القسم الرابع: نظام المعاملات المالية والأحكام
Ekitundu ekyokuna: Enkola y'okukola bizinensi n'amateeka
الباب الأول: البيوع والتجارة والمعاملات والدين
Omulyango ogusooka: Okutunda n'okugula, obusuubuzi, emirimu, n'ebbanja
قال رسول الله ﷺ «أَدْخَلَ الله الجَنَّةَ رَجُلًا كَانَ سَهْلًا: مُشْتَرِيًا، وَبَائِعًا، وَقَاضِيًا، وَمُقْتَضِيًا».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: "Allah yayingiza mu Jannah omusajja eyali omwangu mu kukola n'abantu: ng'agula, ng'atunda, ng'asalawo ku bbanja, era ng'asaba ebbanja lye."
قال رسول الله ﷺ «أَمَّا بَعْدُ، فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللهِ، مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، قَضَاءُ اللهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللهِ أَوْثَقُ، وَإِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: "Olunyiriri olwo, kiki ekizibu ky'abantu abamu abateekawo obukwakkulizo obutali mu Kitabo kya Allah? Obukwakkulizo bwonna obutali mu Kitabo kya Allah Omutukuvu, tebuliiko makulu, ne bwe buba obukwakkulizo kikumi. Ekyasalibwawo Allah kye kisinga okuba ekituufu, n'obukwakkulizo bwa Allah bwe businga okwesigika. Era obwesigwa bwa oyo eyawulibwa."
قال رسول الله ﷺ «ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا أَكْثَرَ مِمَّا أُعْطِيَ وَهُوَ كَاذِبٌ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ، وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَاءٍ فَيَقُولُ اللهُ الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلِي كَمَا مَنَعْتَ فَضْلَ مَا لَمْ تَعْمَلْ يَدَاكَ».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: "Abantu basatu Allah talibayogera nabo ku Lunaku lw'Okuzuukira era talibakubirako eriiso: Omusajja eyeekubira ekirayiro ku kintu ky'atunda nti yakiweebwa ssente nnyingi okusinga ezo ze yakiweebwa, ng'alimba; n'omusajja eyeekubira ekirayiro eky'obulimba okutwala eby'obugagga by'Omusiraamu omulala; n'omusajja eyagaana okugabana amazzi ag'ekyusa. Allah aligamba ku lunaku olwo nti: 'Nze nkulagaana ebirungi byange, nga ggwe bwe walagaana ebirungi by'ebintu ebyali bitakolebwa mikono gyo.'"
قال رسول الله ﷺ «رَحِمَ الله عَبْدًا سَمْحًا إِذَا بَاعَ، سَمْحًا إِذَا اشْتَرَى، سَمْحًا إِذَا قَضَى، سَمْحًا إِذَا اقْتَضَى».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: "Allah amusaasire omuddu eyali omwangu ng'atunda, omwangu ng'agula, omwangu ng'asalawo ku bbanja, era omwangu ng'asaba ebbanja lye."
قال رسول الله ﷺ «لا تَحَاسَدُوا، وَلا تَنَاجَشُوا، وَلا تَبَاغَضُوا، وَلا تَدَابَرُوا، وَلا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ، وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا، الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لا يَظْلِمُهُ، وَلا يَخْذُلُهُ، وَلَا يَحْقِرُهُ، التَّقْوَى هَاهُنَا، وَأَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ، بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ، كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ، دَمُهُ، وَمَالُهُ، وَعِرْضُهُ».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: "Temukwatagananga obuggya, temukolagananga obukumpanya, temukyawagananga, temukomagananga amabega, era temutundagananga ku kutunda kwa munne. Mubeere abaddu ba Allah ab'oluganda. Omusiraamu muganda wa Musiraamu munne; tamukola bubi, tamuleka yekka, era tamunyooma. Okutya Allah kuli wano," n'alaga ekifuba kye. "Ky'ekimala omuntu okuba omubi okunyoomanga muganda we Omusiraamu. Buli kintu ky'Omusiraamu ku Musiraamu munne kikyamu: omusaayi gwe, eby'obugagga bye, n'ekitiibwa kye."
قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ فَضْلَ مَاءٍ لِيَمْنَعَ بِهِ الْكَلأ».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: "Tewali n'omu ku mmwe alina kugaana amazzi ag'ekyusa okugaana n'omuddo."
قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعْ جَارٌ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: "Omuliraanwa talina kugaana muliraanwa we kusimba muti mu kisenge kye."
قال رسول الله ﷺ «مَنْ طَالَبَ حَقًّا فَلْيَطْلُبْهُ فِي عَفَافٍ» وَافٍ، أَوْ غَيْرِ وَافٍ».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: "Oyo yenna asaba eddembe lye, alisasabenga mu ngeri ey'ekitiibwa, kibeere kyamala oba tekimala."
الباب الثاني: فقه القضاء، نظام القضاء والإمارة في الإسلام
Ekitundu Ekyokubiri: Fiiqhi y'Obulamuzi, Enkola y'Obulamuzi n'Obufuzi mu Busiraamu
قال رسول الله ﷺ «إِنِي لَمْ أُومَرْ أَنْ أَنْقُبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ وَلَا أَشُقَّ بُطُونَهُمْ».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: «Nze saalagibwa kukebereza mitima gy'abantu newaakubadde okubayabula embuto zaabwe.»
قال رسول الله ﷺ «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّىٰ يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الْمُبْتَلَىٰ حَتَّىٰ يَبْرَأَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّىٰ يَكْبُرَ».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: «Ekkalaamu eggyiddwa ku bantu basatu: ku gweyeebase okutuusa lw'anaazuukuka, ne ku mulwadde w'obwongo okutuusa lw'anaawona, ne ku mwana omuto okutuusa lw'anaakula.»
قال رسول الله ﷺ «كَيْفَ يُقَدِّسُ اللهُ أُمَّةً لا يَأْخُذُ ضَعِيفُهَا حَقَّهُ مِنْ قَوِيِّهَا، وَهُوَ غَيْرُ مُتَعْتَعٍ».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: «Allah atukuzza atya eggwanga abalina obunafu bwe batatwala ddembe lyabwe okuva ku balina amaanyi gaabwe, nga tewali abatawaanya?»
الباب الثالث: أقضية الرسول صلوات الله وسلامه عليه
Omutwe ogwokusatu: Ebisala bya Omubaka ﷺ
قال رسول الله ﷺ «مَا تَأْمُرُنِي؟.. تَأْمُرُنِي أَنْ آمُرَهُ أَنْ يَدَعَ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الفَحْلُ؟ اذْفَعْ يَدَكَ حَتَّى يَعَضَّهَا ثُمَّ انْتَزِعْهَا».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: «Ondagira ki? Ondagira nti mmulagire akulekere omukono gwe mu kamwa ko ogulume ng'ensolo enkulu bw'erumya? Sika omukono gwo okutuusa lw'aguluma, oluvannyuma oguggyemu.»
قال رسول الله ﷺ «مَا عَلَّمْتَهُ إِذْ كَانَ جَاهِلًا، وَلا أَطْعَمْتَهُ إِذْ كَانَ جَائِعًا».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: «Tewamuyigiriza bwe yali nga tamanyi, era tewamuliisa bwe yali ng'aludde.»
قال رسول الله ﷺ «يَا زُبَيْرُ اسْقِ، ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ».
Omubaka wa Allah ﷺ yagamba nti: «Ggwe Zubayr, fukirira, oluvannyuma komya amazzi okutuusa lwe gakoma ku kisenge.»