نَهْجُ البُرْدَة
ريمٌ على القاعِ بين البانِ والعَلَمِ — أمير الشعراء أحمد شوقي (ت 1351هـ / 1932م)
عارض بها أمير الشعراء أحمد شوقي بردةَ البوصيري على وزنها ورويّها، فجاءت من أبدع ما قيل في المديح النبوي في العصر الحديث، وقد أُنشدت وتُغنّيت في المشارق والمغارب.
نەهجی بوردە — ئەمیری شاعیران ئەحمەد شەوقی
ئەمیری شاعیران، ئەحمەد شەوقی، ئەم قەسیدەیەی بە لاساییکردنەوەی بوردەى ئەلبووسەیری نووسیوە، بە هەمان کێش و قافییەوە. یەکێکە لە جوانترین ئەو شیعرانەی لە سەردەمی نوێدا لە ستایشی پێغەمبەر ﷺ گوتراوە، و لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا خوێندراوەتەوە و گوتراوە.
ريمٌ عَلى القاعِ بَينَ البانِوَالعَلَمِ
أَحَلَّ سَفكَ دَمي في الأَشهُرِ الحُرُمِئاسکێک لە دەشتودەر، لە نێوان دارەکانی بان و شاخدا، ڕێگەی بە ڕشتنی خوێنی من داوە، تەنانەت لە مانگە حەرامەکانیشدا.
رَمى القَضاءُ بِعَينَي جُؤذَرٍ أَسَداً
يا ساكِنَ القاعِ أَدرِك ساكِنَ الأَجَمِقەدەر، بە چاوەکانی ئاسکێک، شێرێکی خستە خوارەوە؛ ئەی دانیشتووی دەشت، بەهانای ئەو کەسەوە بڕۆ کە لە دارستانەکەی عیشقدا نیشتەجێیە.
لَمّا رَنا حَدَّثَتني النَفسُ قائِلَةً
يا وَيحَ جَنبِكَ بِالسَهمِ المُصيبِ رُميکاتێک نیگای کرد، گیانم بە چرپە پێی وتم: "ئای لە لات، چونکە بە تیرە بێهەڵەکەی پێکرا."
جَحَدتُها وَكَتَمتُ السَهمَ في كَبِدي
جُرحُ الأَحِبَّةِ عِندي غَيرُ ذي أَلَمِمن نکۆڵیم لێکرد و تیرەکەم لە جەرگمدا شاردەوە، چونکە برینەکانی خۆشەویستان لای من بێ ئازارن.
رُزِقتَ أَسمَحَ ما في الناسِ مِن خُلُقٍ
إِذا رُزِقتَ اِلتِماسَ العُذرِ في الشِيَمِتۆ ﷺ بەخشراوی بە بەخشندەترین ڕەوشتی مرۆڤ، بەتایبەت کاتێک نیعمەتی گەڕان بەدوای بیانوو بۆ سروشتی خەڵکی پێت درا.
يا لائِمي في هَواهُ وَالهَوى قَدَرٌ
لَو شَفَّكَ الوَجدُ لَم تَعذِل وَلَم تَلُمِئەی ئەوەی لەسەر خۆشەویستییەکەم سەرزەنشتم دەکەیت، لە کاتێکدا خۆشەویستی قەدەرە، ئەگەر ئارەزوو تۆی داگرتبا، نە سەرزەنشتت دەکرد و نە لۆمەت.
لَقَد أَنَلتُكَ أُذناً غَيرَ واعِيَةٍ
وَرُبَّ مُنتَصِتٍ وَالقَلبُ في صَمَمِبەڕاستی، من گوێیەکم پێت داوە کە بەڕاستی تێناگات، چونکە زۆرجار کەسێک بە وریاییەوە گوێ دەگرێت لە کاتێکدا دڵی کەڕە.
يا ناعِسَالطَرفِ لا ذُقتَ الهَوى أَبَداً
أَسهَرتَ مُضناكَ في حِفظِ الهَوى فَنَمِئەی چاو خەواڵوو، هەرگیز تام و چێژی خۆشەویستی نەکەیت، چونکە تۆ دڵدارە ئازارچێشتووەکەتت بێخەو کردووە لە پاراستنی ئەم خۆشەویستییەدا، کەواتە ئێستا بخەوە.
أَفديكَ إِلفاً وَلا آلو الخَيالَ فِدىً
أَغراكَ باِلبُخلِ مَن أَغراهُ بِالكَرَمِگیانم فیدای تۆ بێت، خۆشەویستم، و هیچ هەوڵێک بۆ وێنەکەت ناپارێزم؛ کێ تۆی بەو ڕەزیلییە فریودا، لە کاتێکدا خۆی بە دەست و دڵفراوانی فریو درا؟
سَرى فَصادَفَ جُرحاً دامِياً فَأَسا
وَرُبَّ فَضلٍ عَلى العُشّاقِ لِلحُلُمِڕۆیشت و برینێکی خوێناوی دۆزییەوە، کە دواتر چاکیکردەوە، و بەڕاستی، زۆرجار چاکەیەکی گەورە بە خۆشەویستان دەبەخشرێت لە ڕێگەی لێبوردەییەوە.
مَنِ المَوائِسُ باناً بِالرُبىوَقَناً
اللاعِباتُ بِروحي السافِحاتُ دَميکێن ئەم ژنانە، کە وەک دارەکانی بان لەسەر گردەکان و وەک ڕمە باریکەکان دەلەرێنەوە، کە بە گیانی من یاری دەکەن و خوێنم دەڕێژن؟
السافِراتُ كَأَمثالِ البُدورِ ضُحىً
يُغِرنَ شَمسَ الضُحى بِالحَليِ وَالعِصَمِئەوانە ڕووتێڵەکانن، وەک مانگی چواردە لە نیوەڕۆدا، کە خشڵ و بازنەکانیان تەنانەت خۆری نیوەڕۆش حەسوودی پێ دەبات.
القاتِلاتُ بِأَجفانٍ بِها سَقَمٌ
وَلِلمَنِيَّةِ أَسبابٌ مِنَ السَقَمِئەوانە بکوژەکانن بە چاوگەلێک کە نەخۆشییەکی سست و بێهێزییان پێوە دیارە، چونکە بەڕاستی، مردن زۆرجار هۆکارەکانی لە نەخۆشییەکاندا دەدۆزێتەوە.
العاثِراتُ بِأَلبابِ الرِجالِ وَما
أُقِلنَ مِن عَثَراتِ الدَلِّ في الرَسَمِئەوانەن کە مێشکی پیاوان دەخەنە هەڵەوە، بەڵام هەرگیز لە هەڵەکانی ناز و دڵڕفێنییان کەم ناکەنەوە لە خودی بوونیاندا.
المُضرِماتُ خُدوداً أَسفَرَت وَجَلَت
عَن فِتنَةٍ تُسلِمُ الأَكبادَ لِلضَرَمِئەوانە گڕدەرەوەکانن، بە ڕوومەتگەلێکی ڕووتێڵ و درەوشاوە، کە فیتنەیەک ئاشکرا دەکەن دڵەکان ڕادەستی ئارەزووی گڕگرتوو دەکات.
الحامِلاتُ لِواءَ الحُسنِ مُختَلِفاً
أَشكالُهُ وَهوَ فَردٌ غَيرُ مُنقَسِمِئەوانە هەڵگرانی ئاڵای جوانیین، کە شێوەکانی جیاوازن، بەڵام جوانی خۆی تاک و دابەشنەکراوە.
مِن كُلِّ بَيضاءَ أَو سَمراءَ زُيِّنَتا
لِلعَينِ وَالحُسنُ في الآرامِ كَالعُصُمِلە هەموو ژنێکی سپی پێست یان قاوەیی پێست، کە بۆ چاو ڕازاوەتەوە، جوانییان، وەک جوانی ئاسکەکان، وەک تەلیسم سەرنجڕاکێشە.
يُرَعنَ لِلبَصَرِ السامي وَمِن عَجَبٍ
إِذا أَشَرنَ أَسَرنَ اللَيثَ بِالغَنَمِئەوان چاوی بەرزترین کەس دەترسێنن، و سەیرە چۆن، بە تەنها ئاماژەیەک، دەتوانن شێر بە مەڕەوە بە دیل بگرن.
وَضَعتُ خَدّي وَقَسَّمتُ الفُؤادَ رُبيً
يَرتَعنَ في كُنُسٍ مِنهُ وَفي أَكَمِڕوومەتم داناوە و دڵمم کردووە بە گرد، تا لە کونج و چاڵەکانی و لەسەر تەپۆڵکەکانی بە ئازادی بگەڕێن.
يا بِنتَ ذي اللَبَدِ المُحَمّى جانِبُهُ
أَلقاكِ في الغابِ أَم أَلقاكِ في الأُطُمِئەی کچی خاوەن شێری پارێزراو، ئایا لە دارستاندا دەت بینم یان لە قەڵادا دەت بینم؟
ما كُنتُ أَعلَمُ حَتّى عَنَّ مَسكَنُهُ
أَنَّ المُنى وَالمَنايا مَضرِبُ الخِيَمِنەمدەزانی، تا شوێنی نیشتەجێبوونی ئاشکرا بوو، کە هەم ئاواتەکان و هەم مەرگەکان خێمەکانیان لە یەک شوێندا هەڵدەدەن.
مَن أَنبَتَ الغُصنَ مِن صَمصامَةٍ ذَكَرٍ
وَأَخرَجَ الريمَ مِن ضِرغامَةٍ قَرِمِکێ لقە ناسکەکەی لە شمشێرێکی تیژ و بەهێزەوە ڕواند، و ئاسکە نازدارەکەی لە شێرێکی دڕندە و توندوتیژەوە دەرهێنا؟
بَيني وَبَينُكِ مِن سُمرِ القَنا حُجُبٌ
وَمِثلُها عِفَّةٌ عُذرِيَّةُ العِصَمِلە نێوان من و تۆدا بەربەستەکانی ڕمە ڕەشەکان هەن، لەگەڵ پەردەکانی پاکیزەیی و بێگەردی کچێنی کە بە هەمان شێوە بەهێزن.
لَم أَغشَ مَغناكِ إِلّا في غُضونِ كِرىً
مَغناكَ أَبعَدُ لِلمُشتاقِ مِن إِرَمِهەرگیز سەردانی ماڵەکەت نەکردووە تەنها لەناو خەودا نەبێت، چونکە ماڵەکەت بۆ ڕۆحی پەرۆش دوورترە لە شاری ئەفسانەیی ئیرەم.
يا نَفسُ دُنياكِ تُخفى كُلَّ مُبكِيَةٍ
وَإِن بَدا لَكِ مِنها حُسنُ مُبتَسَمِئەی گیانم، ژیانی دونیات هەموو هۆکارێکی گریان دەشارێتەوە، تەنانەت کاتێک زەردەخەنەیەکی جوان لەلایەن ئەوەوە پێت دەگات.
فُضّي بِتَقواكِ فاهاً كُلَّما ضَحِكَت
كَما يَفُضُّ أَذى الرَقشاءِبِالثَرَمِبە تەقوا و پارێزگاریت، دەمی بشکێنە هەر کاتێک پێکەنی، وەک چۆن ژەهری ماری خاڵدار بە شکاندنی ددانەکانی دەشکێنرێت.
مَخطوبَةٌ مُنذُ كانَ الناسُ خاطِبَةٌ
مِن أَوَّلِ الدَهرِ لَم تُرمِل وَلَم تَئَمِئەو داواکراوە بۆ هاوسەرگیری لەو کاتەوەی مرۆڤ بووە داواکار، و لە سەرەتای زەمانەوە نە بێوەژن بووە و نە بێباوک.
يَفنى الزَمانُ وَيَبقى مِن إِساءَتِها
جُرحٌ بِآدَمَ يَبكي مِنهُ في الأَدَمِکات تێدەپەڕێت، بەڵام لە خراپەکارییەکانی ئەوەوە، برینێک لە ئادەمدا دەمێنێتەوە، کە لێی دەگری لەناو گۆشت و پێستی خۆیدا.
لا تَحفَلي بِجَناها أَو جِنايَتِها
المَوتُ بِالزَهرِ مِثلُ المَوتِ بِالفَحَمِگرنگی بە بەرهەمەکانی یان تاوانەکانی مەدە، چونکە مردن لەناو گوڵدا وەک مردن لەناو خەڵووزدا وایە.
كَم نائِمٍ لا يَراها وَهيَ ساهِرَةٌ
لَولا الأَمانِيُّ وَالأَحلامُ لَم يَنَمِچەندەها خەوتوو هەن کە ئاگاداری بێدارییەکەی (دونیا) نین، چونکە ئەگەر ئاوات و خەونەکان نەبوونایە، هەرگیز خەوی لێ نەدەکەوت.
طَوراً تَمُدُّكَ في نُعمى وَعافِيَةٍ
وَتارَةً في قَرارِ البُؤسِ وَالوَصَمِجارێک بە خۆشی و تەندروستییەوە یارمەتیت دەدات، و جارێکی تر دەتخاتە ناو قووڵایی بەدبەختی و شەرمەزارییەوە.
كَم ضَلَّلَتكَ وَمَن تُحجَب بَصيرَتُهُ
إِن يَلقَ صابا يَرِد أَو عَلقَماً يَسُمُچەندەها جار گومڕای کردوویت، چونکە هەر کەسێک بیناییەکەی داپۆشرابێت، ئەگەر تاڵییەک بدۆزێتەوە دەیخواتەوە، یان بە حەنزەڵ ژەهراوی دەبێت.
يا وَيلَتاهُ لِنَفسي راعَها وَدَها
مُسوَدَّةُ الصُحفِ في مُبيَضَّةِ اللَمَمِئای لە گیانم، کە ترساوە و داپۆشراوە بە لاپەڕە ڕەشەکانی کردەوەکان لەناو قژە سپییەکانی پیریدا.
رَكَضتُها في مَريعِ المَعصِياتِ وَما
أَخَذتُ مِن حِميَةِ الطاعاتِ لِلتُخَمِڕێگەم پێدا بە ئازادی لە لەوەڕگەی گوناهەکاندا ڕابکات، و هیچ ڕێوشوێنێکی خۆپارێزیم لە خۆگرتن لە کردەوە چاکەکان نەگرتەبەر دژی تێرخواردنی.
هامَت عَلى أَثَرِ اللَذّاتِ تَطلُبُها
وَالنَفسُ إِن يَدعُها داعي الصِبا تَهِمِبەبێ ئامانج گەڕا، بەدوای چێژەکاندا دەگەڕا، چونکە گیان، کاتێک بانگی گەنجێتی بانگی دەکات، بە پەلە بەرەو ئارەزوو دەڕوات.
صَلاحُ أَمرِكَ لِلأَخلاقِ مَرجِعُهُ
فَقَوِّمِ النَفسَ بِالأَخلاقِ تَستَقِمِچاکسازی کارەکانت دەگەڕێتەوە بۆ ڕەوشتە باشەکان، بۆیە گیانت بە ڕەوشتەکان ڕاست بکەرەوە، ئەوا ڕاست دەبێتەوە.
وَالنَفسُ مِن خَيرِها في خَيرِ عافِيَةٍ
وَالنَفسُ مِن شَرِّها في مَرتَعٍوَخِمِگیان، بە چاکەی خۆی، لە باشترین خۆشگوزەرانیدا دەژی، لە کاتێکدا بە خراپەی خۆی، لە لەوەڕگەیەکی ژەهراویدا نیشتەجێ دەبێت.
تَطغى إِذا مُكِّنَت مِن لَذَّةٍ وَهَوىً
طَغيَ الجِيادِ إِذا عَضَّت عَلى الشُكُمِسەرکەش دەبێت کاتێک دەسەڵاتی چێژ و ئارەزووی پێدەدرێت، وەک ئەسپە بەهێزەکان کە لغاوەکانیان دەگازن و سەرکەش دەبن.
إِن جَلَّ ذَنبي عَنِ الغُفرانِ لي أَمَلٌ
في اللَهِ يَجعَلُني في خَيرِ مُعتَصِمِتەنانەت ئەگەر گوناهەکەم زۆر گەورەش بێت بۆ لێخۆشبوون، من هیوام بە خودا هەیە، کە لە باشترین پەناگادا جێگەم دەکاتەوە.
أَلقى رَجائي إِذا عَزَّ المُجيرُ عَلى
مُفَرِّجِ الكَرَبِ في الدارَينِ وَالغَمَمِهیوای خۆم فڕێدەدەم، کاتێک یارمەتیدەران کەم دەبنەوە، بۆ سەر ئەو کەسەی کە خەم و ناخۆشییەکان لە هەردوو جیهاندا لادەبات.
إِذا خَفَضتُ جَناحَ الذُلِّ أَسأَلُهُ
عِزَّ الشَفاعَةِ لَم أَسأَل سِوى أُمَمِکاتێک بە کزی و ملکەچی داوای شکۆی شەفاعەتی لێ دەکەم ﷺ، داوای هیچ شتێک ناکەم جگە لە ڕزگاربوونی گەلان.
وَإِن تَقَدَّمَ ذو تَقوى بِصالِحَةٍ
قَدَّمتُ بَينَ يَدَيهِ عَبرَةَ النَدَمِئەگەر کەسێکی لەخواترس کردەوەیەکی چاکی پێشکەش کرد، من تەنها فرمێسکی پەشیمانی لەبەردەمیدا ﷺ پێشکەش دەکەم.
لَزِمتُ بابَ أَميرِ الأَنبِياءِ وَمَن
يُمسِك بِمِفتاحِ بابِ اللَهِ يَغتَنِمِمن دەستم گرتووە بە دەرگای میری پێغەمبەرانەوە ﷺ، چونکە هەر کەسێک کلیلەکەی دەرگای خودای گرت، بێگومان دەستکەوتێکی گەورەی دەبێت.
فَكُلُّ فَضلٍ وَإِحسانٍ وَعارِفَةٍ
ما بَينَ مُستَلِمٍ مِنهُ وَمُلتَزِمِچونکە هەموو چاکە و میهرەبانی و بەخشندەییەک لە نێوان ئەوانەدایە کە لێی وەردەگرن ﷺ و ئەوانەی پابەندن پێیەوە.
عَلَّقتُ مِن مَدحِهِ حَبلاً أُعَزُّ بِهِ
في يَومِ لا عِزَّ بِالأَنسابِ وَاللُحَمِمن پەتێکم لە ستایشی ئەودا ﷺ گرتووە، کە پێی سەربەرز دەبم لە ڕۆژێکدا کە نە بنەماڵە و نە خزمایەتی هیچ شکۆیەک نادەن.
يُزري قَريضي زُهَيراً حينَ أَمدَحُهُ
وَلا يُقاسُ إِلى جودي لَدى هَرِمِشیعرەکەم، کاتێک ستایشی ئەو ﷺ دەکەم، زوهەیر بچووک دەکاتەوە، و پاداشتی من بە بەخششی ئەو لە حەریمەوە ناپێورێت.
مُحَمَّدٌ صَفوَةُ الباري وَرَحمَتُهُ
وَبُغيَةُ اللَهِ مِن خَلقٍ وَمِن نَسَمِمحەممەد ﷺ هەڵبژاردەی دروستکەر و ڕەحمەتی ئەوە، ئارەزووی خودایە لە هەموو دروستکراوێک و هەموو گیانێک.
وَصاحِبُ الحَوضِ يَومَ الرُسلِ سائِلَةٌ
مَتى الوُرودُ وَجِبريلُ الأَمينُ ظَميئەو ﷺ خاوەنی حەوزەکەیە (کەوسەر) لەو ڕۆژەدا کە تەنانەت پێغەمبەرانیش دەپرسن، "کەی کاتی گەیشتنە؟" و جیبریلی ئەمینیش تینوو دەبێت.
سَناؤُهُ وَسَناهُ الشَمسُ طالِعَةً
فَالجِرمُ في فَلَكٍ وَالضَوءُ في عَلَمِشکۆمەندی و ڕووناکی ئەو ﷺ وەک خۆری هەڵاتوو وایە، چونکە لە کاتێکدا جەستەی خۆر لە خولگەکەیدایە، ڕووناکی ئەو ئاڵایەکی بەرزە.
قَد أَخطَأَ النَجمَ ما نالَت أُبُوَّتُهُ
مِن سُؤدُدٍ باذِخٍ في مَظهَرٍ سَنِمِئەستێرەکانیش نەیانتوانی بگەنە ئەو شکۆمەندییە بەرز و دەرکەوتنە مەزنەی کە بنەچەی ئەو ﷺ بەدەستی هێنا.
نُموا إِلَيهِ فَزادوا في الوَرى شَرَفاً
وَرُبَّ أَصلٍ لِفَرعٍ في الفَخارِ نُميباوباپیرانی بەرەو ئەو ﷺ گەشەیان کرد، بەمەش ڕێزیان لە نێو مرۆڤایەتیدا زیاتر بوو، چونکە زۆرجار بنەچەیەک شکۆی خۆی لە لقەکەیەوە وەردەگرێت.
حَواهُ في سُبُحاتِ الطُهرِ قَبلَهُمُ
نورانِ قاما مَقامَ الصُلبِ وَالرَحِمِپێش ئەوان، دوو ڕووناکی ئەو ﷺ یان لە ناو جیهانی پاکیدا لەخۆگرتبوو، لە جێگەی پشت و منداڵدان وەستابوون.
لَمّا رَآهُ بَحيرا قالَ نَعرِفُهُ
بِما حَفِظنا مِنَ الأَسماءِ وَالسِيَمِکاتێک بەحیرا ڕاهیبەکە ئەو ﷺ ی بینی، ڕایگەیاند: "ئێمە بەو ناوانە و تایبەتمەندییانەی کە پاراستوومانە، دەیناسینەوە."
سائِل حِراءَ وَروحَ القُدسِ هَل عَلِما
مَصونَ سِرٍّ عَنِ الإِدراكِ مُنكَتِمِلە حیرا و ڕۆحی پیرۆز (جیبریل) بپرسە ئایا تێگەیشتوون لەو نهێنییە پارێزراوە، کە لە هەموو تێگەیشتنێک شاراوە بوو، و لەوێ ئاشکرا کرا.
كَم جيئَةٍ وَذَهابٍ شُرِّفَت بِهِما
بَطحاءُ مَكَّةَ في الإِصباحِ وَالغَسَمِچەند هاتن و چوونێک دۆڵی مەککەیان بەڕێز کرد، هەم لە بەیانیان و هەم لە ئێواراندا، بە ئامادەبوونی ئەو ﷺ.
وَوَحشَةٍ لِاِبنِ عَبدِ اللَهِ بينَهُما
أَشهى مِنَ الأُنسِ بِالأَحسابِ وَالحَشَمِو تەنیایی کوڕی عەبدوڵڵا ﷺ لە نێوان ئەو کاتانەدا خۆشەویستر بوو لە هاوڕێیەتی بنەماڵە بەڕێزەکان و دەستوپێوەندەکان.
يُسامِرُ الوَحيَ فيها قَبلَ مَهبِطِهِ
وَمَن يُبَشِّر بِسيمى الخَيرِ يَتَّسِمِئەو ﷺ لەوێ لەگەڵ وەحیدا قسەی دەکرد پێش دابەزینی تەواوی، چونکە هەر کەسێک بە نیشانەکانی چاکە مزگێنی پێ بدرێت، بەڕاستی پێی دیارە.
لَمّا دَعا الصَحبُ يَستَسقونَ مِن ظَمَإٍ
فاضَت يَداهُ مِنَ التَسنيمِ بِالسَنَمِکاتێک هاوەڵانی ﷺ لە تینوێتیدا داوای ئاویان کرد، دەستەکانی بە کانیی پاکی (تەسنییم) پڕ بوون، و ڕووباری زۆریان لێ هەڵقوڵا.
وَظَلَّلَتهُ فَصارَت تَستَظِلُّ بِهِ
غَمامَةٌ جَذَبَتها خيرَةُ الدِيَمِهەورێک سێبەری بۆ کرد ﷺ، پاشان خۆی سێبەری لێ وەرگرت، هەورێک کە بە باشترین بارانە بەردەوامەکان ڕاکێشرابوو.
مَحَبَّةٌ لِرَسولِ اللَهِ أُشرِبَها
قَعائِدُ الدَيرِ وَالرُهبانُ في القِمَمِخۆشەویستی بۆ پێغەمبەری خودا ﷺ لە دڵ و دەروونی دانیشتوانی خانەقاکان و ڕاهیبەکانی سەر لوتکەی چیاکانیشدا چێنرابوو.
إِنَّ الشَمائِلَ إِن رَقَّت يَكادُ بِها
يُغرى الجَمادُ وَيُغرى كُلُّ ذي نَسَمِبەڕاستی، کاتێک ڕەوشتەکان ناسک و جوان بن، تەنانەت شتە بێگیانەکانیش نزیکە بەهۆیانەوە سەرسام بن، و هەموو بوونەوەرێکی زیندوو سەرنجی ڕادەکێشرێت.
وَنودِيَ اِقرَأ تَعالى اللَهُ قائِلُها
لَم تَتَّصِل قَبلَ مَن قيلَت لَهُ بِفَمِو بانگەواز کرا، "بخوێنە!" خودا بەرز و بڵند بێت، گوتەبێژی ئەو، چونکە پێشتر هەرگیز بە دەمێک نەگوترابوو بۆ ئەو کەسەی کە پێی گوترا.
هُناكَ أَذَّنَ لِلرَحَمَنِ فَاِمتَلَأَت
أَسماعُ مَكَّةَ مِن قُدسِيَّةِ النَغَمِلەوەێ، بانگی نوێژی بۆ ڕەحمان دا، و گوێیەکانی مەککە پڕ بوون لە پیرۆزی ئەو ئاوازە قودسییە.
فَلا تَسَل عَن قُرَيشٍ كَيفَ حَيرَتُها
وَكَيفَ نُفرَتُها في السَهلِ وَالعَلَمِکەواتە پرسیار لە قوڕەیش مەکە، چەند گەورە بوو سەرسامییان، و چەند بڵاو بوو ناڕەزاییان بەسەر دەشت و چیاکاندا.
تَساءَلوا عَن عَظيمٍ قَد أَلَمَّ بِهِم
رَمى المَشايِخَ وَالوِلدانِ بِاللَمَمِپرسیاریان لەسەر کارێکی گەورە دەکرد کە تووشیان ببوو، پیر و منداڵانی بە جۆرێک لە شێتی تووش کردبوو.
يا جاهِلينَ عَلى الهادي وَدَعوَتِهِ
هَل تَجهَلونَ مَكانَ الصادِقِ العَلَمِئەی ئەوانەی نەزانن بە ڕێنماییکار و بانگەوازەکەی، ئایا بەڕاستی پلە و پایەی ڕاستگۆی دیاریکراو نازانن؟
لَقَّبتُموهُ أَمينَ القَومِ في صِغَرٍ
وَما الأَمينُ عَلى قَولٍ بِمُتَّهَمِئێوە خۆتان لە گەنجێتیدا نازناوی "ئەمینی گەل"تان پێ بەخشی، و کەسی ئەمین هەرگیز بە درۆ تۆمەتبار ناکرێت.
فاقَ البُدورَ وَفاقَ الأَنبِياءَ فَكَم
بِالخُلقِ وَالخَلقِ مِن حُسنٍ وَمِن عِظَمِئەو لە مانگە پڕەکان و لە پێغەمبەرانیش تێپەڕاند، چەند زۆر بوو جوانی و گەورەیی ئەو لە هەردوو ڕەوشت و دروستبوونیدا!
جاءَ النبِيّونَ بِالآياتِ فَاِنصَرَمَت
وَجِئتَنا بِحَكيمٍ غَيرِ مُنصَرِمِپێغەمبەران بە نیشانەکانەوە هاتن کە دواجار کۆتاییان هات، بەڵام تۆ ﷺ بە کتێبێکی حەکیمانەوە هاتیتە لامان کە هەرگیز کۆتایی نایەت.
آياتُهُ كُلَّما طالَ المَدى جُدُدٌ
يَزينُهُنَّ جَلالُ العِتقِ وَالقِدَمِئایەتەکانی، چەند کات تێپەڕێت، هەمیشە نوێ دەبنەوە، بە شکۆمەندی کۆنی و بێ کاتی خۆیان ڕازێنراونەتەوە.
يَكادُ في لَفظَةٍ مِنهُ مُشَرَّفَةٍ
يوصيكَ بِالحَقِّ وَالتَقوى وَبِالرَحِمِنزیکە لە هەموو وشەیەکی بەڕێزی ئەودا ﷺ، فەرمانت پێ بکات بە ڕاستی، لەخواترسی، و خزمایەتی.
يا أَفصَحَ الناطِقينَ الضادَ قاطِبَةً
حَديثُكَ الشَهدُ عِندَ الذائِقِ الفَهِمِئەی فەسێحترین قسەکەرانی زمانی عەرەبی، قسەکانت وەک هەنگوین وایە بۆ تامیار و تێگەیشتوو.
حَلَّيتَ مِن عَطَلٍ جيدَ البَيانِ بِهِ
في كُلِّ مُنتَثِرٍ في حُسنِ مُنتَظِمِگەردنی ڕەوانبێژییت ڕازاندەوە، کە جارێک ڕووت بوو، بەوەی هەموو بیرۆکەیەکی پەرشوبڵاوی بە جوانی ڕێکخست.
بِكُلِّ قَولٍ كَريمٍ أَنتَ قائِلُهُ
تُحيِ القُلوبَ وَتُحيِ مَيِّتَ الهِمَمِبە هەموو قسەیەکی بەڕێز کە تۆ ﷺ دەیکەیت، دڵەکان زیندوو دەکەیتەوە و ئارەزووە مردووەکان دەهێنیتەوە ژیان.
سَرَت بَشائِرُ باِلهادي وَمَولِدِهِ
في الشَرقِ وَالغَربِ مَسرى النورِ في الظُلَمِمزگێنی ڕێنماییکار و لەدایکبوونی بەسەر ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا بڵاو بووەوە، وەک ڕووناکی کە بەناو تاریکیدا تێدەپەڕێت.
تَخَطَّفَت مُهَجَ الطاغينَ مِن عَرَبٍ
وَطَيَّرَت أَنفُسَ الباغينَ مِن عُجُمِگیانی ستەمکارانی عەرەبی ڕفاند و ڕۆحی ستەمکارانی بێگانەی پەرش و بڵاو کرد.
ريعَت لَها شَرَفُ الإيوانِ فَاِنصَدَعَت
مِن صَدمَةِ الحَقِّ لا مِن صَدمَةِ القُدُمِشکۆی ئەیوان (کۆشکی فارسی) بەهۆیەوە شڵەژا و شکا، لە شۆکی ڕاستییەوە، نەک لە شۆکی پێیەکان.
أَتَيتَ وَالناسُ فَوضى لا تَمُرُّ بِهِم
إِلّا عَلى صَنَمٍ قَد هامَ في صَنَمِتۆ ﷺ هاتیت کاتێک خەڵک لە پشێویدا بوون، و بەلایاندا تێپەڕ نەدەبوویت مەگەر بتێک ببینیت کە سەرسامی بتێکی تر بوو.
وَالأَرضُ مَملوءَةٌ جَوراً مُسَخَّرَةٌ
لِكُلِّ طاغِيَةٍ في الخَلقِ مُحتَكِمِو زەوی پڕ بوو لە ستەم، ملکەچ کرابوو بۆ هەموو ستەمکارێک کە حوکمی دروستکراوەکانی دەکرد.
مُسَيطِرُ الفُرسِ يَبغي في رَعِيَّتِهِ
وَقَيصَرُ الرومِ مِن كِبرٍ أَصَمُّ عَمِفەرمانڕەوای فارس ستەمی لە گەلەکەی دەکرد، و قەیسەری ڕۆم، لە خۆبەزلزانینەوە، کەڕ و کوێر بوو.
يُعَذِّبانِ عِبادَ اللَهِ في شُبَهٍ
وَيَذبَحانِ كَما ضَحَّيتَ بِالغَنَمِئەوان بە گومان و دوودڵی خزمەتکارانی خودا ئەشکەنجە دەدەن و سەریان دەبڕن، وەک چۆن تۆ ﷺ مەڕت سەربڕی.
وَالخَلقُ يَفتِكُ أَقواهُم بِأَضعَفِهِم
كَاللَيثِ بِالبَهمِ أَو كَالحوتِ بِالبَلَمِو لەناو دروستکراواندا، بەهێزترینیان دەستدرێژی دەکاتە سەر لاوازترینیان، وەک شێر بەسەر بەرخدا یان نەهەنگ بەسەر ماسی بچووکدا.
أَسرى بِكَ اللَهُ لَيلاً إِذ مَلائِكُهُ
وَالرُسلُ في المَسجِدِ الأَقصى عَلى قَدَمِخودا بە شەو تۆی ﷺ گواستەوە، کاتێک فریشتەکانی و پێغەمبەران لە مزگەوتی ئەقسا بەپێوە چاوەڕێ بوون.
لَمّا خَطَرتَ بِهِ اِلتَفّوا بِسَيِّدِهِم
كَالشُهبِ بِالبَدرِ أَو كَالجُندِ بِالعَلَمِکاتێک تۆ ﷺ چوویە ناوی، ئەوان لە دەوری گەورەکەیان کۆبوونەوە، وەک ئەستێرەکان لە دەوری مانگی پڕ یان سەربازان لە دەوری ئاڵاکەیان.
صَلّى وَراءَكَ مِنهُم كُلُّ ذي خَطَرٍ
وَمَن يَفُز بِحَبيبِ اللَهِ يَأتَمِمِهەموو خاوەن پلەیەکی بەرز لە نێوانیاندا لە دوای تۆ ﷺ نوێژیان کرد، چونکە هەر کەسێک بە خۆشەویستی خودا شاد بێت، پێش نوێژی دەکات.
جُبتَ السَماواتِ أَو ما فَوقَهُنَّ بِهِم
عَلى مُنَوَّرَةٍ دُرِّيَّةِ اللُجُمِتۆ ﷺ ئاسمانەکانت بڕی، یان ئەوەی لە سەروویانەوەیە، لەگەڵیاندا، بەسەر سوارێکی ڕووناک و درەوشاوەدا کە لەجامی مرواری بوو.
رَكوبَةً لَكَ مِن عِزٍّ وَمِن شَرَفٍ
لا في الجِيادِ وَلا في الأَينُقِ الرُسُمِسوارێک بوو کە بە تۆ ﷺ بەخشرا، لە شکۆ و شەرەفەوە، نە وەک هیچ ئەسپێکی ڕەسەن و نە وەک هیچ وشترێکی خێرا.
مَشيئَةُ الخالِقِ الباري وَصَنعَتُهُ
وَقُدرَةُ اللَهِ فَوقَ الشَكِّ وَالتُهَمِئەوە ویست و دروستکردنی دروستکەر و بەدیهێنەر بوو، و توانای خودا لە سەرووی هەموو گومان و تۆمەتێکەوەیە.
حَتّى بَلَغتَ سَماءً لا يُطارُ لَها
عَلى جَناحٍ وَلا يُسعى عَلى قَدَمِتا گەیشتیتە ئاسمانێک کە بە باڵ ناتوانرێت بۆی بفڕێت، و بە پێشیش ناتوانرێت بۆی بڕوات.
وَقيلَ كُلُّ نَبِيٍّ عِندَ رُتبَتِهِ
وَيا مُحَمَّدُ هَذا العَرشُ فَاِستَلِمِو گوترا: "هەر پێغەمبەرێک لە پلەی خۆیدایە، بەڵام ئەی موحەممەد ﷺ، ئەمە عەرشە، کەواتە لێی نزیک ببەوە."
خَطَطتَ لِلدينِ وَالدُنيا عُلومَهُما
يا قارِئَ اللَوحِ بَل يا لامِسَ القَلَمِتۆ ﷺ زانستەکانی ئایین و دونیات دیاری کرد، ئەی خوێنەری لەوحی مەحفووز، بەڵکو ئەی دەستلێدەری قەڵەم.
أَحَطتَ بَينَهُما بِالسِرِّ وَاِنكَشَفَت
لَكَ الخَزائِنُ مِن عِلمٍ وَمِن حِكَمِتۆ ﷺ نهێنی نێوانیانت گرتەوە، و گەنجینەکانی زانست و حیکمەت بۆ تۆ ﷺ ئاشکرا بوون.
وَضاعَفَ القُربُ ما قُلِّدتَ مِن مِنَنٍ
بِلا عِدادٍ وَما طُوِّقتَ مِن نِعَمِو نزیکبوونەوەکە ئەو نیعمەتە بێشومارانەی کە تۆ ﷺ پێیان سپێردرابوو، و ئەو خێر و بەرەکەتانەی کە پێیان ڕازابوویەوە، چەندین قات کرد.
سَل عُصبَةَ الشِركِ حَولَ الغارِ سائِمَةً
لَولا مُطارَدَةُ المُختارِ لَم تُسَمِپرسیار لە کۆمەڵی هاوبەشدانەران بکە کە لە دەوری ئەشکەوتەکە دەلەوەڕان؛ ئەگەر بەدواداچوونی هەڵبژێردراو ﷺ نەبووایە، ناویان نەدەهات.
هَل أَبصَروا الأَثَرَ الوَضّاءَ أَم سَمِعوا
هَمسَ التَسابيحِ وَالقُرآنِ مِن أُمَمِئایا شوێنەواری درەوشاوەیان بینی، یان چرپەی تەسبیحات و قورئانیان لە نەتەوە نەبینراوەکانەوە بیست؟
وَهَل تَمَثَّلَ نَسجُ العَنكَبوتِ لَهُم
كَالغابِ وَالحائِماتُ وَالزُغبُ كَالرُخَمِو ئایا تۆڕی جاڵجاڵۆکە وەک دارستانێکی چڕ بۆیان دەرکەوت، و باڵندە سووڕاوەکان و بێچووەکانیان وەک داڵاش؟
فَأَدبَروا وَوُجوهُ الأَرضِ تَلعَنُهُم
كَباطِلٍ مِن جَلالِ الحَقِّ مُنهَزِمِکەواتە پشتیان تێکرد، و ڕووی زەوی نەفرەتی لێکردن، وەک باتڵێک کە بە گەورەیی حەق شکستی هێنا بێت.
لَولا يَدُ اللَهِ بِالجارَينَ ما سَلِما
وَعَينُهُ حَولَ رُكنِ الدينِ لَم يَقُمِئەگەر دەستی خودا نەبووایە بۆ پاراستنی ئەو دوو هاوەڵە، ئەوان سەلامەت نەدەبوون، و بەبێ چاودێرییەکەی، پایەی ئایین دامەزراو نەدەبوو.
تَوارَيا بِجَناحِ اللَهِ وَاِستَتَرا
وَمَن يَضُمُّ جَناحُ اللَهِ لا يُضَمِئەوان لەژێر باڵی خودا خۆیان شاردەوە و داپۆشران، چونکە هەر کەسێک باڵی خودا بیگرێتەوە، هەرگیز زیانی پێنادات.
يا أَحمَدَ الخَيرِ لي جاهٌ بِتَسمِيَتي
وَكَيفَ لا يَتَسامى بِالرَسولِ سَميئەی ئەحمەدی ﷺ خێر، من بە ناوی خۆمەوە خاوەنی پلە و پایەم، چۆن دەکرێت کەسێک بە هاوبەشیکردنی ناوێک لەگەڵ پێغەمبەر ﷺ بەرز نەبێتەوە؟
المادِحونَ وَأَربابُ الهَوى تَبَعٌ
لِصاحِبِ البُردَةِ الفَيحاءِ ذي القَدَمِستایشکەران و خاوەنانی خۆشەویستی تەنها شوێنکەوتەی خاوەنی عەباکەی بۆنخۆشن، کە خاوەنی بەرزترین پلەیە.
مَديحُهُ فيكَ حُبٌّ خالِصٌ وَهَوىً
وَصادِقُ الحُبِّ يُملي صادِقَ الكَلَمِستایشی ئەو بۆ تۆ ﷺ خۆشەویستییەکی پاک و ئارەزوویەکی گەرمە، چونکە خۆشەویستی ڕاستەقینە هەمیشە وشەی ڕاستگۆیانە دەنووسێت.
اللَهُ يَشهَدُ أَنّي لا أُعارِضُهُ
من ذا يُعارِضُ صَوبَ العارِضِ العَرِمِخودا شایەتە کە من دژی نیم، کێ دەتوانێت دژی بارانبارینی هەورێکی بەهێز و پڕ بێت؟
وَإِنَّما أَنا بَعضُ الغابِطينَ وَمَن
يَغبِط وَلِيَّكَ لا يُذمَم وَلا يُلَمِبەڕاستی، من تەنها یەکێکم لەوانەی سەرسامن، و هەر کەسێک سەرسامی خۆشەویستەکەی تۆ ﷺ بێت، نە سەرزەنشت دەکرێت و نە لۆمە دەکرێت.
هَذا مَقامٌ مِنَ الرَحمَنِ مُقتَبَسٌ
تَرمي مَهابَتُهُ سَحبانَ بِالبَكَمِئەمە پلەیەکە لە خودای بەخشندە وەرگیراوە، کە شکۆمەندییەکەی تەنانەت سەحبانی قسەزان بێدەنگ دەکات.
البَدرُ دونَكَ في حُسنٍ وَفي شَرَفٍ
وَالبَحرُ دونَكَ في خَيرٍ وَفي كَرَمِمانگی پڕ لە جوانی و شەرەفدا لە تۆ ﷺ کەمترە، و دەریا لە چاکە و بەخشندەییدا لە تۆ ﷺ تێپەڕێنراوە.
شُمُّ الجِبالِ إِذا طاوَلتَها اِنخَفَضَت
وَالأَنجُمُ الزُهرُ ما واسَمتَها تَسِمِشاخە بەرزەکان ئەگەر تۆ ﷺ ڕووبەڕوویان بوویتایەتەوە، خۆیان دەچەمێننەوە، و ئەستێرە گەشاوەکان نیشانەی تۆیان هەڵدەگرت لە هەر شوێنێک داتنایە.
وَاللَيثُ دونَكَ بَأساً عِندَ وَثبَتِهِ
إِذا مَشَيتَ إِلى شاكي السِلاحِ كَميتەنانەت هێزی شێر لەبەردەم تۆ ﷺ کەم دەهێنێت کاتێک باز دەدات، بەتایبەتی کاتێک تۆ ﷺ بەرەو جەنگاوەرێکی پڕچەک دەڕۆیت.
تَهفو إِلَيكَ وَإِن أَدمَيتَ حَبَّتَها
في الحَربِ أَفئِدَةُ الأَبطالِ وَالبُهَمِدڵەکانی پاڵەوانان و ئازایان لە جەنگدا ئارەزووی تۆ ﷺ دەکەن، تەنانەت ئەگەر تۆ ﷺ خوێنت لە خۆشەویستەکانیان ڕشتبێت.
مَحَبَّةُ اللَهِ أَلقاها وَهَيبَتُهُ
عَلى اِبنِ آمِنَةٍ في كُلِّ مُصطَدَمِخۆشەویستی و شکۆمەندی خودا خرایە سەر کوڕی ئامینە ﷺ لە هەموو ڕووبەڕووبوونەوەیەکدا.
كَأَنَّ وَجهَكَ تَحتَ النَقعِ بَدرُ دُجىً
يُضيءُ مُلتَثِماً أَو غَيرَ مُلتَثِمِڕوخساری تۆ ﷺ لەژێر تۆزی جەنگدا وەک مانگی پڕە لە تاریکیدا، ڕووناکی دەداتەوە، جا داپۆشراو بێت یان نا.
بَدرٌ تَطَلَّعَ في بَدرٍ فَغُرَّتُهُ
كَغُرَّةِ النَصرِ تَجلو داجِيَ الظُلَمِمانگێکی پڕ ﷺ کە لە بەدردا دەرکەوت، ڕوخساری گەشاوەی وەک سپێدەی سەرکەوتن بوو، تاریکترین چڕی تاریکی بڵاو دەکردەوە.
ذُكِرتَ بِاليُتمِ في القُرآنِ تَكرِمَةً
وَقيمَةُ اللُؤلُؤِ المَكنونِ في اليُتُمِتۆ ﷺ وەک هەتیو لە قورئاندا بە ڕێزەوە باس کرایت، چونکە بەهای مرواری شاراوە لە تاک و بێهاوتاییەکەیدایە.
اللَهُ قَسَّمَ بَينَ الناسِ رِزقَهُمُ
وَأَنتَ خُيِّرتَ في الأَرزاقِ وَالقِسَمِلە کاتێکدا خودا ڕۆزییەکانی بەسەر خەڵکدا دابەش کرد، تۆ ﷺ لەبارەی ڕۆزی و بەشەکانەوە هەڵبژاردنت پێدرا.
إِن قُلتَ في الأَمرِ لا أَو قُلتَ فيهِ نَعَم
فَخيرَةُ اللَهِ في لا مِنكَ أَو نَعَمِجا تۆ ﷺ لەبارەی بابەتێکەوە بڵێیت "نەخێر" یان بڵێیت "بەڵێ"، هەڵبژاردەی خودا لە نەخێر یان بەڵێی تۆدایە.
أَخوكَ عيسى دَعا مَيتاً فَقامَ لَهُ
وَأَنتَ أَحيَيتَ أَجيالاً مِنَ الزِمَمِبراکەت عیسا بانگی مردوویەکی کرد و ئەو هەستایەوە، بەڵام تۆ ﷺ نەوەکانت لە قووڵایی لەبیرچوونەوە زیندوو کردەوە.
وَالجَهلُ مَوتٌ فَإِن أوتيتَ مُعجِزَةً
فَاِبعَث مِنَ الجَهلِ أَو فَاِبعَث مِنَ الرَجَمِنەزانی مردنە، کەواتە ئەگەر تۆ ﷺ موعجیزەیەکت پێبەخشرا، ئەوا خەڵک لە نەزانی هەڵسێنە یان لە گۆڕ.
قالوا غَزَوتَ وَرُسلُ اللَهِ ما بُعِثوا
لِقَتلِ نَفسٍ وَلا جاؤوا لِسَفكِ دَمِگوتیان تۆ ﷺ جەنگت کردووە، لە کاتێکدا پێغەمبەرانی خودا نەنێردرابوون بۆ کوشتنی هیچ گیانێک و نەهاتبوون بۆ ڕشتنی خوێن.
جَهلٌ وَتَضليلُ أَحلامٍ وَسَفسَطَةٌ
فَتَحتَ بِالسَيفِ بَعدَ الفَتحِ بِالقَلَمِئەوە نەزانی و گومڕاکردنی خەونەکان و سۆفستاییە، چونکە تۆ ﷺ بە شمشێر فەتحت کرد تەنها دوای فەتحکردن بە قەڵەم.
لَمّا أَتى لَكَ عَفواً كُلُّ ذي حَسَبٍ
تَكَفَّلَ السَيفُ بِالجُهّالِ وَالعَمَمِکاتێک هەموو خاوەن بنەماڵەیەکی بەڕێز بە ویستی خۆی خۆی ڕادەستی تۆ ﷺ کرد، ئەوا شمشێر بەرپرسیارێتی نەزانان و خەڵکی ئاسایی گرتە ئەستۆ.
وَالشَرُّ إِن تَلقَهُ بِالخَيرِ ضِقتَ بِهِ
ذَرعاً وَإِن تَلقَهُ بِالشَرِّ يَنحَسِمِئەگەر بە چاکە ڕووبەڕووی خراپە ببیتەوە، بێدەسەڵات دەبیت، بەڵام ئەگەر بە خراپە ڕووبەڕووی ببیتەوە، بە یەکجاری بنبڕ دەبێت.
سَلِ المَسيحِيَّةَ الغَرّاءَ كَم شَرِبَت
بِالصابِ مِن شَهَواتِ الظالِمِ الغَلِمِلە مەسیحییەتی شکۆدار بپرسە چەند تاڵی ژەهراویی لە ئارەزووەکانی ستەمکار و بێشەرم چەشتووە.
طَريدَةُ الشِركِ يُؤذيها وَيوسِعُها
في كُلِّ حينٍ قِتالاً ساطِعَ الحَدَمِدوورخراوەیەک بوو لە شیرک، ئازار درا و لە هەموو کاتێکدا تووشی شەڕێکی گەشاوە و بەرفراوان دەبوو.
لَولا حُماةٌ لَها هَبّوا لِنُصرَتِها
بِالسَيفِ ما اِنتَفَعَت بِالرِفقِ وَالرُحَمِئەگەر پارێزەرانێک نەبوونایە کە بە شمشێر بەهانایەوە بچوونایە، سوودی لە نەرمی و بەزەیی وەرنەدەگرت.
لَولا مَكانٌ لِعيسى عِندَ مُرسِلِهِ
وَحُرمَةٌ وَجَبَت لِلروحِ في القِدَمِئەگەر پلەوپایەی بەرزی عیسا لای نێرەری خۆی و ڕێزی کۆنی ڕۆح نەبووایە.
لَسُمِّرَ البَدَنُ الطُهرُ الشَريفُ عَلى
لَوحَينِ لَم يَخشَ مُؤذيهِ وَلَم يَجِمِجەستە پاک و بەڕێزەکە بە دوو تەختە دەکوترایە، بێ ئەوەی ئازاردەرەکەی هیچ ترس و پەشیمانییەکی هەبێت.
جَلَّ المَسيحُ وَذاقَ الصَلبَ شانِئُهُ
إِنَّ العِقابَ بِقَدرِ الذَنبِ وَالجُرُمِمەسیح پایەبەرزە، و ڕق لێبووەکەی چەشتنی خاچدانی بینی، چونکە سزاکە بە ئەندازەی تاوان و گوناهە.
أَخو النَبِيِّ وَروحُ اللَهِ في نُزُلٍ
فَوقَ السَماءِ وَدونَ العَرشِ مُحتَرَمِبرای پێغەمبەر ﷺ و ڕۆحی خودا لە شوێنێکدا لە سەروو ئاسمانەکان و خوار عەرشەوە ڕێزی لێدەگیرێت.
عَلَّمتَهُم كُلَّ شَيءٍ يَجهَلونَ بِهِ
حَتّى القِتالَ وَما فيهِ مِنَ الذِمَمِتۆ هەموو شتێکت فێرکردن کە لێی بێئاگا بوون، تەنانەت شەڕ و ئەو پەیمانانەش کە تێیدا هەن.
دَعَوتَهُم لِجِهادٍ فيهِ سُؤدُدُهُم
وَالحَربُ أُسُّ نِظامِ الكَونِ وَالأُمَمِبانگهێشتت کردن بۆ جیهادێک کە شکۆمەندییان تێدابوو، چونکە جەنگ بنەمای سیستەمی گەردوون و نەتەوەکانە.
لَولاهُ لَم نَرَ لِلدَولاتِ في زَمَنٍ
ما طالَ مِن عُمُدٍ أَو قَرَّ مِن دُهُمِئەگەر ئەو نەبووایە، لە هیچ سەردەمێکدا نەماندەبینی دەوڵەتان ستوونی بەردەوام یان قەڵای جێگیر بەدەست بهێنن.
تِلكَ الشَواهِدُ تَترى كُلَّ آوِنَةٍ
في الأَعصُرِ الغُرِّ لا في الأَعصُرِ الدُهُمِئەم بەڵگانە بەردەوام یەک لە دوای یەک دێن، لە سەردەمە گەشاوەکاندا دیارن، نەک لە سەردەمە تاریکەکاندا.
بِالأَمسِ مالَت عُروشٌ وَاِعتَلَت سُرُرٌ
لَولا القَذائِفُ لَم تَثلَم وَلَم تَصُمِدوێنێ، تەختەکان ڕووخان و کورسییەکانی دەسەڵات بەرز بوونەوە؛ ئەگەر مووشەکەکان نەبوونایە، نەدەشکێنران و نەدەبێژران.
أَشياعُ عيسى أَعَدّوا كُلَّ قاصِمَةٍ
وَلَم نُعِدُّ سِوى حالاتِ مُنقَصِمِشوێنکەوتووانی عیسا هەموو هێزێکی وێرانکەریان ئامادە کرد، لە کاتێکدا ئێمە هیچمان ئامادە نەکرد جگە لە دۆخی پارچەپارچەبوون.
مَهما دُعيتَ إِلى الهَيجاءِ قُمتَ لَها
تَرمي بِأُسدٍ وَيَرمي اللَهُ بِالرُجُمِهەر کاتێک بانگکرایت بۆ جەنگ، هەستایت بۆی، شێرەکانت فڕێدەدا لە کاتێکدا خودا مووشەکەکانی فڕێدەدا.
عَلى لِوائِكَ مِنهُم كُلُّ مُنتَقِمٍ
لِلَّهِ مُستَقتِلٍ في اللَهِ مُعتَزِمِلە ژێر ئاڵاکەتدا، لە نێوانیاندا، هەموو تۆڵەسێنەرێک بۆ خودا هەبوو، سوور بوو و لە پێناوی ئەودا داوای مردنی دەکرد.
مُسَبِّحٍ لِلِقاءِ اللَهِ مُضطَرِمٍ
شَوقاً عَلى سابِخٍ كَالبَرقِ مُضطَرِمِستایشی دیداری خودای دەکرد، بە ئارەزوویەکی گڕگرتوو، سواری ئەسپێکی خێرای گڕگرتوو وەک بروسکە دەبوو.
لَو صادَفَ الدَهرَ يَبغي نَقلَةً فَرَمى
بِعَزمِهِ في رِحالِ الدَهرِ لَم يَرِمِئەگەر تووشی کاتێک بووایە کە داوای گۆڕانکاری بکات و بڕیارەکەی بخستایەتە ناو جەوهەری کاتەوە، کات نەیدەجوڵا.
بيضٌ مَفاليلُ مِن فِعلِ الحُروبِ بِهِم
مِن أَسيُفِ اللَهِ لا الهِندِيَّةُ الخُذُمُسپین و بێ تیژن لە ئەنجامی جەنگە بەردەوامەکان، بەڵام ئەوان شمشێرەکانی خودان، نەک تەنها شمشێرە تیژەکانی هیندستان.
كَم في التُرابِ إِذا فَتَّشتَ عَن رَجُلٍ
مَن ماتَ بِالعَهدِ أَو مَن ماتَ بِالقَسَمِچەند پیاو لە خۆڵدا خەوتوون، ئەگەر بگەڕێیت، کە بە وەفاداری بۆ پەیمان یان سوێندەکانیان مردوون.
لَولا مَواهِبُ في بَعضِ الأَنامِ لَما
تَفاوَتَ الناسُ في الأَقدارِ وَالقِيَمِئەگەر بەهرە سروشتییەکان لە هەندێک کەسدا نەبوونایە، مرۆڤایەتی جیاوازییەکی وای لە پلە و بەهاکاندا نەدەبوو.
شَريعَةٌ لَكَ فَجَّرتَ العُقولَ بِها
عَن زاخِرٍ بِصُنوفِ العِلمِ مُلتَطِمِلە ڕێگەی شەریعەتی خودایی تۆوە، ﷺ، عەقڵەکانت تەقاندەوە بە زەریایەکی پڕ لە جۆرەها زانست.
يَلوحُ حَولَ سَنا التَوحيدِ جَوهَرُها
كَالحَليِ لِلسَيفِ أَو كَالوَشيِ لِلعَلَمِجەوهەرەکەی لە دەوری تیشکی یەکتاپەرستی دەدرەوشێتەوە، وەک خشڵی شمشێر یان نەخشی جوان لەسەر ئاڵا.
غَرّاءُ حامَت عَلَيها أَنفُسٌ وَنُهىً
وَمَن يَجِد سَلسَلاً مِن حِكمَةٍ يَحُمِئەم یاسا شکۆدارە، کە ڕۆح و ژیرییەکان بە دەوریدا سووڕاونەتەوە، هەموو ئەوانە ڕادەکێشێت کە کانیاوێکی ڕەوانی دانایی دەدۆزنەوە بۆ باوەشی.
نورُ السَبيلِ يُساسُ العالِمونَ بِها
تَكَفَّلَت بِشَبابِ الدَهرِ وَالهَرَمِئەو ڕووناکیی ڕێگایە کە هەموو جیهانەکان بەهۆیەوە بەڕێوەدەبرێن، بەرپرسیارێتی گەنجی و پیری زەمەنی گرتووەتە ئەستۆ.
يَجري الزَمانُ وَأَحكامُ الزَمانِ عَلى
حُكمٍ لَها نافِذٍ في الخَلقِ مُرتَسِمِکات و بڕیارەکانی کاتیش بەپێی حوکمی بڵاوبووەوەی دەڕۆن، کە بە شێوەیەکی نەسرەوتن لەسەر هەموو دروستکراوەکان نەخشێنراوە.
لَمّا اِعتَلَت دَولَةُ الإِسلامِ وَاِتَّسَعَت
مَشَت مَمالِكُهُ في نورِها التَمَمِکاتێک دەوڵەتی ئیسلامی بەرز بووەوە و فراوان بوو، شانشینەکانی لەناو ڕووناکییە تەواو و گشتگیرەکەیدا پێشکەوتن.
وَعَلَّمَت أُمَّةً بِالقَفرِ نازِلَةً
رَعيَ القَياصِرِ بَعدَ الشاءِ وَالنَعَمِنەتەوەیەکی فێرکرد، کە جارێک لە بیاباندا دەژیا، چۆنیەتی بەڕێوەبردنی قەیسەرەکان، کارێک کە دوای شوانیکردنی مەڕ و وشترەکانیان گرتیانە ئەستۆ.
كَم شَيَّدَ المُصلِحونَ العامِلونَ بِها
في الشَرقِ وَالغَربِ مُلكاً باذِخَ العِظَمِچەندەها شانشینی گەورە و شکۆدار، کە چاکسازان بەپێی بنەماکانی دامەزراندیان، لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا!
لِلعِلمِ وَالعَدلِ وَالتَمدينِ ما عَزَموا
مِنَ الأُمورِ وَما شَدّوا مِنَ الحُزُمِلە پێناوی زانست و دادپەروەری و شارستانییەتدا، بڕیاریان لەسەر هەوڵی گەورە دا و پشتێنەکانیان بە بڕیارێکی نەگۆڕ توند کرد.
سُرعانَ ما فَتَحوا الدُنيا لِمِلَّتِهِم
وَأَنهَلوا الناسَ مِن سَلسالِها الشَبِمِبە خێرایی جیهانیان بۆ ئایینەکەیان کردەوە، و لە کانیاوە سارد و ڕەوانەکەیەوە، تینوێتی هەموو خەڵکیان شکاند.
ساروا عَلَيها هُداةَ الناسِ فَهيَ بِهِم
إِلى الفَلاحِ طَريقٌ واضِحُ العَظَمِئەوان وەک ڕێنماییکار بۆ مرۆڤایەتی بەم ڕێگایەدا ڕۆیشتن، و بەهۆی ڕێنماییەکانیانەوە، بوو بە ڕێگایەکی ڕوون و شکۆدار بۆ خۆشگوزەرانی و سەرکەوتن.
لا يَهدِمُ الدَهرُ رُكناً شادَ عَدلَهُمُ
وَحائِطُ البَغيِ إِن تَلمَسهُ يَنهَدِمِکات ناتوانێت ستوونێک بڕوخێنێت کە دادپەروەری ئەوان دروستی کردووە، بەڵام دیواری ستەم، ئەگەر تەنها دەستی لێبدرێت، دەڕوخێت.
نالوا السَعادَةَ في الدارَينِ وَاِجتَمَعوا
عَلى عَميمٍ مِنَ الرُضوانِ مُقتَسَمِئەوان لە هەردوو جیهاندا بەختەوەرییان بەدەست هێنا، و لە ڕەزامەندییەکی خودایی گشتگیر و هاوبەشدا کۆبوونەوە.
دَع عَنكَ روما وَآثينا وَما حَوَتا
كُلُّ اليَواقيتِ في بَغدادَ وَالتُوَمِواز لە ڕۆما و ئەسینا و هەموو ئەوەی لەخۆیان گرتبوو بهێنە، چونکە هەموو یاقووتە بەنرخەکان لە بەغدا و تووامدان.
وَخَلِّ كِسرى وَإيواناً يَدِلُّ بِهِ
هَوىً عَلى أَثَرِ النيرانِ وَالأَيُمِو واز لە خوسرەو و ئیوانە گەورەکەی بهێنە، کە تەنها ئاماژەیە بۆ ئارەزوویەکی کۆن بۆ پاشماوەی ئاگر و بتەکان.
وَاِترُك رَعمَسيسَ إِنَّ المُلكَ مَظهَرُهُ
في نَهضَةِ العَدلِ لا في نَهضَةِ الهَرَمِو واز لە ڕامسیس بهێنە، چونکە دەرکەوتنی ڕاستەقینەی پاشایەتی لە گەشەکردنی دادپەروەری دایە، نەک لە دروستکردنی هەڕەمەکاندا.
دارُ الشَرائِعِ روما كُلَّما ذُكِرَت
دارُ السَلامِ لَها أَلقَت يَدَ السَلَمِهەر کاتێک ڕۆما، لانکەی بەناوبانگی یاساکان، باس دەکرێت، دارولسەلام (بەغدا) دەستی ئاشتی و ملکەچی بۆ درێژ دەکات.
ما ضارَعَتها بَياناً عِندَ مُلتَأَمٍ
وَلا حَكَتها قَضاءً عِندَ مُختَصَمِڕۆما هەرگیز لە ڕەوانبێژیدا لە کۆبوونەوەیەکدا نەگەیشتە بەغدا، و لە کاتی ناکۆکیشدا لاسایی دانایی دادوەرییەکەی نەکردەوە.
وَلا اِحتَوَت في طِرازٍ مِن قَياصِرِها
عَلى رَشيدٍ وَمَأمونٍ وَمُعتَصِمِڕۆماش، لە نێو زنجیرەی قەیسەرەکانیدا، هەرگیز کەسایەتی وەک ڕەشید و مەئمون و موعتەسیمی تێدا نەبوو.
مَنِ الَّذينَ إِذا سارَت كَتائِبُهُم
تَصَرَّفوا بِحُدودِ الأَرضِ وَالتُخَمِکێن ئەوانەی کە کاتێک لەشکرەکانیان دەڕۆن، سنوورەکانی زەوی و قەراغەکانی دەگرنە دەست؟
وَيَجلِسونَ إِلى عِلمٍ وَمَعرِفَةٍ
فَلا يُدانَونَ في عَقلٍ وَلا فَهَمِو لەگەڵ زانست و مەعریفەتدا دادەنیشن، کەس ناتوانێت لە عەقڵ و تێگەیشتندا هاوتایان بێت.
يُطَأطِئُ العُلَماءُ الهامَ إِن نَبَسوا
مِن هَيبَةِ العِلمِ لا مِن هَيبَةِ الحُكُمِزانایان سەریان دادەنەوێنن کاتێک قسە دەکەن، لەبەر شکۆی زانستەکەیان نەک لەبەر شکۆی حوکم.
وَيُمطِرونَ فَما بِالأَرضِ مِن مَحَلٍ
وَلا بِمَن باتَ فَوقَ الأَرضِ مِن عُدُمِو بارانی خێر دەبارێنن، ئیتر وشکەساڵی لە زەویدا نامێنێت، و هەژاریش بەسەر ئەوانەی لەسەر زەوین نایەت.
خَلائِفُ اللَهِ جَلّوا عَن مُوازَنَةٍ
فَلا تَقيسَنَّ أَملاكَ الوَرى بِهِمِئەوان خەلیفەکانی خودان، زۆر بەرزترن لەوەی بەراورد بکرێن، بۆیە پاشاکانی خەڵکیان پێ مەپێوە.
مَن في البَرِيَّةِ كَالفاروقِ مَعدَلَةً
وَكَاِبنِ عَبدِ العَزيزِ الخاشِعِ الحَشِمِکێ لەناو دروستکراواندا وەک فاروق دادپەروەرە، و وەک ئیبن عەبدولعەزیز، کەسێکی ملکەچ و بەڕێزە؟
وَكَالإِمامِ إِذا ما فَضَّ مُزدَحِماً
بِمَدمَعٍ في مَآقي القَومِ مُزدَحِمِو وەک ئیمام، کاتێک قەرەباڵغییەک بڵاوە پێ دەکات بە فرمێسکێک کە لە چاوی خەڵکیدا قەرەباڵغە.
الزاخِرُ العَذبُ في عِلمٍ وَفي أَدَبٍ
وَالناصِرُ النَدبِ في حَربٍ وَفي سَلَمِئەو پڕ و شیرینە لە زانست و ئەدەبدا، و یارمەتیدەرێکی بەڕێزە لە جەنگ و ئاشتیدا.
أَو كَاِبنِ عَفّانَ وَالقُرآنُ في يَدِهِ
يَحنو عَلَيهِ كَما تَحنو عَلى الفُطُمِیان وەک ئیبن عەففان، کە قورئان لە دەستیدایە، بەسەریدا دەچەمێتەوە وەک چۆن بەسەر منداڵی تازە لە شیر بڕاودا دەچەمێتەوە.
وَيَجمَعُ الآيَ تَرتيباً وَيَنظُمُها
عِقداً بِجيدِ اللَيالي غَيرَ مُنفَصِمِو ئایەتەکان بە ڕیزبەندی کۆ دەکاتەوە و ڕێکیان دەخات، وەک گەردنبەندێک لە ملی شەواندا، کە هەرگیز ناپچڕێت.
جُرحانِ في كَبِدِ الإِسلامِ ما اِلتَأَما
جُرحُ الشَهيدِ وَجُرحٌ بِالكِتابِ دَميدوو برین لە دڵی ئیسلامدا ساڕێژ نەبوون: برینی شەهید و برینێک کە کتێبەکەی خوێناوی کرد.
وَما بَلاءُ أَبي بَكرٍ بِمُتَّهَمٍ
بَعدَ الجَلائِلِ في الأَفعالِ وَالخِدَمِو تاقیکردنەوەکانی ئەبوبەکر گومانیان لێ ناکرێت، دوای کارە گەورە و خزمەتەکانی.
بِالحَزمِ وَالعَزمِ حاطَ الدينَ في مِحَنٍ
أَضَلَّتِ الحُلمَ مِن كَهلٍ وَمُحتَلِمِبە بڕیار و عەزمەوە، ئایینەکەی پاراست لەناو تاقیکردنەوەکاندا کە ژیری گەورە و لاوی سەرسام کردبوو.
وَحِدنَ بِالراشِدِ الفاروقِ عَن رُشدٍ
في المَوتِ وَهوَ يَقينٌ غَيرُ مُنبَهِمِو فاروقی ڕێنماییکراویان لە ڕێنماییەکەی لاداوە سەبارەت بە مردن، کە خۆی دڵنیاییەکی بێ گومانە.
يُجادِلُ القَومَ مُستَلّاً مُهَنَّدَهُ
في أَعظَمِ الرُسلِ قَدراً كَيفَ لَم يَدُمِلەگەڵ خەڵکیدا دەمەقاڵێی دەکرد، شمشێرە هیندییەکەی دەرهێنابوو، دەربارەی گەورەترین پێغەمبەران، کە چۆن نەمایەوە.
لا تَعذُلوهُ إِذا طافَ الذُهولُ بِهِ
ماتَ الحَبيبُ فَضَلَّ الصَبُّ عَن رَغَمِسەرزەنشتی مەکەن ئەگەر سەرلێشێواوی دایگرت، خۆشەویستەکەی مرد، و دڵدارەکەش سەرگەردان بوو سەرەڕای خۆی.
يا رَبِّ صَلِّ وَسَلِّم ما أَرَدتَ عَلى
نَزيلِ عَرشِكَ خَيرِ الرُسلِ كُلِّهِمِئەی پەروەردگار، دروود و سڵاو بنێرە وەک چۆن دەتەوێت بۆ دانیشتووی عەرشەکەت، باشترین پێغەمبەران ﷺ.
مُحيِ اللَيالي صَلاةً لا يُقَطِّعُها
إِلّا بِدَمعٍ مِنَ الإِشفاقِ مُنسَجِمِشەوانی بە نوێژ زیندوو دەکردەوە، کە نەیدەپچڕاند، تەنها بە فرمێسکی لێشاوی بەزەیی نەبێت.
مُسَبِّحاً لَكَ جُنحَ اللَيلِ مُحتَمِلاً
ضُرّاً مِنَ السُهدِ أَو ضُرّاً مِنَ الوَرَمِلە تاریکی شەودا ستایشی تۆی دەکرد، ئازاری بێخەوی یان ئازاری ئاوسانی دەگرتە ئەستۆ.
رَضِيَّةٌ نَفسُهُ لا تَشتَكي سَأَماً
وَما مَعَ الحُبِّ إِن أَخلَصتَ مِن سَأَمِڕۆحی ڕازی بوو، هەرگیز گلەیی لە ماندوێتی نەدەکرد، چونکە لەگەڵ خۆشەویستی ڕاستگۆدا ماندوێتی نییە.
وَصَلِّ رَبّي عَلى آلٍ لَهُ نُخَبٍ
جَعَلتَ فيهِم لِواءَ البَيتِ وَالحَرَمِو دروود بنێرە، پەروەردگارم، بۆ بنەماڵە هەڵبژێردراوەکەی، کە تۆ ئاڵای ماڵی پیرۆز و حەرەمەکەت تێیاندا دانا.
بيضُ الوُجوهِ وَوَجهُ الدَهرِ ذو حَلَكٍ
شُمُّ الأُنوفِ وَأَنفُ الحادِثاتِ حَمىڕوخساریان گەشاوەیە کاتێک ڕوخساری زەمەن تاریکە، و بەرز و خۆڕاگرن کاتێک ناخۆشییەکان بە توندی دەشڵەژێن.
وَأَهدِ خَيرَ صَلاةٍ مِنكَ أَربَعَةً
في الصَحبِ صُحبَتُهُم مَرعِيَّةُ الحُرَمِو باشترین دروودت بنێرە بۆ چوار لە هاوەڵان، کە هاوەڵێتی پیرۆزیان بە ڕێزەوە دەپارێزرێت.
الراكِبينَ إِذا نادى النَبِيُّ بِهِم
ما هالَ مِن جَلَلٍ وَاِشتَدَّ مِن عَمَمِئەوان سوارچاکان بوون کە وەڵامی بانگی پێغەمبەریان ﷺ دایەوە کاتێک ترسە گەورەکان نزیک بوونەوە و کارەساتە گشتییەکان توندتر بوون.
الصابِرينَ وَنَفسُ الأَرضِ واجِفَةٌ
الضاحِكينَ إِلى الأَخطارِ وَالقُحَمِئەوان خۆڕاگر بوون، تەنانەت کاتێک ڕۆحی زەوی دەلەرزی، و بە ڕووی مەترسی و ناخۆشییەکاندا پێدەکەنین.
يا رَبِّ هَبَّت شُعوبٌ مِن مَنِيَّتِها
وَاِستَيقَظَت أُمَمٌ مِن رَقدَةِ العَدَمِئەی پەروەردگار، گەلان لە مردنیان هەستانەوە، و نەتەوەکان لە خەوی نەبوون بەئاگا هاتنەوە.
سَعدٌ وَنَحسٌ وَمُلكٌ أَنتَ مالِكُهُ
تُديلُ مِن نِعَمٍ فيهِ وَمِن نِقَمِبەختەوەری و بەدبەختی، و پاشایەتییەک کە تەنها تۆ خاوەنیت، کە تێیدا لە نێوان نیعمەت و ناخۆشییەکاندا دەگۆڕیت.
رَأى قَضاؤُكَ فينا رَأيَ حِكمَتِهِ
أَكرِم بِوَجهِكَ مِن قاضٍ وَمُنتَقِمِبڕیارەکەی تۆ سەبارەت بە ئێمە ڕای حیکمەتەکەی تۆ نیشان دەدات؛ چەند پیرۆزە ڕوخسارت وەک دادوەر و تۆڵەسێنەرێک!
فَاِلطُف لِأَجلِ رَسولِ العالَمينَ بِنا
وَلا تَزِد قَومَهُ خَسفاً وَلا تُسِمِبۆیە لەبەر پێغەمبەری جیهانیان ﷺ بەزەییت پێماندا بێتەوە، و گەلەکەی زیاتر سووکایەتی پێ مەکە و بە نیشانەی شەرمەزارییان مەناڵێنە.
يا رَبِّ أَحسَنتَ بَدءَ المُسلِمينَ بِهِ
فَتَمِّمِ الفَضلَ وَاِمنَح حُسنَ مُختَتَمِئەی پەروەردگار، سەرەتای موسڵمانانت بەهۆی ئەوەوە ﷺ باش کرد، بۆیە فەزڵەکەت تەواو بکە و کۆتاییەکی باشیان پێ ببەخشە.