى الأرضَ غِبَّهُ كسماءٍ
أشْرَقَتْ مِنْ نُجومِهَا الظَّلْمَاءُکەواتە زەوی دوای ئەوە وەک ئاسمانێک دەبینی کە تاریکییەکەی بە ئەستێرەکانی ڕووناک کراوەتەوە.
تُخْجِلُ الدُّرَّ واليواقيتَ من نَوْ
رِ رُباها البَيْضَاءُ والحَمراءُگوڵە سپی و سوورەکانی گردەکانی، مرواری و یاقووتی شەرمەزار دەکرد.
لَيْتَهُ خَصَّنِي بِرُؤْيَةِ وَجْهٍ
زَالَ عن كلِّ من رآه الشّقاءُخۆزگە ئەو ﷺ ڕوخسارێکی پێشان بدامایە کە هەموو بەدبەختییەک لە هەر کەسێک کە دەیبینی، لێی دەڕۆیشت.
مُسْفِرٌ يَلْتَقِي الكَتِيبَةَ بَسَّا
ماً إذا أسْهَمَ الوُجُوهَ اللِّقاءُڕووناک، ئەو ﷺ بە زەردەخەنەوە ڕووبەڕووی سوپا دەبووەوە، تەنانەت کاتێک ڕووبەڕووبوونەوەکە ڕوخساری خەڵکی تری تێک دەدا.
جُعِلَتْ مَسْجِدَاً له الأرضُ فاهْتز
زَ به للصلاةِ فيها حِرَاءُزەوی بۆ ئەو ﷺ کرایە مزگەوت، بۆیە حیرا خۆی بە خۆشییەوە بۆ نوێژکردن تێیدا دەلەرزییەوە.
مُظْهِرٍ شَجّةَ الْجَبِينِ عَلَى البُرْ
ءِ كما أَظهرَ الهلالَ البَرَاءُشوێنی برینەکەی نێوچاوانی نیشان دەدا تەنانەت دوای چاکبوونەوەشی، وەک چۆن مانگی نوێ شێوە ناسکەکەی خۆی دەردەخات.
سُتِرَ الحُسْنُ منه بالحسنِ فاعجَبْ
لِجَمِالٍ له الْجَمالُ وِقاءُجوانییەکەی ﷺ بە جوانی داپۆشرابوو، کەواتە سەرسام بە بە جوانییەک کە جوانی خۆی قەڵغانە بۆی.
فهْوَ كالزّهْرِ لاحَ من سَجَفِ الأك
مام والعودِ شُقَّ عنه اللّحاءُئەو ﷺ وەک گوڵێکە کە لەناو گۆپکەکەیەوە دەردەکەوێت، و وەک لقێکە کە توێکڵەکەی لێ کراوەتەوە.
كَادَ أَنْ يُغشِيَ العُيونَ سناً مِنْ
هُ لِسِرٍّ فيه حَكَتْهُ ذُكاءُڕووناکییەکەی ﷺ نزیک بوو چاوەکان کوێر بکات، بەهۆی نهێنییەکەوە کە خۆر خۆی گێڕایەوە.
صانَهُ الحُسْنُ وَالسّكِينَةُ أَنْ تُظ
هِرَ فيه آثارها البأساءُجوانی و ئارامی پارێزگارییان لێکرد ﷺ لەوەی شوێنەواری ناخۆشی لەسەری دەرکەوێت.
وتَخَالُ الوجوهَ إنْ قابَلَتْه
أَلْبَسَتْهَا ألوانَهَا الحِرْبَاءُوادەزانیت ڕوخسارەکان، کاتێک ڕووبەڕووی ئەو ﷺ دەبوونەوە، ڕەنگەکانیان دەگۆڕی، وەک بڵێی حەربا ڕەنگەکانی خۆی پێدابن.
فإذا شِمْتَ بِشْرَهُ وَنَدَاهُ
أذْهَلَتْكَ الأنوارُ والأنواءُئەگەر گەشاوەیی و بەخشندەیی ئەو ﷺت بینیبا، ڕووناکییەکان و چاکییەکان سەرسامیان دەکردیت.
أَوْ بتقبيلِ راحةٍ كانَ لل
هِ وباللَّه أخذها والعطاءُیان بە ماچکردنی لەپی دەستێک ﷺ، کە هەموو وەرگرتن و بەخشینێکی بۆ خوا و بە ویستی خودا بوو.
تَتَّقِي بأْسَها الملوكُ وَتحْظَى
بالغِنَى من نَوَالِهَا الفُقَراءُپادشاکان لە هێزی ئەو دەستە ﷺ دەترسان، و هەژاران لە بەخشندەییەکەی دەوڵەمەند دەبوون.
لا تَسَلْ سَيْلَ جُودِها إنما يَك
فِيك مِنْ وكْفِ سُحْبها الأنداءُپرسیار لە لافاوی بەخشندەیی ئەو ﷺ مەکە، چونکە تەنها دڵۆپە شەونمەکانی هەورەکانی بەسە بۆت.
دَرَّتِ الشاةُ حينَ مرَّتْ عَلَيها
فلها ثَرْوَةٌ بها وَنَماءُمەڕەکە شیری دا کاتێک ئەو ﷺ بەلایدا تێپەڕی، و بەهۆی ئەوەوە سامان و گەشەی بەدەست هێنا.
نَبَعَ الماءُ أَثْمَرَ النخلُ في عا
مٍ بها سَبَّحَتْ بها الحصباءُئاو هەڵقوڵا، دارخورماکان لە ساڵێکدا بەهۆی ئەو ﷺەوە بەری گرت، و تەنانەت چەویش بەهۆی بوونی ئەوەوە ستایشی خوای دەکرد.
أحْيَتِ المُرْمِلِينَ مِنْ مِوْتِ جَهْدٍ
أَعْوَزَ القَوْمَ فيه زادٌ وماءُئەو ﷺ هەژارانی لە مردنی سەختی ژیان ڕزگار کرد، حاڵەتێک کە خەڵک تێیدا بێ خواردن و ئاو بوون.
فتغَدَّى بالصَّاعِ أَلْفٌ جِياعٌ
وتَرَوَّى بالصَّاعِ ألفٌ ظِمَاءُبەو شێوەیە، هەزار کەسی برسی بە یەک 'ساع' خواردن تێر کران، و هەزار کەسی تینوو بە یەک 'ساع' ئاو تێر ئاو کران.
وَوَفَى قدرُ بَيْضَةٍ مِنْ نُضَارٍ
دَيْنَ سَلْمَانَ حِينَ حانَ الوفاءُو بە قەدەر کێشی هێلکەیەک زێڕی پاک قەرزی سەلمان قەرەبوو کرایەوە کاتێک کاتی دانەوەی قەرزەکە هات.
كانَ يُدْعَى قِنّاً فأُعْتِقَ لَمَّا
أيْنَعَتْ مِنْ نَخيلِه الأَقْنَاءُئەو (سەلمان) بە کۆیلە بانگ دەکرا، بەڵام ئازاد کرا کاتێک گوڵە خورماکانی دارخورماکانی پێگەیشتن.
أفلا تَعْذُرُونَ سَلْمَانَ لَمَّا
أَنْ عَرَتْهُ مِنْ ذِكْرِهِ العُروَاءُئایا سەلمان بەخشین ناکەن کاتێک لەرزین و ترسی گەورەی گرت کاتێک تەنها ناوی ئەو ﷺ هات؟
وَأَزالَت بِلَمْسِهَا كلَّ دَاءٍ
أكْبَرَتْهُ أطِبَّةٌ وَإِسَاءُو بە دەستلێدانی، هەموو نەخۆشییەکی لادەبرد کە پزیشکان و چارەسەرکەران بە چارەسەرنەکراویان دەزانی.
وعُيُونٌ مَرَّتْ بها وَهْي رُمْدٌ
فأَرَتْهَا مَا لَمْ تَرَ الزَّرْقَاءُو چاوگەلێک بەلایدا تێپەڕین لە کاتێکدا ئازاریان هەبوو، بەڵام وای لێکردن شتێک ببینن کە تەنانەت چاوتیژەکانیش نەیاندەبینی.
وأَعادَتْ عَلَى قَتَادَةَ عَيْنَاً
فَهْيَ حتى مماتِه النَّجْلاءُو چاوێکی بۆ قەتادە گەڕاندەوە، کە تا مردنی فراوان و جوان مایەوە.
أَوْ بِلَثْمِ التُّرَابِ مِنْ قَدَمٍ لا
نَتْ حَياءً من مَشْيِهَا الصَّفْواءُیان بە ماچکردنی تۆزی پێیەک ﷺ، کە تەنها ڕۆیشتنەکەی وای لە بەردی ڕەق دەکرد لە شەرمەزاریدا نەرم بێتەوە.
مَوْطِئُ الأخمَصِ الَّذِي منه للقل
لبِ إذا مَضْجَعي أَقَضَّ وِطاءُشوێنی پێی ئەو ﷺ کە پێی لێنا، جێگەیەکی نەرم و ئارامبەخشە بۆ دڵ کاتێک جێگەی نوستنەکەی خۆم ناڕەحەت دەبێت.
حَظيَ المسجدُ الحرامُ بمَمْشا
ها ولم يَنْس حَظه إِيلِيَاءُمزگەوتی حەرام بە هەنگاوەکانی ئەو ﷺ پیرۆز کرا، و قودسیش پشکی خۆی لە بەرەکەتەکەی لەبیر نەکرد.
وَرَمَتْ إذْ رَمَى بها ظُلَمَ اللي
لِ إلى اللَّه خوفُه والرَّجاءُو پێی ئەو ﷺ تاریکی شەوی ڕەواندەوە کاتێک ئەو، بەهۆیەوە، ترس و هیوای خۆی بەرەو خوا ئاراستە دەکرد.
دَمِيَتْ في الوَغَى لِتَكْسِبَ طِيباً
ما أراقتْ من الدَّمِ الشُّهداءُپێی ئەو ﷺ لە جەنگدا خوێنی لێهات بۆ ئەوەی بۆنێکی خۆش بەدەست بهێنێت کە خوێنی شەهیدان نەیانتوانی بەدەستی بهێنن.
فَهْيَ قُطْبُ المحرابِ وَالْحَرْبِ كم دا
رت عليها في طاعة أَرحاءُئەو ﷺ تەوەرەی میحراب و جەنگە، کە چەندین ئاشی گوێڕایەڵی لە دەوری سووڕاونەتەوە.
وَأُرَاهُ لو لم يُسَكِّنْ بها قب
لُ حِراءً ماجَتْ بِهِ الدَّأْمَاءُو پێموایە ئەگەر ئەو ﷺ پێش حیرا لەناو جیهاندا نیشتەجێ نەبووایە، فراوانی بوون لە گێژاودا دەشڵەقا.
عَجَباً للكُفّارِ زادوا ضلالاً
بالذي فيه للعقول اهتداءُچەند سەیرن کافران، کە تەنها لە گومڕاییدا زیادیان کرد بەهۆی ئەوەی کە ڕێنمایی ڕوونی تێدایە بۆ هەموو ژیرەکان.
والذي يسألون منه كتابٌ
مُنْزَلٌ قد أتاهم وارتقاءُو ئەوەی داوای دەکەن کتێبێکی دابەزێنراوە کە پێشتر بۆیان هاتووە، بەرزبوونەوە و سەرکەوتن پێشکەش دەکات.
أَوَ لم يَكْفِهِمْ من اللَّهِ ذِكْرٌ
فيه للناس رحمةٌ وشفاءُئایا یادکردنەوەیەک لە خواوە بەس نەبوو بۆیان، کە تێیدا ڕەحمەت و شیفا هەیە بۆ هەموو مرۆڤایەتی؟
أَعجزَ الإِنسَ آية منه والجن
نَ فَهَلَّا يأتي بها البُلَغاءُیەک ئایەت لەو کتێبە مرۆڤ و جنۆکەی بێدەسەڵات کردووە، ئەی بۆچی قسەزانترینەکانیان ناتوانن هاوشێوەی بهێنن؟
كلّ يومٍ تُهدَى إلى سامِعِيه
مُعجِزاتٍ من لفظِه القُرَّاءُهەموو ڕۆژێک، قورئانخوێنان موعجیزە لە وشەکانیەوە پێشکەش بە گوێگرانی دەکەن.
تَتَحَلَّى به المسامِعُ والأف
واه فَهْو الحُلِيُّ وَالحَلْوَاءُگوێیەکان و دەمەکان بەهۆیەوە دەڕازێنرێنەوە، چونکە ئەو خۆی خشڵ و شیرینییە.
رَقَّ لَفْظاً وراق معنىً فجاءَتْ
في حُلاها وحَلْيِها الخَنْسَاءُلە وشەدا ناسک و لە واتادا بەرز، بە جوانی و ڕازاوەیی خۆیەوە هات، وەک شیعری خەنسا.
وأرَتْنَا فيه غوامضَ فضلٍ
رِقَّةٌ مِنْ زُلالِهَا وَصَفاءُو لەناو خۆیدا چاکییە قووڵەکانی پێ نیشانداین، ناسکییەک کە لە پاکی و بێگەردی و ڕوونییەکەیەوە سەرچاوەی دەگرت.
إنما تُجْتَلَى الوُجُوهُ إذَا ما
جُلِيَتْ عِنْ مِرْآتِهَا الأصْداءُڕوخسارەکان تەنها کاتێک بە ڕاستی دەردەکەون کە ژەنگ لە ئاوێنەکانیان بسڕدرێتەوە.
سُوَرٌ منه أشْبَهَتْ صُوَراً مِن
نَا ومِثْلُ النَّظَائِر النُّظَراءُسورەتەکانی لە شێوەی ئێمە دەچوون، و بەڕاستی، هاوشێوەکان بە هاوشێوەکان بەراورد دەکرێن.
والأقاويل عندَهمْ كالتماثي
لِ فلا يُوهِمَنَّكَ الخطباءُو قسەکانیان وەک پەیکەری بێ گیانن، بۆیە با وتاربێژان فریوتان نەدەن.
كم أبانَتْ آياتُهُ من علومٍ
عن حُروفٍ أبانَ عنها الهجاءُچەند زانست ئایەتەکانی لە پیتە سادەکانەوە ئاشکرا کردووە، کە دەربڕین ئاشکرای کردوون.
فهْي كالحَبِّ والنَّوَى أعجبَ الزُّر
راعَ منهُ سنابلٌ وَزَكاءُکەواتە وەک دەنک و ناوکی خورمایە، کە گوڵەگەنم و گەشەی زۆری لێوە هاتووە و جووتیارانی سەرسام کردووە.
فأطالوا فيه التردُّدَ وَالرَّي
بَ فقالوا سِحْرٌ وقالوا افتراءُبۆیە درێژەیان بە دوودڵی و گومانەکانیان دا سەبارەت بەوە، وتیان: 'ئەمە سیحرە' و 'ئەمە درۆیە'.
وإذا البيِّنَاتُ لَمْ تُغْنِ شيئاً
فَالتماسُ الهُدَى بِهِنَّ عَناءُو ئەگەر بەڵگە ڕوونەکان هیچ سوودێکی نەبێت، ئەوا گەڕان بەدوای ڕێنماییدا لە ڕێگەی ئەوانەوە هەوڵێکی بێهوودەیە.
وإذا ضلَّتِ العُقول على عِلْ
مٍ فماذا تقوله الفُّصَحاءُو ئەگەر ژیرەکان سەرەڕای زانین گومڕا بن، ئەی قسەزانەکان چی تر دەتوانن بڵێن؟
قومَ عيسى عاملْتم قومَ موسى
بالذي عامَلَتْكُم الحُنفاءُئەی گەلی عیسا، ئێوە مامەڵەتان لەگەڵ گەلی موسا کرد بەو شێوەیەی کە یەکتاپەرستە ڕاستەقینەکان مامەڵەیان لەگەڵ ئێوە کرد.
صَدَّقوا كُتْبَكُمُ وكذَبْتُمْ
كُتبَهُمُ إنّ ذا لَبِئْسَ البَواءُئەوان (یەکتاپەرستە ڕاستەقینەکان) باوەڕیان بە کتێبەکانی ئێوە هێنا، بەڵام ئێوە باوەڕتان بە کتێبەکانی ئەوان نەهێنا؛ بەڕاستی، ئەمە پاداشتێکی خراپە.
لو جحدنا جُحُودَكم لاستويْنَا
أوَ للحقِّ بالضَّلالِ استواءُئەگەر ئێمەش وەک ئێوە نکۆڵیمان بکردایە، ئەوا یەکسان دەبووین، ئایا ڕاستی و گومڕایی یەکسان دەبن؟
مَا لَكُم إِخْوَةَ الكِتابِ أُناساً
ليس يُرْعَى للحقِّ منكم إخاءُئەی گەلی کتێب، چیتان لێ هاتووە کە ئێوە گەلێکن برایەتیتان بۆ ڕاستی ناپارێزرێت؟
يَحْسُدُ الأولُ الأخيرَ وما زا
لَ كذا المُحْدَثُونَ وَالقُدَمَاءُیەکەمیان حەسودی بە دوایین دێنێت، و هەمیشە بەم شێوەیە بووە لە نێوان نوێ و کۆنەکاندا.
قد عَلِمْتُم بِظلمِ قابيل هابي
لَ ومظلومُ الإِخْوَةِ الأَتْقِيَاءُبێگومان ئێوە دەربارەی ستەمی قابیل بەرامبەر هابیل و برایانی لەخواترس کە ستەمیان لێکراوە، زانیوتانە.
وسمِعْتم بكَيْدِ أَبناءِ يعقو
بَ أَخَاهم وكلُّهم صُلَحَاءُو بیستووتانە دەربارەی پیلانی کوڕانی یەعقوب دژی براکەیان، سەرەڕای ئەوەی هەموویان چاکەکار بوون.
حِينَ أَلْقَوْهُ في غَيابَةِ جُبٍّ
وَرَمَوْهُ بالإفْكِ وَهْوَ بَراءُکاتێک فڕێیان دایە ناو قووڵایی بیرێکەوە و بە درۆ تۆمەتباریان کرد، لە کاتێکدا ئەو بێتاوان بوو.
فتأَسَّوْا بِمَن مَضَى إذْ ظَلَمتمْ
فالتَّأَسِّي لِلنَّفْسِ فيه عَزَاءُکەواتە، لەوانەی پێشتر تێپەڕیون دڵنەوایی وەرگرن، چونکە ئێوە ستەمتان کردووە، دڵنەوایی بۆ ڕۆح ئارامی تێدایە.
أتُرَاكُم وَفَّيْتُم حينَ خَانُوا
أم تُرَاكُمْ أَحْسَنْتُمُ إذْ أساؤُوائایا پێتان وایە ئێوە وەفادار بوون کاتێک ئەوان خیانەتیان کرد، یان چاکەکار بوون کاتێک ئەوان خراپەیان کرد؟
بَلْ تَمَادَتْ عَلَى التَّجَاهُلِ آبَا
ءٌ تَقَفَّتْ آثَارِهَا الأَبناءُبەڵکو باوکان لە نەزانیدا بەردەوام بوون، و کوڕەکانیش شوێنپێی ئەوانیان گرت.
بَيَّنَتْهُ تَوْراتُهُمْ وَالأَناجِي
لُ وَهم في جُحُودِهِ شُرَكاءُتەورات و ئینجیلەکانیان ئەو ﷺ یان ڕوون کردەوە، بەڵام ئەوان لە نکۆڵیکردنی ئەودا هاوبەشن.
إنْ تقولوا ما بَيَّنَتْهُ فما زَا
لَتْ بها عن عيونهم غشوَاءُئەگەر بڵێن ڕوونیان نەکردووەتەوە، ئەوا هەمیشە پەردەیەک چاوەکانیانی داپۆشیوە.
أو تقولوا قد بَيَّنَتْهُ فما لِلْ
أُذْنِ عما تقوله صَمَّاءُیان ئەگەر بڵێن ڕوونیان کردووەتەوە، ئەی بۆچی گوێ لەوەی دەیڵێت کەڕە؟
عَرَفُوهُ وَأنْكَرَوهُ وَظُلمَاً
كَتَمَتْهُ الشَّهَادَةَ الشُّهَدَاءُئەوان ئەو ﷺ یان ناسی و پاشان نکۆڵییان لێکرد، و شایەتەکان بە ستەم شایەتییەکەیان شاردەوە.
أوَ نُورُ الإِلهِ تُطْفِئُهُ الأَفْ
واهُ وَهْوَ الذي به يُسْتَضاءُئایا نووری خودا بە دەم دەکوژێتەوە، لە کاتێکدا هەر بەو نوورە هەموو شتێک ڕووناک دەکرێتەوە؟
أوَلا يُنْكِرُونَ مَن طَحَنَتْهُم
بِرَحاها عِنْ أمْرِهِ الْهَيجاءُئایا نکۆڵی لەو ﷺ ناکەن کە بە فەرمانی ئەو، جەنگ بە ئاشی خۆی وردوخاشی کردن؟
وَكَساهم ثَوْبَ الصَّغارِ وقد
طُلَّت دِماً منهم وصِينَتْ دِمَاءُو جلوبەرگی ڕیسوایی پێیان پۆشی، لە کاتێکدا خوێنیان ڕژا و خوێنی تر پارێزرا.
كيف يَهدِي الإِله منهم قلوباً
حَشْوُها من حَبِيبِهِ الْبَغْضاءُچۆن خودا دڵانێک ڕێنمایی دەکات کە ناخیان پڕە لە ڕق و کینە بۆ خۆشەویستەکەی ﷺ؟
خَبِّرونَا أهلَ الكِتَابَيْنِ من أَيْ
نَ أَتَاكُم تَثْليثكم والبَداءُپێمان بڵێن، ئەی گەلی هەردوو کتێب، سێیەتی و گۆڕانی ویستی خودایی (بەداء) لە کوێوە بۆتان هاتووە؟
مَا أتى بالعقِيدَتَيْنِ كتابٌ
واعتقادٌ لا نَصَّ فيه ادِّعاءُهیچ کتێبێکی ئاسمانی ئەو دوو بیروباوەڕەی نەهێناوە، و هەر باوەڕێکیش کە دەقێکی بۆ نەبێت، تەنها بانگەشەیە.
والدَّعاوَى ما لم تُقيموا عليها
بَيِّنَاتٍ أبناؤُها أَدْعِياءُو بانگەشەکان، ئەگەر بە بەڵگەی ڕوون نەیانسەلمێنن، ئەوا نەوەکانیان نایاسایین.
ليت شعري ذِكرُ الثلاثةِ وَالوا
حِدِ نَقْصٌ في عَدِّكم أمْ نَماءُخۆزگە بزانم، باسکردنی سێ و یەک، لە ژماردنی ئێوەدا کەم و کوڕییە یان زیادبوونە؟
كيف وَحَّدْتُم إِلهاً نَفَى التَّو
حِيدَ عنه الآباءُ والأَبناءُچۆن خودایەکتان یەکخستووە کە باوکان و کوڕانیش چەمکی یەکبوونیان لێی ڕەتکردووەتەوە؟
أإِلهٌ مُرَكَّبٌ ما سَمِعْنَا
بإِلهٍ لذاتِهِ أَجْزَاءُئایا ئەو خودایەکی لێکدراوە؟ ئێمە هەرگیز دەربارەی خودایەک کە زاتی لە چەند بەشێک پێکبێت، نەمبیستووە.
أَلِكُلٍّ منهم نَصِيبٌ مِنَ المُل
كِ فَهَلَّا تَمَيَّزُ الأَنْصِبَاءُئایا هەر یەکێکیان پشکی لە دەسەڵاتدا هەیە، ئەگەر وایە، بۆچی ئەم پشکانە بە ڕوونی جیا ناکرێنەوە؟
أم هُمُ حَلّلوُا بها شِرْكَةَ الأب
دَانِ أمْ هُمْ لبعضِهم كُفَلاءُیان ئەوان بەهۆی ئەوەوە هاوبەشی جەستەییان حەڵاڵ کردووە، یان ئەوان بۆ یەکتر زامنین؟
أتراهم لحاجةٍ واضطرارٍ
خَلَطُوهَا ومَا بَغَى الخُلَطَاءُئایا پێتان وایە ئەوان لەبەر پێویستی و ناچاری تێکەڵیان کردووە، و تێکەڵکەرەکان هیچ تاوانێکیان نەکردووە؟
أهُوَ الرَّاكِبُ الحمارَ فيا عَجْ
زَ إِلهٍ يَمَسُّهُ الإِعْيَاءُئایا ئەو سواری گوێدرێژەکە بوو؟ ئای لەو لاوازییەی خودایەک کە ماندووبوون دەستی پێی بگات!
أمْ جميعٌ عَلَى الحمار لقد جَل
لَ حِمَارٌ بِجَمْعِهِم مَشَّاءُیان هەموویان لەسەر گوێدرێژەکە بوون؟ بەڕاستی، گوێدرێژێک کە هەموویان هەڵبگرێت و بڕوات، زۆر گەورەیە!
أم سِواهم هُو الإِلهُ فما نِسْ
بَةُ عيسى إليه والإِنْتِمَاءُیان کەسێکی تر خودای ڕاستەقینەیە؟ ئەگەر وایە، پەیوەندی و سەر بە خودا بوونی عیسا چییە؟
أم أردتُم بها الصفاتِ فلمْ خُص
صَتْ ثُلاثٌ بِوصفِه وَثُناءُیان مەبەستتان لێی سیفەتە خوداییەکان بوو؟ ئەگەر وایە، بۆچی تەنها سێ سیفەت بۆ وەسف و ستایشی ئەو ﷺ تەرخان کران؟
أم هُو ابنٌ للَّه ما شاركته
في معاني النُّبُوَّةِ الأَنبياءُیان ئەو کوڕی خودایە، کە پێغەمبەران لە واتای قووڵی پێغەمبەرایەتیدا هاوبەشیان نەکردووە؟
قتلَتْهُ اليهودُ فيما زَعَمْتُم
وَلأَمْواتِكم به إحياءُجوولەکەکان کوشتیان، وەک ئێوە بانگەشەی دەکەن، بەڵام بەهۆی ئەوەوە مردووەکانتان زیندوو دەبنەوە.
إنَّ قَوْلاً أَطْلَقْتُمُوهُ عَلَى الل
هِ تعالى ذِكْرا لقَوْلٌ هُراءُبەڕاستی، قسەیەک کە ئێوە دەربارەی خودا کردووتانە، کە یادی پیرۆز بێت، تەنها قسەیەکی بێمانایە.
مِثْلَ مَا قَالَت اليهودُ وكلٌّ
لَزِمَتْهُ مقالَةٌ شَنعاءُوەک ئەوە وایە کە جوولەکەکان وتیان، و هەر یەکێکیان بە قسەیەکی قێزەونەوە پابەند بووە.
إذْ همُ اسْتَقْرَؤُوا البَداءَ وكم سا
قَ وَبَالاً إِليهم اسْتِقْرَاءُچونکە ئەوان گۆڕانی ویستی خودایان لێکدایەوە، و چەندە کارەساتێکی زۆر ئەو لێکدانەوەیە بۆیان هێنا!
وَأَرَاهم لم يجعلُوا الواحِدَ القَه
هارَ في الخَلْقِ فاعلاً ما يشاءُو دەبینم کە ئەوان خودای یەکتا و زاڵیان بە ئەنجامدەری هەرچییەک کە بیەوێت لە دروستکراوەکاندا دانەناوە.
جَوَّزُوا النَّسْخَ مِثْلَما جوَّزُوا المس
خَ عَلَيْهِم لو أنهم فُقهاءُئەوان هەڵوەشاندنەوەیان ڕێگەپێدراو کرد، وەک چۆن گۆڕانیان لەسەر خۆیان ڕێگەپێدراو کرد، ئەگەر بزانن ئەوان فەقێی ڕاستەقینە بوونایە.
هُوَ إِلَّا أَن يُرْفَعَ الحكمُ بالحك
مِ وخَلْقٌ فيه وأمرٌ سَواءُئەوە تەنها ئەوەیە کە حوکمێک بە حوکمێکی تر هەڵدەگیرێتەوە، و لەمەشدا دروستکردن و فەرمان یەکسانن.
ولحُكمٍ من الزمانِ انتهاءٌ
ولحُكم من الزمانِ ابتداءُبۆ حوکمێک لە کاتدا کۆتایی هەیە، و بۆ حوکمێک لە کاتدا سەرەتایەک هەیە.
فَسَلُوهم أكان في مسخِهِم نَسْ
خٌ لآيات اللَّه أم إنشاءُکەواتە لێیان بپرسن: ئایا گۆڕانیان هەڵوەشاندنەوەی ئایەتەکانی خودا بوو یان دروستکردنێکی نوێ؟
وَبَدَاءٌ في قَوْلِهمْ نَدِمَ الل
هُ عَلَى خَلْقِ آدمٍ أمْ خَطاءُئایا لە قسەی ئەواندا گۆڕانکارییەکە کە دەڵێن خودا لە دروستکردنی ئادەم پەشیمان بووەتەوە، یان تەنها هەڵەیەکە؟
أم مَحَا اللَّهُ آية الليل ذكراً
بعدَ سَهْوٍ ليوجَدَ الإِمْساءُیان خودا نیشانەی شەوی لە بیرەوەری سڕییەوە دوای لەبیرچوونەوەیەک، بۆ ئەوەی ئێوارە دروست بێت؟
أم بدا للإِلهِ في ذَبْحِ إِسْحَا
قَ وقد كان الأمر فيه مَضاءُیان بۆ خودا دەرکەوت سەبارەت بە سەربڕینی ئیسحاق، لە کاتێکدا فەرمانەکە لەسەری بە یەکلاکەرەوە دەرچووبوو؟
أوَ ما حَرَّمَ الإِلهُ نِكَاحَ ال
أُختِ بعدَ التحليلِ فَهْوَ الزِّناءُیان خودا هاوسەرگیری لەگەڵ خوشک قەدەغە کرد دوای ئەوەی ڕێگەپێدراو بوو، بەمەش کردی بە زینا؟
لا تُكَذِّبْ إنَّ اليَهُودَ وقد زا
غُوا عن الحقِّ مَعْشَرٌ لُؤَماءُبڕوا مەکە، چونکە جولەکەکان، کە لە ڕاستی لایانداوە، بەڕاستی گەلێکی قێزەونن.
جَحَدُوا المصطفى وآمن بالطا
غُوتِ قومٌ همْ عندهمْ شُرَفاءُئەوان موستەفایان ﷺ ڕەتکردەوە، لە کاتێکدا باوەڕیان بە بتەکان هەبوو، گەلێک کە خۆیان بە ڕێزدار و شکۆدار دەزانن.
قتَلوا الأَنبياءَ وَاتَّخَذُوا العِج
لَ أَلا إنهم هم السُّفَهاءُئەوان پێغەمبەرانیان کوشت و گوێرەکەیان (بۆ پەرستن) گرتەبەر؛ بەڕاستی، ئەوان گەمژە ڕاستەقینەکانن.
وسَفيهٌ من ساءَه المنُّ والسَّلْ
وَى وأَرضاهُ الفُومُ وَالقِثَّاءُگەمژەیە ئەو کەسەی کە مەن و سەلوا ناڕەحەتی دەکات، بەڵام سیر و خەیار دڵی خۆش دەکات.
مُلِئَتْ بالخبيثِ منهم بُطُونٌ
فَهْيَ نَارٌ طِباقُها الأمعاءُسکیان پڕ بوو لە خراپەکاری، بۆیە ئەوان ئاگرێکن کە چینەکانیان خودی ڕیخۆڵەکانیانن.
لو أُرِيدُوا في حال سَبْتٍ بخيرٍ
كان سَبْتَاً لديهمُ الأَربِعاءُئەگەر لە ڕۆژی شەممەدا خێریان بۆ ویسترابایە، ئەوا چوارشەممە دەبووە شەممەی دیاریکراوی ئەوان.
هُوَ يومٌ مُبارَكٌ قيلَ للتص
ريفِ فيه من اليهود اعتداءُڕۆژێکی پیرۆزە، بەڵام گوترا کە جولەکەکان لە پابەندبوون پێوەی سەرپێچییان کردووە.
فَبِظُلْمٍ منهمُ وكفْرٍ عَدَتْهُم
طَيِّبَاتٌ في تَرْكِهنَّ ابْتِلاءُبەم شێوەیە، بەهۆی ستەم و بێباوەڕییانەوە، شتە باشەکان لێیان قەدەغە کران، و لە وازهێنانیاندا تاقیکردنەوەیەکی سەخت هەبوو.
خُدِعوا بالمنافقين وهل يَنْ
فُقُ إلَّا على السفيهِ الشَّقاءُئەوان لەلایەن دووڕووەکانەوە فریو دران، چونکە ئایا بەدبەختی هەرگیز تووشی کەسێک دەبێت جگە لە گەمژە؟
واطمأنوا بقَوْلِ الَاحزاب إِخوا
نِهِمُ إِننا لكم أولياءُو دڵنیاییان دۆزییەوە لە قسەی براکانیان، هاوپەیمانەکان، کە ڕایانگەیاند، "بەڕاستی، ئێمە هاوپەیمانی ئێوەین."
حالَفوهم وخالفوهم ولمْ أَدْ
رِ لماذا تخالَفَ الحُلفاءُئەوان هاوپەیمانییان لەگەڵ بەستن و پاشان دژایەتییان کردن، و من نازانم بۆچی هاوپەیمانەکان خۆیان ناکۆکییان کەوتە نێوان.
أسلَمُوهم لأَوَّلِ الحَشْرِ لا مِي
عادُهم صادقٌ ولا الإِيلاءُئەوان لە یەکەم کۆبوونەوەدا وازیان لێ هێنان، چونکە نە بەڵێنیان ڕاست بوو و نە سوێندەکانیان پابەندکەر بوو.
سكَنَ الرُّعْبُ والخَرابُ قلوباً
وبُيُوتاً منهمُ نعاها الجَلاءُترس و وێرانکاری لە دڵ و ماڵەکانیاندا نیشتەجێ بوو، کە دەرکردنیان خۆی ماتەمینی بۆ دەگێڕا.
وَبِيَوْمِ الأحزابِ إِذْ زاغتِ الأَب
صَارُ فيهم وضلتِ الآراءُو لە ڕۆژی ئەحزابدا، کاتێک چاوەکان لە نێوانیاندا لایاندرا و هەموو بۆچوونەکان گومڕا بوون.
وتَعَدَّوْا إلى النبيّ حدوداً
كان فيها عليهم العُدَوَاءُو ئەوان سنوورەکانیان بەرامبەر پێغەمبەر ﷺ بەزاند، سنوورشکێنییەک کە دوژمنایەتی خستە سەریان.
وَنَهَتْهُم وما انتهت عنه قوم
فأُبيدَ الأَمَّارُ والنَّهاءُو ئەو قەدەغەی کردن، بەڵام گەلێک وازیان لێ نەهێنا، بۆیە هەردوو فەرماندەر و فەرمانلێکراو بە تەواوی لەناو چوون.
وتعاطَوْا في أحمدٍ مُنْكَرَ القَوْ
لِ وَنُطقُ الأَراذِلِ العَوْراءُئەوان قسەی خراپیان دژی ئەحمەد ﷺ کرد، چونکە قسەی گڵاوەکان لە بنەڕەتدا گەندەڵ و کوێرە.
كلُّ رِجْسٍ يَزِيدُه الخُلُقُ السُّو
ءُ سِفاهاً والمِلَّةُ العَوْجاءُهەر کەسێکی گڵاو تەنها بە ڕەوشتی خراپ و ئایینە خوارەکەی گەمژەییەکەی زیاد دەکات.
فانظروا كيف كان عاقبة القوْ
مِ وَما ساق لِلْبَذِيِّ البَذَاءُکەواتە سەیری ئەوە بکەن چی بەسەر ئەو گەلەدا هات و ناشرینییەکەیان قسەپیسەکانی بۆ کوێ برد.
وجَد السَّبَّ فيه سُمَّاً وَلم يَدْ
رِ إِذْ المِيمُ في مواضِعَ بَاءُسووکایەتیپێکردنەکەی دژی ئەو ﷺ بە ژەهر زانی، بێ ئەوەی بزانێت کە پیتی "میم" لە "سومم" (ژەهر) لە هەندێک حاڵەتدا دەگۆڕێت بۆ "با" (لە "سەبب" - سووکایەتی)، بەم شێوەیە سووکایەتییەکە خۆی بوو بە ژەهر بۆ قسەکەر.
كانَ مِن فيه قتلُه بِيَدَيْهِ
فهو في سوء فِعله الزَّبَّاءُدەمی خۆی ئامرازی لەناوچوونی بوو بە دەستی خۆی، بەمەش لە خراپی کردەوەکەیدا وەک زەببا لێی هات.
أوْ هُوَ النحلُ قَرْصُهَا يَجْلُبُ الحَت
فَ إليها وما له إنْكَاءُیان ئەو وەک هەنگ وایە کە گەستنەکەی مەرگ بۆ خۆی دەهێنێت، بەڵام هیچ زیانێکی هەمیشەیی بە ئامانجەکەی ناگەیەنێت.
صَرَعَتْ قومَهُ حبائِلُ بَغْيٍ
مَدَّها المكرُ منهم والدَّهاءُتەڵەکانی ستەم، کە فێڵ و فێڵبازی خۆیان دایاننابوو، گەلەکەیان ڕووخاند.
فأتتهم خيلٌ إلى الحرب تختا
لُ وللخيْلِ في الوغَى خُيَلاءُپاشان ئەسپەکان بۆ جەنگ هاتنە لایان، بە شانازییەوە هەنگاویان دەنا، چونکە ئەسپەکان لە جەنگدا لووتبەرزییەکی سروشتییان هەیە.
قَصَدَتْ فيهم القنا فقَوافِي ال
طعْنِ منها ما شأنها الإيطاءُڕمەکان ئەوانیان کردە ئامانج، و "قافیەکانی" لێدانەکانیان گرنگییان بە دووبارەبوونەوە نەدەدا، بە یەکلاکەرەوە لێیان دەدا.
وأثَارَتْ بأرضِ مكةَ نَقْعَاً
ظُنَّ أن الغُدُوَّ منها عِشاءُو ئەوان تۆزێکی وایان لە خاکی مەککەدا بەرز کردەوە کە بەیانی بە ئێوارە هەڵە لێ دەکرا.
أحْجَمَتْ عندهُ الحجُون وأكْدى
عِنْد إعطائه القليلَ كَدَاءُلەبەردەمیدا ﷺ، تەنانەت چیا سەختەکانیش وادیار بوو پاشەکشە دەکەن، و وشکانیش خۆی بەرهەمی دەدا کاتێک ئەو ﷺ تەنانەت کەمێکیشی دەبەخشی.
وَدَهَتْ أَوْجُهاً بها وبيوتاً
مُلّ منها الإكفاءُ والإقواءُو ڕوخسار و ماڵەکانی لەوێ گرتەوە، بە شێوەیەک بێوچان کە تەنانەت کەموکوڕییە شیعرییەکانی "ئیگفا" و "ئیگوا"ش لە وەسفکردنیدا ماندوو دەبوون.
فَدَعَوْا أحْلَمَ البريَّةِ والعفْ
وُ جوابُ الحليمِ والإغْضاءُبۆیە بانگی بەئارامترین دروستکراوی هەموویان ﷺ یان کرد، چونکە لێخۆشبوون و چاوپۆشیکردن وەڵامی سروشتیی بەئارامە ڕاستەقینەکانن.
ناشدوه القُرْبَى التي من قُرَيْش
قطعَتْهَا التِّراتُ والشَّحْناءُئەوان بە خزمایەتی قوڕەیش سوێندیان پێدا ﷺ، پەیوەندییەک کە ناکۆکی و دوژمنایەتی زۆر لەمێژ بوو پچڕاندبووی.
فعَفا عَفْوَ قَادرٍ لم يُنَغِّصْ
هُ عليهم بما مضى إغراءُبۆیە ئەو ﷺ لێی خۆش بوو بە لێخۆشبوونی کەسێک کە دەسەڵاتی هەیە، لێخۆشبوونێک کە بە هیچ هاندانێک لە ناڕەزایەتییەکانی ڕابردوو دژیان گڵاو نەکرابوو.
وإذا كان القطْع وَالوصلُ لل
هِ تَسَاوَى التَّقْرِيبُ وَالإِقْصاءُو کاتێک پچڕاندن و بەستنەوەی پەیوەندییەکان تەنها لە پێناوی خودا دەکرێن، ئەوا نزیکبوونەوە و دوورکەوتنەوە بە یەکسانی گرنگ دەبن.
وسواءٌ عليه فيما أتاهُ
مِنْ سِواهُ المَلامُ وَالإطْراءُو بۆ ئەو ﷺ هەمووی یەک شت بوو، سەبارەت بەوەی کە لە کەسانی ترەوە بۆی دەهات، جا گلەیی بووایە یان ستایش.
وَلَو انَّ انتقامَهُ لِهَوَى النَّف
سِ لَدَامَتْ قطيعةٌ وَجَفَاءُو ئەگەر تۆڵەسەندنەوەی ئەو ﷺ بەهۆی ئارەزووی کەسییەوە بووایە، ئەوا دوورکەوتنەوە و توندوتیژی بۆ ماوەیەکی نادیار بەردەوام دەبوو.
قام للَّه في الأُمورِ فأَرْضَى ال
لهَ منه تَبايُنٌ وَوَفاءُئەو ﷺ لە هەموو کاروبارەکاندا بۆ خودا وەستا، و بەم شێوەیە خودا بە جیاوازیی ناوازە و دڵسۆزیی نەگۆڕی ئەو ﷺ ڕازی بوو.
فِعْلُهُ كلُّهُ جَمِيلٌ وَهل يَنْ
صَحُ إلّا بمَا حَوَاهُ الإناءُهەموو کردەوەکانی ئەو ﷺ جوانن، چونکە ئایا دەفرێک شتێک جگە لەوەی تێیدایە دەڕێژێت؟
أطْربَ السامعينَ ذِكْرُ عُلاهُ
يا لَرَاحٍ مَالَتْ بهَا النُّدَماءُYadi payabarezakay ﷺ gwegirani sarsam dekat, wek sharabeki sarkhoshkar ka hawreyan dehezhênêt.
النبيُّ الأميُّ أعلمُ مَنْ أس
نَدَ عنه الرُّوَاةُ وَالحكَماءُPêghambari nexwêndewar ﷺ zanatrin kase ka gêrrawe u danayan zanyariyan lê wergirtûwe.
وَعَدَتْنِي ازْدِيَارَهُ العامَ وَجْنا
ءٌ وَمَنَّتْ بِوَعْدِها الوجْناءُUshtrêki xêra bellêni pêdam emsal serdani bkem ﷺ, u ew ushtri behêze bellênakay birde ser.
أفلا أنْطَوِي لها في اقْتضائِي
ه لِتُطْوَى ما بَيْنَنا الأَفْلاءُAya nabêt minish be pele bedwayda břom bo encamdani ew geshte, ta biyabane firawanekani nêwanman be xêrayî bibřdrên?
بألُوفِ البَطْحاءِ يُجْفِلُهَا النِّي
لُ وقد شَفَّ جَوْفَهَا الإِظْماءُHezaran ushtr le dolakan da, ka Nîl lêy dexûrêt, skiyan be hoy tinwêtîyewe lawaz bûwe.
أنْكَرَتْ مِصْرَ فَهيَ تَنْفِرُ ما لا
حَ بِنَاءٌ لِعَيْنِهَا أوْ خَلاءُEw (ushtre mêye) Misri retkrdewe, le her bîna yan shwênêki krawa ka leberçawi derkewt, dûr kewtewe.
فأَقَضّتْ عَلَى مبَارِكها بِرْ
كَتهَا فالبُّوَيْبُ فالخَضْراءُBem shêweye, shwênakani pshûdani le Birket, pashan Buwayb, u pashan Xezra têperrand.
فالقِبَابُ التي تَلِيها فبِئْرُ ال
نخْلِ وَالرَّكْبُ قائِلُونَ رِوَاءُPashan qubbekan ka dway ewan dên, pashan Bîri Nexl, ka swarekan pshûyan lê deden u tinwêtîyan deshkenin.
وَغَدَتْ أَيْلَةُ وَحِقْلٌ وَقُرٌّ
خَلْفَها فَالمَغَارَةُ الفَيْحَاءُU Ayla, Hiql, u Qurr le dway xoy bejêhêsht, pashan eshkewte firawaneke.
فعيونُ الأَقْصَابِ يَتبعُها النَّب
كُ وَيتْلو كُفَافَةَ العَوْجاءُPashan kaniyakanî Eqsab, dway ewe Nebk, u pashan Kefafetî Ewja.
حاوَرَتْهَا الحوراءُ شَوْقاً فينبو
عٌ فَرَقَّ اليَنْبُوعُ وَالْحَوْراءُÇawgesheke be peroshîyewe qsey legelda kird (ushtreke), pashan Yenbuuc, ka kaniyeke u çawgeshekesh nerm u niyan bûn.
لاحَ بالدَّهْنَوَيْنِ بَدْرٌ لها بَع
دَ حُنَيْنٍ وَحَنَّتِ الصَّفْرَاءُMangêki pîr le Dehnawên boy derkewt dway Huneyn, u Sefra perosh bû.
ونَضَتْ بَزْوَةٌ فرابغُ فالجُحْ
فَةُ عنها ما حاكه الإِنضاءُU Bezwe, pashan Rabigh, pashan Juhfe le dway xoy bejêhêsht, legel mandwêtîyekey ka tûshî bbu.
وأرَتْهَا الخَلاصَ بئْرُ عَليٍّ
فَعِقَابُ السَّوِيقِ فالخَلصاءُU Bîri Elî kotayî geshtekey pê nîshanda, pashan Îqabî Sewîq, pashan Xelsa.
فهْيَ من ماء بئْرِ عُسفَانَ أو مِنْ
بَطْنِ مَرٍّ ظمآنةٌ خَمْصَاءُBem shêweye, ew le awi Bîri Usfan yan le dolî Merr e, hêshita tinwû u lawaze.
قَرَّبَ الزَّاهِرَ المساجِدُ منها
بخُطاها فالبُطءُ منها وَحاءُMzgewtekan Zahîryan be hengawakanî ew lê nzik krdewe, boye her xawîyek lêyewe bargranî bû.
هذه عِدَّةُ المنازلِ لا ما
عدَّ فيه السّماكُ وَالعَوَّاءُEmane zhmareyi rasteqîney wêstgekanî geshteken, nek ewaney ka Sîmak u Ewa (tenî asmanî) zhmardûyan e.
فكأَني بها أُرَحِّلُ منْ مَك
كَةَ شمساً سماؤُها البَيْداءُWek ewe waye min le Mekkewe legelda beřîbkewm, xorêk ka asmanî biyabanêki firawane.
مَوْضِعُ البَيْتِ مَهْبِطُ الوَحْي مأْوى ال
رسلِ حيثُ الأنوارُ حيثُ البَهاءُEwe shwênî malekeye, shwênî dabezînî wehî, penagey pêghamberane, ka tîshk u shkomendî têda zore.
حيثُ فرضُ الطَّوَافِ والسَّعْيُ وَالحل
قُ وَرَمْيُ الجِمار وَالإِهداءُShwênêke ka tewaf, se'y, sertashîn, berdhawezhin u qurbanîkirdin hemûyan ferzn.
حَبَّذا حَبَّذَا معاهِدُ منها
لم يُغَيِّرْ آياتِهِنَّ البِلاءُÇend nayabn, çend nayabn ew shwêne pîrozaney ka nîshanekanîyan be dest naxoshîyewe negoran.
حَرَمٌ آمِن وَبَيْتٌ حَرامٌ
وَمَقَامٌ فيه المُقامُ تَلاءُHeremêkî aram u malêkî pîroze, u meqamêke ka manewe têyda xoy shkomendîye.
فَقَضَيْنَا بها مَناسِكَ لا يُح
مَدُ إلّا في فِعْلِهِنَّ القضاءُKewate ême lewê perstshekanman encamda, ka břyarî xudayî tenha be encamdanîyan stayish dekret.
وَرَمَيْنَا بها الفِجَاجَ إلَى طَيْ
بَةَ والسَّيْرُ بالمطايا رِماءُU behoyanewe řêga firawanekanman berew Teybe břî, geshtekeman be swarî wek tîr xêra bû.
فأصَبْنا عَنْ قَوْسِها غَرضَ القُر
بِ وَنِعْمَ الخَبِيئَةُ الكَوْمَاءُKewate le kewanekeyewe amancî nzikbûneweman pêkay, u çend nayab bû ushtre qelleweke, gencîne sharawakamn bo geshteke.
فرأينا أرضَ الحَبيبِ يَغُضُّ ال
طرفَ منها الضياءُ وَالْلأْلاءُPashan xakî xoshewîstman ﷺ bînî, ka tîshk u briqe xoyan leber rêzda çawyan dadegirt.
فكأنَّ البَيْدَاءَ مِنْ حيثُما قا
بَلَتِ العَينَ رَوْضَة غَنَّاءُWek ewe wabû ka biyabaneke, le her shwênêk çaw pêy bikewtayet, debûwe baxçeyekî sewz u pîr le zhyan.
وكأَنَّ البِقاعَ زَرَّتْ عليها
طَرَفَيْها مُلاءَةٌ حَمْرَاءُWek ewe wabû ka nawçekan razabûnewe, herdwu serakaniyan be poshakekî sûrî all qaym krabû.
وكأَنَّ الأَرجاء تَنشُر نَشْر ال
مِسْكِ فيها الجَنُوبُ وَالجِرْبِياءُWek ewe wabû ka derwbereke, be bakani bashûr u bakûrî rozhawawe, bonî miskiyan be hemû layekda bllaw dekrdewe.
فإذا شِمتَ أو شَمِمْتَ رُبَاها
لاحَ منها برقٌ وفاحَ كِباءُKewate eger seyri berzayîyekanî bkeyt yan bonî bkeyt, bruske lêyewe dedrewshayewe u bonêkî xosh bllaw debûwewe.
أيَّ نُورٍ وَأيَّ نَوْرٍ شَهِدْنا
يَوْمَ أَبْدَت لَنا القِبَابَ قُباءُÇ tîshkêk u ç gullêkman bînî ew rozhey Quba qubbekanî bo derxistin!
قَرَّ منها دَمْعِي وفَرَّ اصْطبَارِي
فدُمُوعي سَيْلٌ وصَبْرِي جُفاءُFirmêskekanm be azadî lêyewe deřzhan u aramgirîm hellat, boye firmêskekanm bûne lafaw u aramgirîm wek kef wn bû.
فترى الرَّكْبَ طائرِينَ من الشَّوْ
قِ إِلى طَيْبَةٍ لَهُمْ ضَوْضاءُKewate karwaneke debînît be peroshîyewe berew Teybe defřin, zhawezhawêk berz dekenewe.
وكأَنَّ الزُّوَّارَ مَا مَسَّتِ البَأْ
ساءُ منهم خَلْقاً ولا الضَّرَّاءُWek ewe wabû ka hîç sextî yan naxoshîyek hergîz ber bûnawerekanî serdankeran nekewtibêt.
كلُّ نفسٍ منها ابتهال وسؤْلٌ
ودُعاءٌ وَرَغْبَة وَابْتِغَاءُHer gyanêk le nêwanîyan da pîr bû le pařanewe u dawakari, nwezh, arezû, u geřanî be peroshîyewe.
وَزَفيرٌ تَظُنُّ منه صُدوراً
صادحاتٍ يَعْتادُهُنَّ زُقاءُU ahêk ka lêyewe wa guman debeyt singekan ballindey goranîbêzh bin ka hawarekanîyan asayî bûbêt.
وَبُكَاءٌ يُغْرِيِهِ بالعين مَدّ
وَنجيبٌ يَحُثُّه اسْتِعلاءُU gryanêk ka çaw han dedat bo řzhan, u shîwenêkî berz ka berzbûnewey řohî hanî dedat.
وجُسومٌ كَأَنَّمَا رَحَضَتْهَا
منْ عظيم المَهَابَةِ الرُّحَضاءُU cesteyek wek ewe wabû ka be areqî shkomendîyekî zor shorabêtewe.
وَوجُوهٌ كأَنَّما ألْبَسَتْها
منْ حياءٍ ألوانَها الحرْباءُU řûxsarêk wek ewe wabû ka herba řengekanî xoy leber shermewe pê poshîbêt.
ودموعٌ كأنّما أرسلتها
من جفونٍ سحابةٌ وطفاءُU firmêskêk wek ewe wabû ka hewrêkî pîr le baran le brzangewe nardibêtî.
فَحَطَطْنا الرِّحالَ حيثُ يحَطُّ ال
وِزْرُ عنّا وترفع الحوجاءُکەواتە بارەکانمان دانا لەو شوێنەی کە گوناهەکانمان لێمان لادەبرێن و پێداویستییەکانمان جێبەجێ دەکرێن.
وَقَرَأْنا السلامَ أكْرَمَ خلق ال
لَه مِنْ حيثُ يُسمَعُ الإقْراءُو سڵاومان خوێندەوە بۆ بەڕێزترین دروستکراوی خودا، لە شوێنێکەوە کە خوێندنەوەی لەو جۆرە دەبیسترێت و وەردەگیرێت.
وذهلنا عند اللقاء وكم أَذْ
هَلَ صَبَّاً من الحَبيبِ لِقاءُو لە کاتی دیدارەکەدا سەرسام بووین، چونکە چەند جارێک دیداری خۆشەویست لەگەڵ دڵدارەکەیدا وای لێدەکات بە تەواوی سەرسام بێت؟
وَوَجمنَا مِنَ المَهَابَةِ حتَّى
لا كلامٌ منا ولا إيماءُو لەبەر شکۆمەندییەکەی بێدەنگ بووین، تا ڕادەیەک کە نە قسە و نە ئاماژەیەکمان لێ نەدەهات.
وَرَجَعْنا وَللقلُوبِ التفاتا
تٌ إليه وللجُسوم انْثِناءُو گەڕاینەوە، هەرچەندە دڵەکانمان بە ئارەزوویەوە بەردەوام بوون لە گەڕانەوە بۆ لای، و جەستەکانمان بەرەو لای ئەو لار دەبوونەوە.
وَسَمحْنا بما نُحِبُّ وقد يَس
مَحُ عند الضرورةِ البُخلاءُو بەخشندە بووین لەوەی کە خۆشمان دەویست، چونکە تەنانەت ڕەزیلترین کەسیش لە کاتی پێویستیدا دەتوانێت گەنجینەکانی خۆی ببەخشێت.
يا أبا القاسمِ الذي ضِمنَ إِقسا
مِي عليه مَدْحٌ لهُ وَثَنَاءُئەی ئەبولقاسم ﷺ، سوێندە قورسەکانم بۆ ستایش و پیاهەڵدانی تۆ بەڵێندراون.
بالعلومِ التي عَليكَ مِن الل
هِ بلا كاتِبٍ لها إِمْلاءُبەو زانستە ئیلاهییەی کە خودا پێی بەخشیویت، کە بەبێ پێویستی بە هیچ نووسەرێک بۆت دەگوترا.
ومسير الصَّبا بنصْرِك شَهْرا
فكأَنَّ الصَّبا لَدَيكَ رُخاءُو بە بای ڕۆژهەڵات کە بۆ ماوەی مانگێک گەشتی کرد بۆ یارمەتیدانت، وەک ئەوە وابوو کە بایەکە خۆی لەبەردەم فەرمانی تۆدا نەرم و گوێڕایەڵ بووبێت.
وَعَلِيٍّ لمَّا تَفَلْتَ بِعَيْنَيْ
هِ وكلتاهما مَعاً رمْداءُو بە عەلی، کاتێک تۆ ﷺ فووت کرد بە چاوەکانیدا، کە هەردووکیان لە یەک کاتدا تووشی هەوکردنی چاو ببوون.
فَغَدا ناظراً بِعَيْنَيْ عُقَابٍ
في غَزاةٍ لها العُقَابُ لِواءُکەواتە توانی بە تیژیی چاوەکانی هەڵۆ ببینێت، لە جەنگێکدا کە هەڵۆ خۆی ئاڵای سەرکەوتن بوو.
وَبِرَيْحانَتَيْنِ طيبُهُما مِن
كَ الذي أودعتهُما الزَّهْراءُو بە دوو ڕیحانەکە، کە بۆنخۆشییان لە تۆوە سەرچاوەی گرتبوو، و زەهرا سپاردبوونی بە چاودێری پڕ خۆشەویستی تۆ.
كُنْتَ تُؤْوِيهِمَا إليك كما آ
وَتْ من الخَطِّ نُقْطَتَيْهَا اليَاءُتۆ ئەوانت لە باوەشی خۆت دەگرت، وەک چۆن پیتی 'یا' دوو خاڵەکەی لە ژێر هێڵەکەیدا دەپارێزێت.
مِنْ شهيدَيْنِ ليس يُنْسِيَني الطَّف
فُ مُصابَيْهِما وَلا كَرْبَلاءُلە دوو شەهیدەوە، کە نە خاکی تەف و نە کەربەلا ناتوانن کارەساتەکانیان لەبیرم ببەنەوە.
مَا رَعَى فيهما ذِمامَك مرؤو
سٌ وَقد خانَ عَهْدَكَ الرُّؤساءُهیچ سەرکردەیەک ڕێزی لە ئەمانەتی پیرۆزی تۆ نەگرت سەبارەت بەوان، و بەڕاستی، فەرمانڕەواکان پەیمانەکەیان شکاند کە لەگەڵ تۆدا گرێیان دابوو.
أبْدَلوا الودَّ وَالحَفيظَةَ في القُرْ
بَى وَأَبدَتْ ضِبَابها النَّافِقاءُئەوان خۆشەویستی و پاراستنی خزمایەتییان گۆڕییەوە بە دوژمنایەتی، و کینەی شاراوەی دووڕوویی سروشتی ڕاستەقینەی خۆی دەرخست.
وَقَسَتْ منهم قلوبٌ عَلَى مَنْ
بَكَتِ الأرضُ فقدَهم والسماءُو دڵەکانیان ڕەق بوون بەرامبەر بەوانەی کە زەوی و ئاسمان بۆ لەدەستدانیان فرمێسکیان دەڕشت.
فابْكِهِمْ ما اسْتَطَعْتَ إنَّ قليلاً
في عَظيمٍ مِن المُصابِ البُكاءُکەواتە بە قەدەر توانای خۆت بۆیان بگری، چونکە هەر بڕێک لە گریان لە ئاست کارەساتێکی گەورەدا زۆر کەمە.
كلَّ يوْمٍ وَكلُّ أَرْضٍ لِكَرْبي
منهمُ كَرْبَلا وَعاشورَاءُبۆ خەم و پەژارەم لەسەریان، هەموو ڕۆژێک وەک عاشوورا و هەموو خاکێک دەبێتە کەربەلا.
آلَ بَيْتِ النبيِّ إِنَّ فُؤادِي
ليسَ يُسْلِيهِ عَنْكم التَّأْسَاءُئەی بنەماڵەی پێغەمبەر ﷺ، بەڕاستی دڵم هیچ ئارامی و دڵنەواییەک سەبارەت بە دۆخی ئێوە نادۆزێتەوە.
غيرَ أَنِّي فَوَّضْتُ أَمْرِي إِلَى الل
هِ وَتَفْوِيضِيَ الأُمورَ بَراءُجگە لەوەی کە کارەکەم سپاردووە بە خودا، و سپاردنی هەموو کارەکانم ڕزگاربوونە لە هەموو لۆمەیەک.
رُبَّ يومٍ بِكَربَلاءَ مُسيئٍ
خَفَّفَتْ بعض وِزْرِهِ الزَّوْراءُچەند ڕۆژێک لە کەربەلا، بۆ گوناهبارێک، زەورا هەندێک لە باری گوناهەکانی سووک کردووە.
وَالأَعادِي كَأَنَّ كلَّ طَرِيحٍ
منهمُ الزَّقُّ حُلَّ عَنْه الوِكاءُو دوژمنان، وەک ئەوەی هەر یەکێک لە کەوتووەکانیان مەشکەیەک بووبێت کە دەمی لێ کرابێتەوە، بە تەواوی گیانی لێ دەرچووبێت.
آلَ بيتِ النبيِّ طبتُم فطابَ الْ
مَدْحُ لِي فيكُمُ وَطابَ الرّثاءُئەی بنەماڵەی پێغەمبەر ﷺ، ئێوە پاک و نایابن، بۆیە ستایش و شیوەنم بۆ ئێوە هەردووکیان باش و گونجاون.
أنا حَسَّانُ مَدْحِكم فإذَا نُحْ
تُ عليكمْ فإنَّنِي الخنساءُمن حەسانی ستایشی ئێوەم، و ئەگەر بۆتان بگریم، ئەوا من خەنسام.
سُدْتُمُ النّاسَ بالتُّقَى وَسِواكم
سَوَّدَتْهُ البَيْضاءُ والصَّفْراءُئێوە بە لەخواترسییەوە سەرکردایەتی خەڵکتان کرد، لە کاتێکدا ئەوانی تر بە زێڕ و زیو کرانە سەرکردە.
وَبِأصحابك الذين همُ بَعْ
دَكَ فينا الهُداةُ وَالأوْصِياءُو بە هاوەڵەکانت، کە دوای تۆ ڕێنماییکەر و جێنشینن لە نێوانماندا.
أَحْسَنُوا بعدكَ الخِلافَةَ فِي الدي
نِ وَكلٌّ لِما تَوَلَّى إزَاءُئەوان بە باشی خەلافەتیان لە ئاییندا دوای تۆ بەڕێوە برد، و هەر یەکێکیان بە تەواوی گونجاو بوو بۆ ئەو ئەرکەی کە گرتییە ئەستۆ.
أَغْنياءٌ نزاهَةً فُقَرَاء
عُلَمَاءٌ أَئمَّةٌ أُمَرَاءُئەوان لە ڕاستگۆیی و پاکیدا دەوڵەمەند بوون، بەڵام لە سامانی دونیادا هەژار بوون، زانا، پێشەوا و فەرماندە بوون.
زَهِدُوا في الدُّنَا فما عُرِفَ المَي
لُ إلَيْهَا منهم وَلا الرَّغْبَاءُئەوان وازیان لە ژیانی دونیا هێنا، بۆیە هیچ مەیلی یان ئارەزوویەکی بەهێز بۆی هەرگیز لەوانەوە نەناسرا.
أَرْخَصُوا في الوغَى نُفُوسَ مُلُوكٍ
حارَبُوها أسلابُها إغْلاءُلە جەنگدا، ژیانی پاشاکانیان کە شەڕیان لەگەڵ دەکردن، هەرزان کرد، هەرچەندە دەستکەوتەکانیان بەنرخ بوون.
كلُّهُمْ في أحكامه ذو اجتهادٍ
وَصَوابٍ وَكُلُّهمْ أَكفاءُهەموویان، لە بڕیارەکانیاندا، خاوەنی کۆشش و ڕاستی بوون، و هەموویان بە یەکسانی لێهاتوو بوون.
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمُ وَرَضُوا عَنْ
هُ فأنَّى يَخطو إليهم خَطَاءُخودا لێیان ڕازی بوو، و ئەوانیش لێی ڕازی بوون، کەواتە چۆن هەڵە دەتوانێت نزیکیان ببێتەوە؟
جاء قَوْمٌ مِنْ بَعْدِ قَوْمٍ بحَقٍّ
وَعَلَى المَنْهَجِ الحَنِيفِيِّ جاؤوانەوە لە دوای نەوە هاتن، ڕاستییان بەرز ڕاگرت، و بە ڕێبازی ڕاستی ئیبراهیمییەوە ڕۆیشتن.
ما لموسى وَلا لعِيسى حَوارِي
يُونَ في فَضْلِهم وَلا نُقَبَاءُنە موسا و نە عیسا حەواری یان سەرۆکیان نەبوو کە فەزڵیان وەک هی هاوەڵان بێت.
بأَبي بَكْرٍ اِلذي صَحَّ لِلنَّا
سِ به في حياتك الإِقتِداءُبە ئەبوبەکر، کە خەڵک بە دروستی لە کاتی ژیانی تۆدا ﷺ شوێنی کەوتن.
والمُهَدِّي يَوْمَ السَّقِيفَةِ لَما
أرْجَفَ الناسُ أنه الدَّأْدَاءُو ئەو کەسەی کە لە ڕۆژی سەقیفەدا ڕێنمایی کرد، کاتێک خەڵک دەنگۆیان بڵاوکردەوە کە کارەساتێکی گەورەیە.
أَنقذَ الدينَ بعدَ ما كان للد
دينِ عَلَى كلِّ كُرْبَةٍ إشْفَاءُئەو ئایینەکەی ڕزگار کرد دوای ئەوەی لەسەر لێواری هەموو ناخۆشییەک بوو.
أَنْفَقَ المالَ في رِضَاكَ وَلا مَن
نٌ وَأَعْطَى جَمَّاً وَلا إكْداءُئەو ماڵی خەرج کرد بۆ ڕەزامەندی تۆ، بەبێ ئەوەی شانازی بە بەخشندەیی خۆیەوە بکات، و زۆر بەخشی، هەرگیز دەستی نەگرتەوە.
وأبي حَفْصٍ الذي أظهر الل
هُ به الدينَ فارعَوى الرُّقباءُو بە ئەبو حەفس (عومەر)، کە خودا لە ڕێگەی ئەوەوە ئایینەکەی ئاشکرا کرد، بەمەش دوژمنە چاودێرەکانی دوورخستەوە.
والذي تَقْرُبُ الأباعِدُ في الل
هِ إليه وَتَبْعُدُ القُرَباءُئەو کەسەی کە دوورەکان لە ڕێگەی ئەوەوە نزیک دەبنەوە لە خودا، و نزیکەکان دوور دەکەونەوە.
عُمَر بن الخطابِ مَنْ قَوْلُهُ الفَص
لُ ومَنْ حُكْمُهُ السَّوِيُّ السّواءُعومەری کوڕی خەتتاب، کە قسەکەی یەکلاکەرەوەیە و حوکمەکەی تەواو دادپەروەرانەیە.
فَرَّ منه الشيطانُ إذْ كانَ فارو
قاً فلِلنَّارِ مِنْ سَنَاهُ انْبِراءُشەیتان لێی ڕایکرد، چونکە ئەو فاروق بوو، و لە تیشکی درەوشاوەی ئەوەوە دۆزەخ پاشەکشە دەکات.
وَابْن عفَّانَ ذِي الأيادي التي طا
لَ إلى المصطفى بها الإِسْدَاءُو کوڕی عەففان، خاوەنی ئەو دەست و کارانەی کە چاکەکارییەکانی بەرامبەر بە هەڵبژێردراو ﷺ درێژخایەن بوو.
حَفَر البِئْرَ جَهَّزَ الجَيْشَ أهْدَى الْ
هَدْيَ لما أنْ صَدَّهُ الأعْداءُبیری هەڵکەند، سوپای ئامادە کرد، و قوربانییەکانی پێشکەش کرد کاتێک دوژمنان ڕێگەیان لێ گرت.
وَأبَى أنْ يَطُوفَ بالبيتِ إذْ لمْ
يَدْنُ منه إلى النبيِّ فِناءُو ڕەتی کردەوە تەوافی کەعبە بکات کاتێک کەسێک لە هاوەڵانی پێغەمبەر ﷺ لێیەوە نزیک نەبوو.
فَجَزَتْهُ عنها بِبِيعَةِ رِضْوا
نٍ يَدٌ مِنْ نَبِيِّهِ بَيْضَاءُبۆیە، دەستێکی پیرۆز لە پێغەمبەرەکەیەوە ﷺ پاداشتی دایەوە بەو پەیمانەی ڕەزامەندی (بەیعەتی ڕزوان).
أدَبٌ عنده تَضَاعَفَتِ الأع
مالُ بالترْكِ حَبَّذَا الأُدَباءُئەو ڕەوشتەی ئەو بوو، کە بەهۆیەوە کردەوەکان بە وازهێنان زیاد دەبوون؛ چەند چاکن خاوەن ڕەوشتەکان!
وَعَلِيٍّ صِنْوِ النبيّ وَمَنْ دِي
نُ فُؤادِي وِدادُهُ وَالوَلاءُو عەلی، خزم و کەسی پێغەمبەر ﷺ، کە خۆشەویستی و دڵسۆزییەکەی ئایینی دڵمە.
وَوَزيرِ ابن عَمِّه في المعالي
ومِنَ الأهلِ تُسْعَدُ الوُزَراءُو وەزیری ئامۆزاکەی لە کارە بەرزەکاندا، چونکە وەزیرانی خێزان بەختەوەرن.
لم يَزِدْهُ كَشْفُ الغِطاءِ يَقِيناً
بَل هُوَ الشمْسُ ما عليه غِطاءُلابردنی پەردە یەقینی زیاد نەکرد، بەڵکو ئەو وەک خۆر وایە کە هیچ پەردەیەکی لەسەر نییە.
وبباقِي أصحابِكَ المُظْهِرِ التَّرْ
تيبِ فينا تَفْضِيلُهم والولاءُو بە باقی هاوەڵانت، کە پلە و پایە و دڵسۆزییان لە نێوانماندا دیارە.
طَلْحَةِ الخَيْرِ المُرْتَضِيهِ رَفيقاً
وَاحداً يومَ فَرَّت الرُّفَقَاءُتەڵحەی چاکەکار، کە ئەو ﷺ وەک تەنها هاوڕێیەک هەڵیبژارد لەو ڕۆژەی کە هاوڕێکانی تر ڕایانکرد.
وَحَوارِيِّكَ الزُّبَيْرِ أبي القَرْ
مِ الذي أَنْجَبَتْ بِهِ أسماءُو قوتابییەکەت زوبێر، باوکی پیاوە بەڕێزەکە، کە ئەسما هێنایە دونیا.
وَالصَّفِيَّيْنِ تَوْأَمِ الفضل سَعْدٍ
وسَعِيدٍ إنْ عُدَّتِ الأصْفياءُو دوو هەڵبژێردراوەکە، دوانەی فەزڵ، سەعد و سەعید، ئەگەر پاکەکان بژمێردرێن.
وابْنِ عَوْفٍ مَنْ هَوَّنَتْ نفسُه الدُّن
يَا بِبَذْلٍ يُمِدُّهُ إثْراءُو کوڕی عەوف، کە ڕۆحی دونیا بچووک کردەوە بە بەخشندەیی، کە سامانەکەی پشتیوانی دەکرد.
والمُكَنَّى أبا عُبيْدَةَ إذْ يَعْ
زِي إليه الأمانةَ الأُمَناءُو ئەو کەسەی بە ئەبو عوبەیدە ناسراوە، کە دڵسۆزان دڵسۆزییەکەی دەگەڕێننەوە بۆ ئەو.
وَبِعَمَّيْكَ نَيِّرَي فَلَكِ المَج
دِ وكلٌّ أتَاهُ منك إتاءُو بە دوو مامت، دوو گەشاوەی گەلەستێرەی شکۆمەندی، و لە تۆوە بەخشندەیی بۆ هەریەکەیان هات.
وبأمِّ السِّبْطَيْنِ زَوْجِ عَلِيٍّ
وَبَنِيها وَمَنْ حَوَتْهُ العَبَاءُو بە دایکی دوو نەوەکە، هاوسەری عەلی، و کوڕەکانی، و هەموو ئەوانەی کە عەبا دایپۆشین.
وَبِأَزواجكَ اللَّواتي تَشَرَّفْ
ن بأنْ صانَهُنَّ منك بِناءُو بە هاوسەرەکانت، کە شەرەفمەند بوون بە پاراستنی بینایەک لە تۆوە.
الأمانَ الأمانَ إنَّ فُؤادِي
من ذُنوبٍ أَتَيْتُهُنَّ هَواءُپەنا، پەنا! چونکە دڵم بە تەواوی ئاشکرا و لەرزۆکە لەو گوناهانەی کە ئەنجامم داون.
قد تَمَسَّكْتُ مِنْ وِدَادِكَ بالحَب
لِ الذي اسْتَمْسَكَتْ به الشفَعاءُمن دەستم گرتووە بە پەتێ خۆشەویستییەکەتەوە، ئەو پەتەی کە هەموو شەفاعەتکاران دەستیان پێوە گرتووە.
وَأبى اللَّهُ أنْ يَمَسَّنِيَ السُّو
ءُ بحالٍ وَلِي إليك الْتِجاءُخودا ڕەتی کردووەتەوە کە هیچ زیانێک بەر من بکەوێت، چونکە من پەنام بە تۆ گرتووە.
قد رَجَوْناكَ للأُمورِ الّتي أب
رَدُها فِي فُؤَادِنا رَمْضاءُئێمە هیوامان بە تۆ بەستووە بۆ هەموو کارەکان، تەنانەت کەمترینیشیان وەک لمی گەرم لە دڵماندا هەست پێ دەکرێت.
وَأَتَيْنا إليكَ أَنْضاءَ فَقْرٍ
حَمَلَتْنا إلى الغِنَى أَنْضاءُهاتووینەتە لات، ماندوو و شەکەت لە هەژاری، چونکە ئەم حاڵەتە ماندووبوونە ئێمەی بەرەو دەوڵەمەندی ڕاستەقینە بردووە.
وانْطَوَتْ في الصُّدُورِ حاجاتُ نفسٍ
ما لها عَنْ نَدَى يَدَيْكَ انْطِوَاءُو لەناو دڵەکانماندا پێداویستییەکانی ڕۆح شاراوەن، کە ناتوانرێت چارەسەر بکرێن یان تێر ببن تەنها بە بەخشندەیی دەستەکانت نەبێت.
فأَغِثْنَا يَا مَنْ هُوَ الغَوثُ والغَيْ
ثُ إذا أَجْهَدَ الورَى اللّأْوَاءُکەواتە فریامان کەو، ئەی ئەو کەسەی کە فریادڕەس و بارانی ئارامی، کاتێک مرۆڤایەتی بە سەختی ماندوو دەبێت ﷺ.
وَالجَوَادُ الذِي به تُفْرَجُ الغُم
مَةُ عَنا وتُكْشَفُ الحَوْباءُو بەخشندەترین کەس کە بەهۆی ئەوەوە خەم و خەفەت لەسەرمان لادەبرێت، و کارەسات ئاشکرا دەبێت.
يا رحيماً بالمؤمنين إذا ما
ذَهِلَت عن أبنائها الرُّحَماءُئەی بە بەزەیی بۆ باوەڕداران، تەنانەت کاتێک بە بەزەییترین کەسەکانیش منداڵەکانی خۆیان لەبیر دەکەن.
يا شفيعاً في المُذنبين إذا أش
فقَ مِنْ خَوفِ ذَنْبِهِ البُرَآءُئەی شەفاعەتکار بۆ گوناهباران، تەنانەت کاتێک بێتاوانەکانیش لە ترسی گوناهەکانی خۆیان دەلەرزن.
جُدْ لعاصٍ ومَا سِوايَ هُوَ العا
صِي وَلكنْ تَنَكُّرِي اسْتِحْياءُبەخشندە بە بۆ گوناهبارێک، و هەرچەندە من گوناهبارم، بەڵام نکۆڵیکردنم تەنها پەردەیەکی شەرمە.
وتَدَارَكْهُ بالعناية ما دا
مَ له بالذِّمامِ منك ذماءُو بە چاودێری خۆت بیگەیەنە، تا ئەو کاتەی کە هەر پاشماوەیەک لە پاراستن و پەیمانی تۆی پێ ماوە.
أخَّرَتْهُ الأعمالُ والمالُ عَمَّا
قدَّمَ الصَّالحُونَ والأغنياءُکردەوە و سامانەکەی دواخستوویانە لەو چاکەیەی کە چاکەکاران و دەوڵەمەندان پێشکەشیان کردووە.
كل يومٍ ذُنُوبُهُ صاعداتٌ
وعليها أنفاسُهُ صُعَدَاءُهەموو ڕۆژێک گوناهەکانی بەرز دەبنەوە، و هەناسەکانی لەژێر باریاندا پڕ لە ئاه و ناڵەن.
أَلِفَ البِطْنَةَ المُبَطِّئَة السَّيْ
رِ بدار بها البِطانُ بِطَاءُڕاهات لەسەر زۆرخۆری، کە گەشتەکە خاو دەکاتەوە، لە ماڵێکدا کە زۆرخۆرەکان بە سروشتی خۆیان تەمەڵن.
فَبَكَى ذَنْبَهُ بِقَسْوَةِ قَلْبٍ
نَهَتِ الدَّمْعَ فالبُكاءُ مُكاءُبۆیە بۆ گوناهەکەی گریا بە دڵێکی ڕەقەوە کە فرمێسکەکانی قەدەغە کرد، و گریانەکەی کردە دەنگێکی بەتاڵ.
وغَدَا يَعْتِبُ القَضَاءُ ولا عذ
ر لعاص فيما يسوق القضاءُو دەستی کرد بە گلەیی لە قەزا و قەدەر، بەڵام هیچ بیانوویەک نییە بۆ گوناهبارێک لەوەی کە قەدەر دەیهێنێتە پێش.
أوثقته من الذنوب دُيُونٌ
شَدَّدَتْ فِي اقْتِضائِها الغُرَماءُقەرزەکانی گوناه بەستوویانەتەوە، و قەرزدارەکان بە بێ وچان داوای پارەکەیان دەکەن.
ما لَهُ حِيلَةٌ سِوَى حِيلَةِ المُو
ثَقِ إِمَّا تَوَسُّلٌ أَوْ دُعَاءُهیچ چارەیەکی نییە جگە لە چارەی کەسێکی بەستراو: یان داوای شەفاعەت یان دوعا.
رَاجِياً أَنْ تعودَ أعمالُه السُّو
ءُ بِغُفْرَانِ اللَّهِ وَهْيَ هَباءُبە هیوای ئەوەی کە کارە خراپەکانی بە لێخۆشبوونی خودا ببنە هیچ و پووچ.
أَوْ تُرَى سَيِّئاتُهُ حَسَناتٍ
فيقَالُ اسْتحالتِ الصَّهْباءُیان خراپەکانی وەک چاکە دەبینرێن، بە جۆرێک کە دەگوترێت شەرابی سوور گۆڕاوە؟
كلُّ أمْرٍ تُعنَى به تُقْلَبُ الأعْ
يانُ فيه وتَعْجَبُ البُصَراءُهەر کارێک تۆ گرنگی پێ بدەیت، ماهییەتەکەی دەگۆڕێت و خاوەن بینینە تیژەکان سەرسام دەکات.
رُبَّ عَيْنٍ تَفَلْتَ في مائها المِلْ
حِ فأضْحَى وَهْوَ الفُراتُ الرَّوَاءُچەندەها کانی هەبوو کە تۆ ﷺ تفێکت تێ کرد، ئاوی سوێری گۆڕا بۆ فوراتی شیرین و سازگار.
آهِ مِما جَنَيْتُ إنْ كانَ يُغْنِي
ألِفٌ مِنْ عَظيمِ ذنْبٍ وهاءُئای لەوەی کە کردوومە، ئەگەر بەشێکی بچووکیش لە گوناهێکی گەورە بەس بێت!
أرْتَجِي التَّوْبَةَ النَّصُوحَ وفِي القَلْ
بِ نفَاقٌ وفي اللسانِ رِياءُئاواتەخوازی تۆبەیەکی دڵسۆزانەم، بەڵام دووڕوویی لە دڵمدایە و ڕیاکاری لەسەر زمانمە.
ومتى يَسْتَقيمُ قَلْبِي ولِلْجِسْ
مِ اعْوِجَاجٌ مِنْ كَبْرتي وانْحِناءُو کەی دڵم ڕاست دەبێتەوە، لە کاتێکدا جەستەم بەهۆی پیری و لاوازییەوە چەماوە و خوارە؟
كُنْتُ في نَوْمَةِ الشَّبابِ فما اسْتَيْ
قَظْتُ إِلَّا ولِمَّتي شَمْطاءُلە خەوی گەنجێتیدا بووم، و بەئاگا نەهاتمەوە تاوەکو قژم سپی نەبوو.
وتمادَيْتُ أَقْتَفي أَثَرَ القَوْ
مِ فطالَتْ مَسَافَةٌ واقْتِفَاءُو بەردەوام بووم لە شوێنکەوتنی شوێنپێی خەڵکی، بۆیە ڕێگا و شوێنکەوتنەکە زۆر درێژ بوو.
فوَرا السائرينَ وهْوَ أمامِي
سُبُلٌ وَعْرَةٌ وأرضٌ عَراءُلە دوای گەشتیارانی ڕاستگۆ، بەڵام هێشتا لە پێشمەوە، ڕێگای سەخت و زەویی وشک و چۆڵ هەن.
حَمِدَ المُدلِجونَ غِبَّ سُرَاهُم
وكَفَى مَنْ تَخَلَّف الإِبْطاءُئەوانەی بە شەو گەشتیان کرد، دوای گەشتەکەیان ستایش کران، بەڵام بۆ ئەوانەی دواکەوتن، هەر دواکەوتنەکە سزایەکی بەس بوو.
رِحلةٌ لَمْ يَزَلْ يُفنِّدني الصَّي
فُ إِذَا مَا نَوَيْتُها والشِّتاءُگەشتێکە کە هاوین هەمیشە لێی دوورم دەخاتەوە، کاتێک نیازم لێی بێت، و زستانیش بە هەمان شێوە.
يَتَّقِي حُرُّ وجْهِي الحَرَّ والبَرْ
دَ وَقَدْ عَزَّ مِنْ لَظى الاتِّقاءُڕووی بەڕێزم هەوڵ دەدات خۆی لە گەرما و سەرما بپارێزێت، بەڵام پاراستن لە گڕی ئاگر زۆر سەخت بووە.
ضِقْتُ ذَرْعاً مِمَّا جَنَيْتُ فَيوْمِي
قَمْطَرِيرٌ وليلَتي دَرْعاءُزۆر بێزارم لەوەی کە کردوومە، بۆیە ڕۆژەکەم تاریکە و شەویشم ڕەشپۆشە.
وَتَذَكَّرْتُ رَحْمَةَ اللَّهِ فالبِش
رُ لِوَجْهِي أنّى انْتَحَى تِلْقاءُپاشان بەزەیی خودام بیرکەوتەوە، و خۆشی ڕوومەتی ڕووناک کردەوە بۆ هەر لایەک کە دەسوڕایەوە.
فألحَّ الرَّجاء والخوفُ بالقَلْ
بِ ولِلْخَوفِ والرَّجا إِخْفاءُبۆیە ئومێد و ترس لە دڵمدا بەردەوام بوون، چونکە هەردووکیان نهێنییەکی شاراوەیان هەیە.
صَاحِ لا تأسَ إنْ ضَعُفْتَ عَنِ الطَّا
عةِ واسْتَأْثَرَتْ بها الأقوياءُهاوڕێ، بێ هیوا مەبە ئەگەر لە گوێڕایەڵیدا لاواز بوویت، و بەهێزەکان قۆرغیان کردبێت.
إنَّ للَّهِ رَحمةً وأحَقُّ ال
ناسِ منه بالرَّحمةِ الضُّعَفَاءُبەڕاستی خودا خاوەنی بەزەییە، و شایستەترین کەس بە بەزەیی ئەو، لاوازەکانن.
فابقَ في العُرْجِ عندَ مُنْقَلَبِ الذَّوْ
دِ ففِي العَوْدِ تَسْبِقُ العَرْجاءُکەواتە لەناو شەلەکاندا بمێنەرەوە لە خاڵی گەڕانەوەی مێگەلەکە، چونکە لە گەڕانەوەدا، شەلەکە ڕەنگە پێش بکەوێت.
لا تَقُلْ حاسداً لِغَيْرِك هذَا
أثْمَرَتْ نَخْلَهُ ونَخْلِي عَفاءُبە حەسادەتەوە بە کەسێکی تر مەڵێ: "دار خورماکەی ئەو بەری گرتووە، و دار خورماکەی من وشکە."
وائْتِ بالمَسْتَطاع مِنْ عَمَل البر
ر فقدْ يُسْقِطُ الثِّمارَ الإِتاءُو چاکەیەک بکە کە لە توانایدایە، چونکە زۆریی بەرهەم ڕەنگە ببێتە هۆی کەوتنی هەندێکیان.
وبِحُبِّ النبيِّ فابْغِ رِضَى الل
هِ فَفِي حُبِّهِ الرِّضا والحِبَاءُکەواتە، بە خۆشویستنی پێغەمبەر ﷺ، داوای ڕەزامەندی خودا بکە، چونکە لە خۆشەویستی ئەودا ڕەزامەندی خودایی و پاداشتی زۆر هەیە.
يا نبيَّ الهُدَى اسْتِغَاثَةَ مَلْهو
فٍ أَضَرَّتْ بحالِه الحوْبَاءُئەی پێغەمبەری ڕێنمایی ﷺ، ئەمە هاوار و داوای کەسێکی دڵتەنگە، کە گوناه باری خراپ کردووە.
يَدَّعِي الحُبَّ وهْوَ يأْمُرُ بالسُّو
ءِ ومَنْ لِي أنْ تَصْدُقَ الرَّغْبَاءُبانگەشەی خۆشەویستی دەکات، بەڵام فەرمان بە خراپە دەکات، و چۆن دەتوانم چاوەڕێ بکەم کە ئارەزووی دڵسۆزیی من ڕاست بێت؟
أَيُّ حُبٍّ يَصِحُّ منه وطَرْفِي
لِلْكَرَى واصِلٌ وطَيْفُكَ رَاءُچ خۆشەویستییەکی ڕاستەقینە دەتوانێت لە کەسێکەوە بێت کە چاوی هەمیشە بۆ خەو دەچێت، لە کاتێکدا وێنەی پیرۆزی تۆ ﷺ هەمیشە ئامادەیە بۆ بینین؟
ليت شِعرِي أَذَاكَ مِنْ عُظمِ ذَنْبٍ
أمْ حُظُوظُ المُتَيَّمِينَ حُظَاءُخۆزگە بزانم ئایا ئەم حاڵەتە بەهۆی گەورەیی گوناهەکەمەوەیە، یان ئەمانە تەنها بەشی ئەو کەسانەن کە بە پەرۆشەوە دڵسۆزن.
إنْ يكُنْ عُظْمُ زَلَّتي حَجْبَ رُؤْيَا
كَ فقدْ عَزَّ داءَ قلبي الدَّواءُئەگەر گەورەیی هەڵەکەم بینینی تۆی ﷺ لێ شاردبمەوە، ئەوا چارەسەری نەخۆشی دڵم بە تەواوی دەستنەکەوتووە.
كيف يَصدا بالذَّنْبِ قلبُ مُحِبٍّ
وله ذِكْرُكَ الجميلُ جِلاءُچۆن دڵی خۆشەویستێک بە گوناه ژەنگ دەگرێت، لە کاتێکدا یادی جوانی تۆ ﷺ وەک بریقەدارکەرەوەی خزمەت دەکات؟
هذه عِلَّتي وأنت طبيبي
ليسَ يَخفَى عليك في القلبِ داءُئەمە نەخۆشییەکەمە، و تۆ ﷺ پزیشکی منیت، چونکە هیچ نەخۆشییەکی دڵ لە زانیاری تۆ شاراوە نییە.
ومِنَ الفَوْزِ أنْ أبُثَّكَ شكوَى
هِيَ شكوَى إليكَ وهْيَ اقْتضاءُبەڕاستی سەرکەوتنێکە کە بتوانم سکاڵاکەم بۆ تۆ ﷺ دەرببڕم، سکاڵایەک کە ئاراستەی تۆیە و لە هەمان کاتدا داوایەکی ڕەواشە.
ضُمِّنتها مَدَائح مُستطابٌ
فيك منها المَديحُ والإصغاءُستایشی تێدا جێگیر کردووە، کە ستایش و گوێگرتنی وریایانە خۆشە کاتێک ئاراستەی تۆ ﷺ دەکرێت.
قلما حاوَلتْ مَدِيحكَ إِلّا
سَاعَدَتْهَا مِيمٌ ودالٌ وحَاءُکەم جار هەوڵم داوە ستایشی تۆ ﷺ بنووسم، تەنها ئەوە نەبێت کە پیتی میم و دال و حا بە ئاسانی یارمەتی هەوڵەکەیان داوم.
حقَّ لِي فيكَ أنْ أُسَاحِلَ قوْماً
سَلَّمَتْ منهم لَدَلْوِي الدِّلاءُمافی خۆمە سەبارەت بە تۆ ﷺ کە ڕکابەری ئەو شاعیرانە بکەم کە سەتڵەکانیان لە توانای شیعریدا ملکەچی هی من بوون.
إنَّ لِي غيرةً وقد زَاحَمَتْني
في معاني مَديحِكَ الشُّعراءُبەڕاستی من غیرەتێکی گەورەم هەیە، چونکە شاعیرانی تر لە گرتنەوەی واتای قووڵی ستایشی تۆ ﷺ ڕکابەرییان کردووم.
ولقلبي فيك الغُلوُّ وأنَّى
لِلِساني في مَدْحِكَ الغُلواءُدڵم خۆشەویستییەکی زۆری بۆ تۆ ﷺ هەیە، بەڵام چۆن زمانم دەتوانێت بگاتە ئەو ئاستە لە دەربڕینی ستایشی تۆ؟
فأَثِبْ خاطِراً يَلَذُّ له مَدْ
حُك عِلْماً بأَنه اللَّأْلاءُکەواتە، پاداشتی ئەو مێشکە بدەرەوە کە چێژ لە ستایشی تۆ ﷺ دەبینێت، بە زانینی ئەوەی کە ئەو ستایشە بریقەدارە.
حاكَ مِنْ صَنْعَةِ القَرِيض بُرُوداً
لَكَ لم تحْكِ وشْيَها صَنْعَاءُلە هونەری شیعرەوە جلوبەرگی ناوازەی بۆ تۆ ﷺ چنیوە، کە نەخش و نیگاری وردی ئەوان تەنانەت پیشەوەرانی شارەزای سەنعاش نەیانتوانیوە دووبارەی بکەنەوە.
أعجزَ الدُّرَّ نَظمُهُ فاستوتْ في
هِ اليَدَانِ الصَّناعُ والخَرْقَاءُداڕشتنەکەی تەنانەت مرواریشی بێ تواناکردووە، و دەستی شارەزا و دەستی ناشی لە دروستکردنیدا یەکسان کردووە.
فَارْضَهُ أفْصَحَ امرئٍ نطقَ الضَّا
دَ فقامتْ تَغَارُ منها الظاءُکەواتە قبوڵی بکە، ئەی فەسێحترین پیاو ﷺ، کە پیتی "ض"ت بەو شێوەیە بێ عەیب دەربڕی کە پیتی "ظ" بە غیرەتەوە هەستا.
أبِذِكْرِ الآياتِ أُوفِيكَ مَدْحَاً
أيْنَ مِنى وأَيْنَ منها الوفَاءُئایا دەتوانم بەڕاستی ستایشی تۆ ﷺ بە تەواوی بە تەنها باس کردنی ئایەتە خوداییەکان بکەم، لە کاتێکدا توانای خۆم زۆر سنووردارە و وەفاداری ڕاستەقینە لەوانەوە لە کوێیە؟
أمْ أُمَارِي بهِنَّ قَوْمَ نَبِيٍّ
ساءَ ما ظَنَّهُ بِيَ الأغبياءُیان دەبێت بەم ئایەتانە ڕکابەری گەلی پێغەمبەرێک ﷺ بکەم، چەند خراپ گەمژەکان حوکمیان بەسەرمدا داوە!
ولَكَ الأُمَّةُ التي غَبَطَتْهَا
بكَ لَمَّا أتيْتَها الأنبياءُو نەتەوەیەک هی تۆیە کە پێغەمبەران خۆیان حەسودییان پێ دەبرد کاتێک تۆ هاتیتە ناویان.
لَمْ نَخَفْ بَعْدَكَ الضَّلالَ وفينا
وَارِثُوا نُورِ هَدْيِكَ العُلَماءُلە دوای تۆ لە گومڕایی نەترساوین، چونکە زانایانمان تێدایە کە میراتگری ڕووناکی ڕێنمایی تۆن.
فانْقَضَتْ آيُ الَانبياءُ وَآيا
تُكَ في الناس ما لَهُنَّ انْقضاءُنیشانەکانی پێغەمبەران کۆتاییان هات، بەڵام نیشانەکانی تۆ لەناو خەڵکدا کۆتاییان نییە.
والكراماتَ منهمُ مُعجزاتٌ
حازَهَا مِنْ نَوَالِكَ الأولياءُو کەرامەتەکانیان موعجیزەن کە پیاوچاکان بە بەخششی تۆ بەدەستیان هێناوە.
إنَّ مِنْ مُعجزاتِكَ العَجزَ عَنْ وص
فِكَ إذْ لا يَحُدُّهُ الإحصاءُبەڕاستی، لە موعجیزەکانی تۆ ئەوەیە کە ناتوانرێت وەسفت بکرێت، چونکە هیچ ژماردنێک ناتوانێت تۆ بگرێتەوە.
كيفَ يَسْتَوعِبُ الكلامُ سَجَايا
كَ وَهَلْ تَنْزِحُ البحار الرِّكَاءُچۆن قسە دەتوانێت ڕەوشتە بەرزەکانی تۆ بگرێتەوە، و ئایا دەریای کەم ئاو وشک دەکرێتەوە؟
ليسَ مِنْ غايَةٍ لِوَصْفِكَ أَبغي
ها وللْقَوْلِ غايَةٌ وانتهاءُمن هیچ سنوورێک بۆ وەسفی تۆ ناخوازم، هەرچەندە قسە خۆی سنوور و کۆتایی هەیە.
إنما فضلُكَ الزَّمَانُ وآيا
تُكَ فيما نَعُدُّهُ الآناءُبەڕاستی، فەزڵی تۆ کات خۆیەتی، و نیشانەکانی تۆ ئەو ساتانەن کە دەیانژمێرین.
لَمْ أُطِلْ في تَعْدادِ مَدْحِكَ نُطْقي
ومُرادِي بذلك استقصاءُلە ژماردنی ستایشی تۆدا قسەم درێژ نەکردووە، هەرچەندە مەبەستم گشتگیرکردنە.
غير إنيَ ظمآنُ وَجْدٍ ومَا لي
بِقَليلٍ مِنَ الورودِ ارْتِواءُبەڵام من تینووی عەشقی گەرمم، و بە کەمێک ئاو تینوێتیم ناشکێتەوە.
فسلامٌ عليك تَتْرَى مِنَ الل
هِ وَتَبْقَى به لَكَ البَأواءُکەواتە سڵاو لەسەر تۆ بێت ﷺ، بەردەوام لەلایەن خوداوە، و بەهۆیەوە شکۆمەندیی تۆ بمێنێتەوە.
وسلامٌ عليك منكَ فما غَي
رُك منه لكَ السلام كِفاءُو سڵاو لەسەر تۆ بێت ﷺ لە خۆتەوە، چونکە جگە لە تۆ هیچ کەسێک شایستەی ئەو سڵاوە نییە.
وَسَلامٌ مِنْ كلِّ ما خَلَقَ الل
هُ لِتحْيا بِذِكْرِكَ الأملاءُو سڵاو لە هەموو ئەوەی خودا دروستی کردووە، بۆ ئەوەی نەوەکان بە یادی تۆ بژین.
وَصلاةٌ كالمِسْكِ تَحْمِله مِن
ني شمَالٌ إليكَ أَو نكْباءُو سەڵاواتێک وەک میسک، لەلایەن بای باکوور یان بایەکی بەهێزەوە لە منەوە بۆ تۆ ﷺ بگوازرێتەوە.
وَسَلامٌ عَلَى ضَرِيحِكَ تخْضَل
لُ به منه تُرْبَةٌ وَعْساءُو سڵاو لەسەر گۆڕەکەت ﷺ، کە بەهۆیەوە خاکە نەرم و لمینەکەی شێدار دەبێت.
وَثَنَاءٌ قَدَّمْتَ بينَ يَدَيْ نَجْ
وَايَ إذْ لم يكن لَديَّ ثَراءُو ستایشێک کە پێشکەشم کرد پێش نزاکەم، چونکە هیچ سامانێکم نەبوو.
ما أَقَامَ الصلاةَ مَنْ عَبَدَ الل
هِ وقامتْ بِربِّهَا الأشياءُچەند بە تەواوی ئەو کەسەی خودای پەرست نوێژی بەجێهێنا، لە کاتێکدا هەموو شتێک بە پەروەردگاری خۆیەوە وەستابوو!