G'aybga imon
Dunyo faqat cheklangan hissiyotlarimiz bilan idrok etiladigan narsalardan iborat emas; haqiqat kuzatiladigan moddiy olamdan ancha kengdir. Ruh — bu bizning hayotimiz siri — uning mohiyati bizning hissiy idrokimizdan yashirin bo‘lsa-da, u barqaror haqiqiylikdir va biz unga imon keltiramiz. Shunday qilib, g'aybga imon mu'minning ajratuvchi xususiyatidir: u moddiy dunyoning ortidagi narsalarga Allohning rost so‘ziga tayangan holda ishondi, va bu e'tiqodning eng oliy darajalaridan biridir.
Bu Allohning hikmati va rahmidirki, U bizga faqat aqllarimiz etib bormaydigan narsalarni vohiylar orqali xabar qilib bergan — bu xabarlar bizning o‘zimizdan tashqaridan kelgan. Ushbu ilohiy xabarlar doimiy yo‘llar bilan kelgan; eng ulug‘i farishtalar orqali tanlangan payg‘ambarlar bilan yuborilgan bo‘lib, shariatni yetkazish edi; bu bizni moddiy chegaralardan Allohni bilish va Oxirat uchun amallarga yo‘naltiradigan ochiq-oydin bayon bo‘ldi.
Fazilatli axloq faqat e'tiqod asosida barqaror bo‘ladi; Alloh uni sirida ham, oshkorasida ham ko‘rishini qat'iy bilgan mu'mingina yaxshilikka rioya qiladi va yomonlikdan tiyiladi, maqtov yoki e'tirof bo‘lishidan qat'i nazar. Ammo faqat moddiy sabablar bilan harakatlarini izohlovchi odam o‘z manfaatlari qafasida qoladi va ma'naviy yuksalish hamda ulug‘ insoniy qadriyatlardan chetda turadi.
Xulosa qilib aytganda, g'aybga imon koinot qonunlari bilan ziddiyatda emas; Alloh sabablar va sabablarni yaratuvchidir. Ba'zilar ilm bilan ba'zi g'aybiy masalalar o'rtasida ziddiyat bor deb o'ylashi tushunishdagi nogironlikdan darak beradi. Masalan, ob-havo prognozi g'aybni bilish emas; bu Allohning moddiy hodisalardagi sunnatlarini kuzatib, ulardan xulosa chiqarishdir — xuddi kimdir pochtaning kelishini ko‘rib, uni yetib kelishidan oldin aytib qo‘ygan kabi.
إن العالم لا يقتصر على ما تدركه حواسنا المحدودة، فالحقيقة أوسع من عالم الشهادة المادي. فالروح، التي هي سر حياتنا، حقيقة قائمة نؤمن بها رغم غياب ماهيتها عن إدراكنا الحسي. وهكذا، يُعد الإيمان بالغيب تمييزاً للمؤمن، حيث يصدق بما وراء المادة اعتماداً على خبر الله الصادق، وهو أسمى مراتب اليقين.
من حكمة الله ورحمته بنا أن أخبرنا عما تعجز عقولنا عن إدراكه وحده، وذلك عبر رسالاته التي جاءت من خارج ذواتنا. وقد اتخذت هذه الأخبار الإلهية طرقاً ثابتة، أعظمها إرسال الملائكة إلى الرسل المصطفين لتبليغ الشريعة؛ ليكون ذلك بياناً لنا يخرجنا من ضيق المادة إلى رحابة المعرفة بالله والعمل لليوم الآخر.
إن الأخلاق الفاضلة لا تستقيم إلا إذا بُنيت على أساس العقيدة الإيمانية، فالمؤمن الذي يوقن بأن الله يراه في سره وعلانيته هو وحده الذي يلتزم الخير ويجتنب الشر، سواء وجد ثناءً أو لم يجد. أما من يربط أفعاله بالأسباب المادية وحدها، فإنه يظل أسيراً لمصالحه الشخصية، معرضاً عن الرقي الروحي والقيم الإنسانية السامية.
ختاماً، إن الإيمان بالغيب لا يتناقض مع السنن الكونية، فالله هو خالق الأسباب والمسببات. وما يظنه البعض تعارضاً بين العلم وبعض الغيبيات، هو في الحقيقة قصور في الفهم. فالنشرة الجوية مثلاً ليست إدراكاً للغيب، بل استقراءً لسنن الله في الظواهر المادية المشهودة، تماماً كمن يرى قدوم البريد ويخبر به قبل وصوله.