بانَتْ سُعاد
قصيدة البُردة الأولى — الصحابي كعب بن زهير رضي الله عنه (ت 26هـ)
أنشدها كعب بن زهير رضي الله عنه بين يدي النبي ﷺ في مسجده معتذرًا، فعفا عنه النبي ﷺ وخلع عليه بردته الشريفة، فسُميت «البردة». وهي أول قصائد المديح النبوي وأصلها.
Banat Su'ad — Ka'b ibn Zuhayr (Allah amusiime)
Ka'b ibn Zuhayr, Allah amusiime, yasoma kino ekitontome mu maaso ga Nabbi ﷺ mu muzikiti gwe, ng'asaba ekisonyiwo. Nabbi ﷺ yamukisonyiwa era n'amuwa ekkanzu ye ey'ekitiibwa. Olw'ekyo, ekitontome kyatuumibwa 'Al-Burdah'. Kitwalibwa ng'eky'olubereberye era ekisibuko ky'ebitontome byonna eby'okutendereza Nabbi ﷺ.
بانَتْ سُعادُ فَقَلْبي اليَوْمَ مَتْبولُ
مُتَيَّمٌ إثْرَها لم يُفَدْ مَكْبولُSu'ad agenze, era omutima gwange leero gumukutte nnyo, ng'omuddu amugoberera, nga teyeddizibwa era ng'asibiddwa.
وَمَا سُعَادُ غَداةَ البَيْن إِذْ رَحَلوا
إِلاّ أَغَنُّ غضيضُ الطَّرْفِ مَكْحُولُKu makya gaabwe we baagenda, Su'ad yali ng'enjaza ennungi ennyo, ng'alina amaaso agawombeefu, agasiigiddwa ebisiige by'amaaso.
هَيْفاءُ مُقْبِلَةً عَجْزاءُ مُدْبِرَةً
لا يُشْتَكى قِصَرٌ مِنها ولا طُولُNg'ali mutono bw'ajja n'aba n'ebisambi ebinene bw'agenda, ekifaananyi kye kyenkanankana bulungi, si mufupi nnyo era si muwanvu nnyo.
تَجْلُو عَوارِضَ ذي ظَلْمٍ إذا ابْتَسَمَتْ
كأنَّهُ مُنْهَلٌ بالرَّاحِ مَعْلُولُBw'amwenya, alaga amannyo ag'omu maaso agalina obulungi obw'enjawulo, gali ng'ensulo y'amazzi amayonjo agattiddwamu omwenge.
شُجَّتْ بِذي شَبَمٍ مِنْ ماءِ مَعْنِيةٍ
صافٍ بأَبْطَحَ أضْحَى وهْوَ مَشْمولُAmazzi gano amayonjo, agattiddwamu obunnyogovu okuva mu nsulo ya Ma'niya, gali mu kiwonvu ekigazi, nga gaggyako empewo y'obukiika kkono.
تَنْفِي الرِّياحُ القَذَى عَنْهُ وأفْرَطُهُ
مِنْ صَوْبِ سارِيَةٍ بِيضٌ يَعالِيلُEmpewo ziggyako obukyafu bwonna, n'amazzi agasukkiridde, okuva mu nkuba eyatonnye ekiro, gakola emigga emitukuvu, egikulukuta.
أكْرِمْ بِها خُلَّةً لوْ أنَّها صَدَقَتْ
مَوْعودَها أَو ْلَوَ أَنَِّ النُّصْحَ مَقْبولُYandibadde mukwano mulungi nnyo, singa yatuukiriza ebyasuubiza, oba singa amagezi gaamukkirizibwako.
لكِنَّها خُلَّةٌ قَدْ سِيطَ مِنْ دَمِها
فَجْعٌ ووَلَعٌ وإِخْلافٌ وتَبْديلُNaye ye mukwano omusaayi gwe gwattiddwamu ennaku, okwagala okungi, okumenya ebyasuubizibwa, n'okukyuka buli kiseera.
فما تَدومُ عَلَى حالٍ تكونُ بِها
كَما تَلَوَّنُ في أثْوابِها الغُولُTabeera mu mbeera emu, akyusa empisa ze ng'omuzimu bwe gukyusa langi zaagwo mu ngoye zaagwo.
ولا تَمَسَّكُ بالعَهْدِ الذي زَعَمْتْ
إلاَّ كَما يُمْسِكُ الماءَ الغَرابِيلُAkwata ku byasuubiza nga bwe kitayina maanyi okukwata amazzi.
فلا يَغُرَّنْكَ ما مَنَّتْ وما وَعَدَتْ
إنَّ الأمانِيَّ والأحْلامَ تَضْليلُKale tokwatibwa bubi kye yakuwa oba kye yasuubiza, kubanga ebyetaago n'ebirooto bya kulimba.
كانَتْ مَواعيدُ عُرْقوبٍ لَها مَثَلا
وما مَواعِيدُها إلاَّ الأباطيلُEbyasuubiza bye bifaanana ng'eby'omuganda 'Urqub, kubanga ebyasuubiza bye bya bulimba.
أرْجو وآمُلُ أنْ تَدْنو مَوَدَّتُها
وما إِخالُ لَدَيْنا مِنْكِ تَنْويلُNsuubira era njagala okwagala kwe kunsemberere, naye sirina kye nsuubira okuva gy'oli.
أمْسَتْ سُعادُ بِأرْضٍ لا يُبَلِّغُها
إلاَّ العِتاقُ النَّجيباتُ المَراسِيلُSu'ad atudde mu nsi etuukibwako bukkamere zokka ez'ekika ekya waggulu, ez'embiro, era ennungi ennyo.
ولَنْ يُبَلِّغَها إلاَّ غُذافِرَةٌ
لها عَلَى الأيْنِ إرْقالٌ وتَبْغيلُEra tewali kintu kirimutuukako okuggyako akkamere ak'amaanyi, ak'embiro, akatakoowa, n'akakola olugendo olw'amangu n'amaanyi.
مِنْ كُلِّ نَضَّاخَةِ الذِّفْرَى إذا عَرِقَتْ
عُرْضَتُها طامِسُ الأعْلامِ مَجْهولُAkkamere akatuuyana nnyo ku matama gaako bwe katuuyana, ekifo kye kagenda kye nsi etalina bubonero bumanyiddwa.
تَرْمِي الغُيوبَ بِعَيْنَيْ مُفْرَدٍ لَهِقٍ
إذا تَوَقَّدَتِ الحَزَّازُ والمِيلُKatunuulira ewala n'amaaso ag'obwogi ng'enjaza emu enjeru, ne bwe kiba ng'ekifaananyi ky'amazzi kikyaka era ebbugumu lyongera.
ضَخْمٌ مُقَلَّدُها فَعْمٌ مُقَيَّدُها
في خَلْقِها عَنْ بَناتِ الفَحْلِ تَفْضيلُEnsingo yaako nene n'amagulu gaako manene, ekiraga obukulu okusinga bukkamere abalala.
غَلْباءُ وَجْناءُ عَلْكومٌ مُذَكَّرْةٌ
في دَفْها سَعَةٌ قُدَّامَها مِيلُKali ka maanyi, akalina amaaso amagazi, akakulu, era akakola ng'akasajja, n'ebisambi ebigazi, n'olugendo oluwanvu oluli mu maaso gaako.
وجِلْدُها مِنْ أُطومٍ لا يُؤَيِّسُهُ
طَلْحٌ بضاحِيَةِ المَتْنَيْنِ مَهْزولُEddiba lyaako ligumu, terikwatibwa bubi miti gya migaajjo ku mugongo gwaako, ne bwe kiba ng'ekifaanana ekikalu.
حَرْفٌ أخوها أبوها مِن مُهَجَّنَةٍ
وعَمُّها خالُها قَوْداءُ شْمِليلُKali akkamere akakalu, ak'embiro, kitaawe afaanana ng'omuganda waako, ne kojja waako afaanana ng'omwami waako, ekikifuula ekiwanvu ku mugongo era ekisobola okudduka amangu.
يَمْشي القُرادُ عَليْها ثُمَّ يُزْلِقُهُ
مِنْها لِبانٌ وأقْرابٌ زَهالِيلُEkifuba kyaako n'ebisambi byaako bya kyererezi nnyo, n'ekikwa ekigezaako okutambulako kiyerera ne kigwa.
عَيْرانَةٌ قُذِفَتْ بالنَّحْضِ عَنْ عُرُضٍ
مِرْفَقُها عَنْ بَناتِ الزُّورِ مَفْتولُKali akkamere ak'amaanyi, ak'embiro, akalina ennyama ennyingi, n'olukokola lwaako luli wala okuva ku mbiriizi zaako, ekiraga olugendo olugazi n'amaanyi.
كأنَّما فاتَ عَيْنَيْها ومَذْبَحَها
مِنْ خَطْمِها ومِن الَّلحْيَيْنِ بِرْطيلُKifaanana ng'akamwa akawanvu akaweweeza okuva ku nnyindo yaako n'akabina kaako, nga kayita ku maaso gaako n'ensingo yaako, akabonero k'ekika kyaako ekya waggulu.
تَمُرُّ مِثْلَ عَسيبِ النَّخْلِ ذا خُصَلٍ
في غارِزٍ لَمْ تُخَوِّنْهُ الأحاليلُKatambula bulungi ng'ekikoola ky'olukoma n'obulimi bwakyo, nga kiyita mu musenyu omugonvu, omunene, ogutakwatiddwa bubi nkuba oba ogutafuuse gwa kabi.
قَنْواءُ في حَرَّتَيْها لِلْبَصيرِ بِها
عَتَقٌ مُبينٌ وفي الخَدَّيْنِ تَسْهيلُAlina ennyindo ennungi, era eri omuntu alaba obulungi, amatama gaako galaga obukulu obw'enjawulo, n'amatama gaako ga kyererezi era ga nkanankana.
تُخْدِي عَلَى يَسَراتٍ وهي لاحِقَةٌ
ذَوابِلٌ مَسُّهُنَّ الأرضَ تَحْليلُKadduka amangu ku magulu gaako ag'omu maaso, amagulu gaako amakalu gakomawo ku ttaka, ng'ekola olugendo olw'amangu.
سُمْرُ العَجاياتِ يَتْرُكْنَ الحَصَى زِيماً
لم يَقِهِنَّ رُؤوسَ الأُكْمِ تَنْعيلُAmagulu gaako amaddugavu gasaasaanya amayinja amato bw'etambula, era tewali kintu kigakuumira ku nsozi ez'amayinja, ekiraga obugumu bwaako.
كأنَّ أَوْبَ ذِراعَيْها إذا عَرِقَتْ
وقد تَلَفَّعَ بالكورِ العَساقيلُOkutambula kw'amagulu gaako ag'omu maaso, bwe katuuyana n'ebifaananyi by'amazzi bikyaka okwetoloola ekkete, kiraga amaanyi gaako ag'olubeerera.
يَوْماً يَظَلُّ به الحِرْباءُ مُصْطَخِداً
كأنَّ ضاحِيَهُ بالشَّمْسِ مَمْلولُKino kibaawo ku lunaku olw'ebbugumu eringi nnyo, nga n'enjaba eyimirira etayogera, omugongo gwayo oguli ku bweru nga gwokyezeddwa enjuba.
وقالَ لِلْقوْمِ حادِيهِمْ وقدْ جَعَلَتْ
وُرْقَ الجَنادِبِ يَرْكُضْنَ الحَصَى قِيلُواOmukulu w'abakamere baabwe, bwe yalaba ensenene enzirugavu nga zisaasaanya amayinja amato mu bbugumu eringi, yagamba abantu okuwummulako mu ttuntu.
شَدَّ النَّهارِ ذِراعا عَيْطَلٍ نَصِفٍ
قامَتْ فَجاوَبَها نُكْدٌ مَثاكِيلُAmagulu ag'omu maaso g'akkamere akawanvu, ak'amaanyi, akakulu, akagumira obuzibu bw'olunaku, gatambula n'eddoboozi eriddibwamu okukaaba kw'abakazi abagumba, abafiiriddwa.
نَوَّاحَةٌ رِخْوَةُ الضَّبْعَيْنِ لَيْسَ لَها
لَمَّا نَعَى بِكْرَها النَّاعونَ مَعْقولُAfaanana ng'omukazi akaaba, emikono gye gya kulekaana olw'ennaku, afiirwa amagezi bwe bawulira abalangirizi b'okufa nga bakaabira omwana we omubereberye.
تَفْرِي الُّلبانَ بِكَفَّيْها ومَدْرَعُها
مُشَقَّقٌ عَنْ تَراقيها رَعابيلُAyabya ekifuba kye n'emikono gye, engoye ze zayabise okuva ku magumba g'ensingo, mu nnaku ye ennyingi.
تَسْعَى الوُشاةُ جَنابَيْها وقَوْلُهُمُ
إنَّك يا ابْنَ أبي سُلْمَى لَمَقْتولُAbalimba batambula w'ali, nga basuusuuta ebigambo byabwe, "Ddala, ggwe mwana wa Abu Sulma, ogenda kuttibwa!"
وقالَ كُلُّ خَليلٍ كُنْتُ آمُلُهُ
لا أُلْهِيَنَّكَ إنِّي عَنْكَ مَشْغولُBuli mukwano gwe nnali nsuubira yagamba, "Siyinza kukulemesa, kubanga nziriko era sirina buyambi bwe nkusobola okuwa."
فَقُلْتُ خَلُّوا سَبيلِي لاَ أبالَكُمُ
فَكُلُّ ما قَدَّرَ الرَّحْمنُ مَفْعولُKale nze nagamba, "Mundeke nze, temulina kye munsanyiza, kubanga buli kintu kyonna ky'Oyo Aweesa Ekisa kyonna yakiteekawo kigenda kutuukirira!"
كُلُّ ابْنِ أُنْثَى وإنْ طالَتْ سَلامَتُهُ
يَوْماً على آلَةٍ حَدْباءَ مَحْمولُBuli muntu, ne bwe kiba ng'obulamu bwe buwanvu, olunaku lumu alitwalibwa ku kiguddu ekikukunadde.
أُنْبِئْتُ أنَّ رَسُولَ اللهِ أَوْعَدَني
والعَفْوُ عَنْدَ رَسُولِ اللهِ مَأْمُولُNtegeezeddwa nti Omubaka wa Allah ﷺ anjigiridde, naye okusonyiyibwa okuva eri Omubaka wa Allah ﷺ kusuubirwa nnyo.
وقَدْ أَتَيْتُ رَسُولَ اللهِ مُعْتَذِراً
والعُذْرُ عِنْدَ رَسُولِ اللهِ مَقْبولُDdala nze nzijidde Omubaka wa Allah ﷺ okusaba okusonyiyibwa, kubanga okusaba okusonyiyibwa kukkirizibwa buli kiseera eri Omubaka wa Allah ﷺ.
مَهْلاً هَداكَ الذي أَعْطاكَ نافِلَةَ
الْقُرْآنِ فيها مَواعيظٌ وتَفُصيلُMpolampola, akulungamye oyo eyakuwa ekirabo eky'okwongerako eky'Kur'ani, omuli okubuulirira okw'amaanyi n'ennyinyonnyola ennungi.
لا تَأْخُذَنِّي بِأَقْوالِ الوُشاةِ ولَمْ
أُذْنِبْ وقَدْ كَثُرَتْ فِيَّ الأقاويلُTonsibako bigambo bya balogo, kubanga sirina kye nnakola kibi, wadde ng'ebigambo bingi byogeddwa ku nze.
لَقَدْ أقْومُ مَقاماً لو يَقومُ بِه
أرَى وأَسْمَعُ ما لم يَسْمَعِ الفيلُMazima ddala, nnyimiridde mu kifo eky'ekitiibwa eky'amaanyi nnyo, nti singa enjovu yali eyimiridde eyo, yandirabye n'ewulira ebyo bye yali tennalaba na kuwulira.
لَظَلَّ يِرْعُدُ إلاَّ أنْ يكونَ لَهُ
مِنَ الَّرسُولِ بِإِذْنِ اللهِ تَنْويلُYandisigadde ng'ekankana, okuggyako ng'efunye okuva eri Omubaka ﷺ, ng'olukusa lwa Katonda, okukakasa okugikkakkanya.
حَتَّى وَضَعْتُ يَميني لا أُنازِعُهُ
في كَفِّ ذِي نَغَماتٍ قِيلُهُ القِيلُOkutuusa lwe nteeka omukono gwange ogwa ddyo, awatali kuwakana, mu mukono gw'oyo alina ebigambo eby'okuyimba n'ekigambo kye kye kisembayo.
لَذاكَ أَهْيَبُ عِنْدي إذْ أُكَلِّمُهُ
وقيلَ إنَّكَ مَنْسوبٌ ومَسْئُولُKyeyava aba ow'ekitiibwa ennyo gye ndi bwe mmwogera, era kyogeddwa nti ggwe (omutontomi) osibibwako era onoozebwa.
مِنْ خادِرٍ مِنْ لُيوثِ الأُسْدِ مَسْكَنُهُ
مِنْ بَطْنِ عَثَّرَ غِيلٌ دونَهُ غيلُAva mu mpologoma ekweka, emu ku nsolo z'omu kibira ez'amaanyi, ekisulo kwayo kiri wansi nnyo mu Aththar, ekisaka ekikola ekibira ekirala.
يَغْدو فَيُلْحِمُ ضِرْغامَيْنِ عَيْشُهُما
لَحْمٌ مَنَ القَوْمِ مَعْفورٌ خَراديلُAgenda n'aliisa empologoma bbiri ez'amaanyi, emmere yaazo nga ye nnyama ey'abazigu baazo, eyabikkibwa enfuufu era eyataggulwa.
إِذا يُساوِرُ قِرْناً لا يَحِلُّ لَهُ
أنْ يَتْرُكَ القِرْنَ إلاَّ وهَوَ مَغْلُولُBw'alwana n'omulabe, si mpisa ye kuleka omulabe oyo okuggyako ng'amuwangudde ddala n'amusiba.
مِنْهُ تَظَلُّ سَباعُ الجَوِّ ضامِزَةً
ولا تَمَشَّى بَوادِيهِ الأراجِيلُKu lwe, ensolo z'omu bbanga zisigala zikakkamu, era tewali muntu atya oba ow'obutiitiizi agerako kutambula mu biwonvu bye.
ولا يَزالُ بِواديهِ أخُو ثِقَةٍ
مُطَرَّحَ البَزِّ والدَّرْسانِ مَأْكولُEra mu kiwonvu kye, munne omwesigwa (empologoma) bulijjo aleka emyenda egisuuliddwa n'engoye enkaddiye ez'omuyiggo gwayo oguliiddwa.
إنَّ الرَّسُولَ لَسَيْفٌ يُسْتَضاءُ بِهِ
مُهَنَّدٌ مِنْ سُيوفِ اللهِ مَسْلُولُMazima ddala, Omubaka ﷺ kitala ekyaka ekinoonyezebwako ekitangaala, ekitala kya Buyindi ekyakolebwa obulungi, ekyaggyibwa mu bitla bya Katonda kennyini.
في فِتْيَةٍ مِنْ قُريْشٍ قالَ قائِلُهُمْ
بِبَطْنِ مَكَّةَ لَمَّا أسْلَمُوا زُولُواAli mu bavubuka okuva mu Quraish, omukulembeze waabwe mu mutima gwa Makka bwe yabalagira, bwe baakakasa Obusiraamu, nti, 'Mugende!'
زالُوا فمَا زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُفٌ
عِنْدَ الِّلقاءِ ولا مِيلٌ مَعازيلُBaagenda, naye tebaali bakoowu oba abali obwereere, era tebaatengatenga oba okudduka bwe baasisinkana omulabe.
شُمُّ العَرانِينِ أبْطالٌ لُبوسُهُمْ
مِنْ نَسْجِ دَاوُدَ في الهَيْجَا سَرابيلُBali bagumu, bazira, engoye zaabwe ez'olutalo zikolebwa mu byuma ebyalukibwa nga ebya Dawudi.
بِيضٌ سَوَابِغُ قد شُكَّتْ لَهَا حَلَقٌ
كأنَّها حَلَقُ القَفْعاءِ مَجْدولُZino njeru era nzigazi, nga zirina empeta ezisibiddwa wamu nnyo nti zifaanana empeta ezisibiddwa eza Qaf'a.
يَمْشونَ مَشْيَ الجِمالِ الزُّهْرِ يَعْصِمُهُمْ
ضَرْبٌ إذا عَرَّدَ السُّودُ التَّنابِيلُBatambula n'ekitiibwa ng'eza ngamiya ez'ekitiibwa, babunyizibwa obukugu bwabwe obw'okulwana abalabe abaddugavu, ab'ekivve bwe bakyuka ne badduka.
لا يَفْرَحونَ إذا نَالتْ رِماحُهُمُ
قَوْماً ولَيْسوا مَجازِيعاً إذا نِيلُواTebasanyuka bwe bakuba abantu n'amafumu gaabwe, era tebatuuka ku kuggwaamu amaanyi bwe babatuusaako obulumi.
لا يَقَعُ الطَّعْنُ إلاَّ في نُحورِهِمُ
وما لَهُمْ عَنْ حِياضِ الموتِ تَهْليلُOkufumita kw'olutalo kugwa ku bifuba byabwe byokka, era tebalina kutengatenga ku bibuga by'okufa.