Oxiratga imon
Musulmon kishi o'lim mavjudotning tugashi emasligiga, balki amallar makonidan haqiqiy boshlanish — abadiy hayotga o‘tish ekaniga ishonadi. Ba'zi beparvarlar o'limni yakun deb bilsa, mu'min uchun u dunyo g‘aflatidan uyg’onishdir; shu bilan barzax hayoti boshlanib, keyin abadiy ne'matlar yoki og‘ir azob keladi. Shu sababli mu'min doimo Alloh bilan uchrashuvga — tavba, istig‘for va haqlarni egalariga qaytarishga — tayyor turadi.
Oxiratni yodda tutish mu'minning hayotini tartibga soluvchi muhim rukndir; u dafn marosimlari va qabrlarga qarab, ularning o‘zining taqdiri ekanini eslaydi, lekin vahimaga tushmay, fursat tugashidan oldin o‘zini hisobga oladi. Samimiy mu'min uchun oxiratni eslash ibodatlarga sabr qilishga yordam beradi va gunohdan tiyilish uchun kuchli undov bo‘lib xizmat qiladi — Allohning roziligini umib, Uning azobidan qo‘rqib.
Qiyomat kunida odamlar qabrdan tiriltiriladi; har bir inson o‘sha holatda yana keladi va hamma odamlar mahsurga to‘planib, ilohiy adolat mahkamasi oldida turadi. O‘sha og‘ir kunda har bir kishi o‘ziga yozilgan kitobni o‘qiydi — unda amallari nihoyatda aniq qayd etilgan; bu kitobda sharaf yoki boylik yordam bermaydi. Faqat yaxshi amallarga ega bo‘lganlar omon qoladi, nafsiga ergashib Robbiga itoat qilmaganlar esa zibillikka tushadi; har kim o‘z imoni va amali darajasida javob beradi.
Mu'minlarning jannatdagi maqomlari ularning ikhlosi va jihodi darajasiga qarab turlicha bo‘ladi; jannatni Alloh taqvo egalari va dunyoda haqiqat uchun sabr qilganlar uchun tayyorlagan. Qasddan inkar qiluvchilar esa kufrda qat'iy turish sababli jazoga duch keladi va qiyomat kuni pushaymonlik hech narsaga yaramaydi. Shuning uchun mu'min Allohning rahmati va mag'firatini umib, o‘ng tomon ahli bo‘lishga intiladi va Allohning g‘azabiga va azobiga olib keladigan narsalardan tiyiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.