Taqdirga imon
Islomda taqdirga imon majburlik yoki beparvolik demak emas; bu Allohning iroda va qadrini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tan olinishidir. Allohning adolati bizning cheklangan insoniy mezonlar bilan o‘lchanmaydi; xuddi talaba o‘qituvchisining tarbiyasini zulm deb bilishi mumkin, holbuki u uning manfaatiga xizmat qiladigan adolat bo‘lishi mumkin. Allohning taqdirlari bizga sirli tuyulishi mumkin, ammo ularning mohiyatida hikmat va adolat bor, biz ularni to‘liq anglay olmaymiz.
Alloh insonga aql va iroda berdi va uni faqat uning imkoniyati va erkinligi doirasida hisobga oladi. Majburlikni tasvirlovchi matnlar ko‘pincha banddan so‘rash mumkin bo‘lmagan koinotiy hodisalarni nazarda tutadi; xuddi shunday, savob va jazo olib keladigan amallar insonning irodasi bilan amalga oshiriladi. Shunday qilib, hidoyat va adg‘ulatoq (zulumat) insonning o‘z sa'y-harakatlari va erkin irodasi bilan tanlagan amallari natijasidir.
Soliḥ salaflar taqdirga imonni ish, jihod va sabablarni ko‘rish uchun turtki sifatida qabul qildilar; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganini bilib, tinimsiz mehnat qilib, Allohga tawakkul qildilar, lekin dangasalik yoki beparvolik qilmaganlar. Taqdirni o‘z loqaydligi yoki gunohini oqlash uchun bahona qilish zaif va rad etiladigan dalildir, chunki inson o‘z g‘aybini bilmaydi va ko‘pincha nafsiga bo‘ysunadi; Alloh buyurgan narsalardan voz kechishda haqiqiy uzr yo‘q.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.