Qadrga imon

Islomda qadrga imon majburiyat (jabr) yoki befarqlik bilan tavakkul qilish demak emas; balki bu Allohning irodasini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tasdiqlashdir. Allohning adolati mo'rt inson o'lchovlari bilan baholanmaydi; xuddi shogird o'zi nazarida adolatsiz deb bilishi mumkin bo'lgan o'qituvchining intizomi uning manfaatiga xizmat qilishi mumkinligi kabi, Allohning taqdirlari bizga g'oyib bo'lib ko'rinishi mumkin, ammo ular mohiyatan hikmat va adolatdir, biz ularning barcha jihatlarini qamrab ololmaymiz.

Alloh insonga aql va iroda bergan va uni faqat uning imkoniyatlari va erkinligi doirasida hisobga oladi. Majburiyatni ko'rsatuvchi matnlar ko'pincha bizning nazoratimizdan tashqaridagi olamiy ishlarni nazarda tutadi; holbuki savob va jazo bilan bog'liq amallar insonning erkin tanloviga bog'liqdir. Shunday ekan, hidoyat va adashish insonning o'z erkin irodasi bilan tanlagan harakatlari natijasidir.

Solih avlodlar qadrga imonni mehnat qilish, jihod qilish va sabablarni izlash uchun turtki sifatida qabul qilishgan; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganiga ishonib, tinimsiz mehnat qilib, Allohga tavakkul qilishgan, lekin dangasalik yoki befoyda bo'lishga yo'l qo'ymaslikgan. Qadrni o'z kamchilik yoki gunohini oqlash uchun bahona qilish zaif va rad etiladigan dalildir, chunki inson o'z g'oyibini bilmas, balki nafsining ta'siriga berilib harakat qiladi; shuning uchun Alloh buyurgan narsalarni tark etishga hech kimda haqq yo'q.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.