पुस्तकाची ओळख

सर्व प्रशंसा अल्लाहसाठी आहे जो जगाचा पालनकर्ता आहे, आणि जगासाठी दया म्हणून पाठवलेल्या आपल्या स्वामींवर, मुहम्मद बिन अब्दुल्लाह ﷺ वर, जे वचनाचे खरे आणि विश्वासू आहेत, तसेच त्यांच्या पवित्र कुटुंबियांवर, त्यांच्या महान सहकाऱ्यांवर आणि न्यायाच्या दिवसापर्यंत त्यांचे चांगुलपणाने अनुसरण करणाऱ्यांवर सर्वश्रेष्ठ दुरूद आणि पूर्ण सलाम असो. हे अल्लाह, तू पवित्र आहेस, तू आम्हाला जे शिकवले त्याशिवाय आम्हाला काहीही ज्ञान नाही. हे अल्लाह, आम्हाला ते शिकव जे आमच्यासाठी फायदेशीर आहे आणि तू आम्हाला जे शिकवले आहेस त्याद्वारे आम्हाला लाभ दे, आणि आमच्या ज्ञान, संयम आणि शहाणपणात भर घाल. निःसंशय तूच सर्वज्ञ, सहनशील आणि बुद्धिमान आहेस. हे माझ्या पालनकर्त्या, माझे हृदय माझ्यासाठी प्रशस्त कर आणि माझ्या जिभेची गाठ सोडव जेणेकरून लोकांना माझे बोलणे समजेल.

यानंतर, मला आदरणीय वाचकांसमोर नबींच्या पवित्र संक्षिप्त वचनांचा (जवामि अल-किलम) एक निवडक संग्रह सादर करताना आनंद होत आहे, जो मी माझ्या 'सफवात अल-अहादिथ अल-नबाविय्या अल-शरीफा' या प्रसिद्ध पुस्तकातून निवडला आहे. या अशा हदीस आहेत ज्यांच्या प्रमाणिकतेवर अनेक हदीस-इमामांचे एकमत झाले आहे. हे 'सफवात' पुस्तकाच्या यशानंतर घडले आहे, जे एक व्यापक विश्वकोशीय संदर्भग्रंथ आहे. अल्लाहने मला काही वर्षांपूर्वी त्याचे संकलन, संपादन, वर्गीकरण आणि त्यातील कठीण शब्दांचे स्पष्टीकरण करण्याचे भाग्य दिले. अल्लाहच्या कृपेने संपूर्ण जगातील अरबी आणि इस्लामिक वैज्ञानिक वर्तुळात त्याचे स्वागत आणि स्वीकार झाला, कारण त्यामध्ये सर्वात महत्त्वाच्या आणि शक्तिशाली हदीस आहेत ज्यांच्या प्रमाणिकतेबद्दल शंका नाही. या अशा हदीस आहेत ज्यांची मुस्लिमाला त्याच्या धर्मात आणि जगात गरज असते. मी 'सफवात' पुस्तकात श्रद्धा, इबादत, कायदे, नबवी शहाणपण, प्रोत्साहन आणि चेतावणी, सद्गुण, नबींचे गुणवैशिष्ट्ये, शिष्टाचार, ज्ञान, वैद्यकशास्त्र, कुरआनचे स्पष्टीकरण, फितन्यांच्या बातम्या, कयामतच्या खुणा, कयामतच्या दिवसाचे वर्णन, स्वर्ग आणि नरक, आणि मुस्लिमाला त्याच्या धर्मात आणि जगात उपयुक्त ठरेल अशा प्रत्येक गोष्टीवर लक्ष केंद्रित केले आहे. हे पुस्तक हदीसचा एक सहज उपलब्ध संदर्भ असावा, संशोधकांच्या हाती असावा आणि एक असा दस्तऐवज असावा ज्यामध्ये हदीस-इमामांमध्ये मान्य असलेल्या हदीस त्यांच्या प्रमुख संकलकांच्या चिन्हासह स्पष्ट दिसतील, इंशा अल्लाह ताआला.

हे ते पुस्तक आहे ज्याची अनेक विद्वान, हदीस तज्ञ आणि विचारवंतांनी प्रशंसा केली आहे आणि त्याला एक समकालीन एकात्मिक हदीस संदर्भ मानले आहे, कारण त्यामध्ये सर्वात प्रमाणिक आणि सनद व मजकुराच्या दृष्टीने सर्वात शक्तिशाली हदीस समाविष्ट आहेत. हे असे पुस्तक आहे ज्याच्या आधी अशा प्रकारचे किंवा अशा पद्धतीचे दुसरे कोणतेही पुस्तक लिहिले गेले नाही. त्याच्या चौदाव्या आवृत्तीनंतर मला असे वाटले की, हे पुस्तक सर्वात प्रमाणिक हदीस तपासू इच्छिणाऱ्यांसाठी एक पूर्ण संदर्भ आणि सूची म्हणून वैज्ञानिक महत्त्व आणि स्थान राखून असले तरी, ते प्रामुख्याने विद्यार्थी, विद्वान आणि हदीस तज्ञांच्या वैज्ञानिक आणि बौद्धिक वर्गासाठी अधिक महत्त्वाचे आहे. म्हणून, ज्ञान आणि सद्गुण असलेल्या काही बांधवांच्या इच्छेनुसार आणि 'सफवात' पुस्तकाचा सारांश देण्याच्या त्यांच्या विनंतीवरून—कारण त्यामध्ये काही हदीस त्यांच्या सुरुवातीच्या शब्दांतील फरकामुळे किंवा एखादा शब्द किंवा शब्दांच्या वाढीमुळे किंवा अर्थ समान असूनही रावींच्या शब्दांतील फरकामुळे पुनरावृत्ती झाल्या होत्या—आम्ही त्या 'जवामि अल-किलम' मध्ये वगळल्या आहेत. हे यासाठी की ज्यांना हदीस पाठ करायच्या आहेत त्यांना ते मिळवणे आणि पाठ करणे सोपे जावे. ज्यांना अशा हदीसचा संग्रह हवा आहे ज्यांच्या प्रमाणिकतेबद्दल शंका नाही, त्यांनी पूर्ण 'सफवात अल-अहादिथ अल-नबाविय्या अल-शरीफा' कडे वळावे. अशा प्रकारे 'जवामि अल-किलम' हे पुस्तक धार्मिक आणि दुनियेच्या विज्ञानाचा अभ्यास करणाऱ्या सर्व प्रकारच्या विद्यार्थ्यांसाठी हाताळण्यास आणि प्राप्त करण्यास सोपे होईल. याद्वारे नबी ﷺ यांच्या हदीसची अद्भुतता, त्यांची संक्षिप्त वचने आणि त्यांच्या सुन्नत प्रकट होतील, ज्या जर एखाद्या श्रद्धावानाने किंवा अश्रद्धावानाने किंवा टीकाकाराने पाहिल्या, तर त्याला अल्लाहने त्या निरक्षर पैगंबरास ﷺ दिलेली दैवी देणगी स्पष्टपणे दिसून येईल. या हदीस अशा शहाणपणाने भरलेल्या आणि अत्यंत विलोभनीय आहेत की त्या केवळ अशाच व्यक्तीकडून येऊ शकतात ज्याची अल्लाहने जगासाठी दया म्हणून निवड केली आहे, जसे की अल्लाहने म्हटले आहे: «आणि आम्ही तुम्हाला केवळ जगासाठी दया म्हणूनच पाठवले आहे». आणि त्यांनी ﷺ स्वतःबद्दल म्हटले आहे: «मी तर केवळ एक भेट म्हणून दिलेली दया आहे». या हदीस या अर्थांची पुष्टी करतात आणि इस्लामिक व मानवी उदात्त मूल्ये, शहाणपण आणि नैतिकतेशी सुसंगत आहेत, ज्याचा जगातील सर्व निष्पक्ष आणि सन्माननीय विचारवंत व विद्वान आदर करतील.

तसेच, मला ही मुहम्मदी शहाणपणे आणि अद्भुत वचने परदेशात राहणाऱ्या आपल्या बांधवांना उद्देशून मांडायची आहेत, जेणेकरून ती पवित्र इस्लामिक मजकूर म्हणून सादर करता येतील. माझी अशी विनंती आहे की, ज्यांना शक्य आहे त्यांनी या पुस्तकाचा त्यांच्या देशातील जिवंत भाषांमध्ये अनुवाद करण्याचा प्रयत्न करावा, जेणेकरून महान इस्लामिक विचारसरणीला एक जागतिक संदेश म्हणून सादर करता येईल, ज्यामध्ये शांतता, न्याय आणि उत्तम नैतिकतेवर आधारित सहजीवनाचा पुरस्कार करणाऱ्यांसाठी दया, प्रेम आणि बंधुभाव आहे.

आदरणीय रसूल ﷺ यांची सुन्नत अरबी आणि इस्लामिक संस्कृतीच्या उभारणीत एक अद्वितीय आणि विशिष्ट भूमिका बजावते आणि इस्लामिक कायद्यात तिचे मूलभूत स्थान आहे. अल्लाहने स्वतः मुस्तफा ﷺ यांच्या शिकवणींचे पालन करण्याचा स्पष्ट आदेश दिला आहे, जिथे त्याने कुरआनमध्ये म्हटले आहे: «आणि रसूल तुम्हाला जे काही देतील ते घ्या आणि ज्यापासून तुम्हाला रोखतील त्यापासून दूर राहा». आणि अल्लाहने त्यांच्याबद्दल विशेषतः म्हटले आहे: «आणि निश्चितच तुम्ही सरळ मार्गाकडे मार्गदर्शन करता». आणि श्रद्धावानांना उद्देशून म्हटले आहे: «नक्कीच तुमच्यासाठी अल्लाहच्या रसूलमध्ये एक उत्तम आदर्श आहे, त्या व्यक्तीसाठी जो अल्लाहची आणि अंतिम दिवसाची आशा धरतो आणि अल्लाहचे खूप स्मरण करतो».

तसेच, अल्लाहने आपल्या आदरणीय रसूल ﷺ यांना त्यांच्याकडे जे अवतरित झाले आहे ते पोहोचवण्याचा आदेश दिला आहे: «हे रसूल, तुमच्या पालनकर्त्याकडून तुमच्याकडे जे काही अवतरित झाले आहे ते पोहोचवा». आणि इतर आयतींमध्ये अल्लाह स्पष्ट करतो की त्याने आपल्या आदरणीय रसूलवर हे शहाणपणाचे स्मरण (कुरआन) यासाठी अवतरित केले आहे की त्यांनी ते लोकांसाठी स्पष्ट करावे: «आणि आम्ही तुमच्याकडे हे स्मरण अवतरित केले आहे जेणेकरून तुम्ही लोकांसाठी ते स्पष्ट करावे जे त्यांच्याकडे अवतरित केले गेले आहे आणि कदाचित त्यांनी विचार करावा». आणि अल्लाह यावर भर देतो की श्रद्धावानाचे सर्वात प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे अल्लाह आणि त्याच्या रसूलने दिलेल्या निर्णयाचे पालन करणे: «आणि जेव्हा अल्लाह आणि त्याचा रसूल एखाद्या गोष्टीचा निर्णय घेतात, तेव्हा कोणत्याही श्रद्धावान पुरुष किंवा स्त्रीला त्यांच्या बाबतीत स्वतःचा निर्णय घेण्याचा अधिकार उरत नाही; आणि जो कोणी अल्लाह आणि त्याच्या रसूलची अवज्ञा करतो, तो स्पष्टपणे मार्गभ्रष्ट झाला आहे». आणि अल्लाह पुष्टी करतो की आदरणीय रसूल ﷺ स्वतःच्या इच्छेने बोलत नाहीत, तर ते केवळ दैवी वहायीच्या मार्गदर्शनाने बोलतात: «आणि ते स्वतःच्या इच्छेने बोलत नाहीत». तसेच त्याने श्रद्धावानांना त्यांच्या आज्ञापालनाचा आदेश दिला आहे आणि रसूल ﷺ यांच्या आज्ञापालनाला अल्लाहच्या आज्ञापालनाशी जोडले आहे: «आणि जो कोणी अल्लाह आणि रसूलचे आज्ञापालन करेल, तर असे लोक त्या लोकांसोबत असतील ज्यांच्यावर अल्लाहने कृपा केली आहे, म्हणजे नबी, सिद्दीक (सत्यवादी), शहीद आणि नेक लोक; आणि ते किती उत्तम सोबती आहेत». अशा अनेक आयती आहेत ज्या मुस्लिमाला रसूल ﷺ यांच्या शिकवणींचे अनुसरण करण्यास, त्यांनी मनाई केलेल्या गोष्टी टाळण्यास आणि त्यांच्या सुन्नतला घट्ट धरून ठेवण्यास प्रवृत्त करतात.

यात शंका नाही की पवित्र कुरआन हा इस्लामिक कायद्याचा पहिला स्रोत आहे आणि नबी ﷺ यांची सुन्नत—त्यांचे बोलणे आणि कृती—हा दुसरा स्रोत आहे. सुन्नत कुरआनच्या नियमांचे स्पष्टीकरण करते, त्यातील सामान्य गोष्टींना विशिष्ट करते, मर्यादित नसलेल्या गोष्टींना मर्यादित करते किंवा संक्षिप्त गोष्टींचा विस्तार करते. किंबहुना, सुन्नत अशा काही गोष्टींचा कायदा देखील देऊ शकते ज्यांचा कुरआनमध्ये मूळतः उल्लेख नाही. या स्थानामुळेच उम्मतच्या विद्वानांनी आणि इमामांनी याकडे अत्यंत लक्ष दिले, त्याचे संकलन आणि प्रमाणीकरण करण्यासाठी आपली मौल्यवान संपत्ती आणि वेळ खर्च केला, आणि नबवी हदीसचे संकलन व त्यांच्या उद्दिष्टानुसार मांडणी करण्यात कसब दाखवले, त्यासाठी प्रवास केले आणि त्यांचे लेखन व वर्गीकरण करण्यात स्वतःला झोकून दिले.

या प्रक्रियेची सुरुवात आदरणीय सहाबांनी पवित्र हदीस आपल्या स्मरणात साठवून आणि आपल्या हृदयाच्या कोपऱ्यात जतन करून केली. ते हदीस पाठ करण्यासाठी आणि त्यांची पडताळणी करण्यासाठी एकमेकांशी स्पर्धा करत असत, कारण सुरुवातीच्या काळात प्रेषित ﷺ यांनी हदीस लिहिण्यास मनाई केली होती, जेणेकरून त्या पवित्र कुरआनाशी मिसळल्या जाऊ नयेत. त्यानंतर, अल्लाहची कृपा आणि शांती त्यांच्यावर असो, त्यांनी अली बिन अबी तालिब, अबू शाह आणि जाबिर बिन अब्दुल्लाह (अल्लाह त्यांच्यावर प्रसन्न होवो) यांसारख्या काही सहाबांना लिहिण्याची परवानगी दिली. त्यानंतर अब्दुल्लाह बिन अम्र बिन अल-आस (अल्लाह त्यांच्यावर प्रसन्न होवो) यांनाही परवानगी मिळाली, जेव्हा काही सहाबांनी त्यांना प्रेषित ﷺ यांच्याकडून ऐकलेली प्रत्येक गोष्ट लिहिताना पाहून विचारले, 'तू प्रेषित ﷺ यांच्याकडून ऐकलेली प्रत्येक गोष्ट लिहितोस का? प्रेषित ﷺ हे देखील एक मानव आहेत, जे रागात आणि आनंदातही बोलतात.' त्यांनी ही गोष्ट प्रेषित ﷺ यांना सांगितली, तेव्हा ते म्हणाले, 'लिही, कारण ज्याच्या हातात माझा प्राण आहे त्या ईश्वराची शपथ, यातून (आपल्या मुखाकडे इशारा करत) सत्याशिवाय काहीही बाहेर पडत नाही.' अबू हुरैरा यांनीही याला दुजोरा देताना म्हटले आहे की, 'अब्दुल्लाह बिन अम्र यांच्याशिवाय प्रेषित ﷺ यांच्या सहाबांपैकी कोणाकडेही माझ्यापेक्षा जास्त हदीस नव्हत्या, कारण ते लिहीत असत आणि मी लिहीत नसे.' अब्दुल्लाह बिन अम्र बिन अल-आस यांचे हे लिखाण सहाबांमध्ये प्रसिद्ध झाले आणि त्यांनी त्याला 'अस्-सहिफतुल सादिका' (सत्य पुस्तिका) असे नाव दिले. हे सर्व आदरणीय सहाबांच्या (अल्लाह त्यांच्यावर प्रसन्न होवो) प्रेषित ﷺ यांची वचने आणि कृती तोंडपाठ करण्याच्या तीव्र इच्छेचा आणि काळजीचा पुरावा होता. त्यांनी या गोष्टींना आपल्या जीवनातील प्रत्येक लहान-मोठ्या प्रसंगात एक व्यावहारिक मार्ग आणि प्रत्यक्ष सुन्नत म्हणून स्वीकारले. त्यांच्या तीव्र स्मरणशक्तीने आणि निर्मळ हृदयाने त्यांना यात मदत केली, तसेच त्यांच्यापैकी काहींनी अनेक हदीस लिहूनही ठेवल्या. अशा प्रकारे मदिना मुनव्वरा येथील सहाबांच्या समाजाने पहिल्या इस्लामिक समाजाचे एक परिपूर्ण चित्र उभे केले, जो पवित्र सुन्नतला घट्ट धरून होता. हे सर्व ज्ञान सहाबांकडून ताबिईनच्या समाजाकडे हस्तांतरित झाले, जिथे ताबिईनच्या महान कथाकारांनी हे महान खजिने आणि मौल्यवान वारसा त्यांच्या नंतर येणाऱ्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचवला.

जेव्हा इस्लामचा प्रसार झाला, इस्लामिक राज्याचा विस्तार झाला आणि सहाबा विविध शहरांमध्ये विखुरले गेले, तेव्हा हदीसचे संकलन एका व्यवस्थित पुस्तकी स्वरूपात करण्याची गरज भासू लागली. या कामात रस घेणाऱ्या सुरुवातीच्या व्यक्तींपैकी खलिफा उमर बिन अब्दुल अजीज हे होते. त्यांनी आपल्या राज्यपालांना आणि विविध शहरांतील विद्वानांना हदीस गोळा करण्याचे आणि त्यांचे संकलन करण्याचे आदेश दिले. हे कार्य सर्वप्रथम सुरू करणाऱ्यांमध्ये इब्न शिहाब अल-जुहरी (मृत्यू १२४ हिजरी), इब्न इसहाक (मृत्यू १५१ हिजरी) आणि सुफयान अल-थौरी (मृत्यू १६१ हिजरी) यांचा समावेश होतो. त्या काळातील आपल्यापर्यंत पोहोचलेल्या प्रसिद्ध पुस्तकांपैकी इमाम मालिक (९३-१७९ हिजरी) यांचे 'मुवत्ता', त्यानंतर अब्दुर रज्जाक (मृत्यू २११ हिजरी) यांचे 'मुसन्नफ' आणि इब्न अबी शैबा (मृत्यू २३५ हिजरी) यांचे 'मुसन्नफ' इत्यादी आहेत. त्यानंतर हदीस वर्गीकरणाचा एक नवीन टप्पा सुरू झाला. काही विद्वानांनी प्रेषित ﷺ यांच्याकडून वर्णित सर्व गोष्टी एकत्रित केल्या आणि 'मसानिद' (मुसनद ग्रंथ) तयार केले. ही अशी पुस्तके आहेत ज्यात प्रेषित ﷺ यांच्या हदीस त्यांच्या सनदसह (परंपरेच्या साखळीसह) गोळा केल्या आहेत, परंतु त्यात सहीह (प्रमाणित) आणि इतर हदीसमध्ये फरक केलेला नाही. मुसनद लिहिणाऱ्या सुरुवातीच्या विद्वानांमध्ये इमाम अहमद (जन्म १६४, मृत्यू २४१ हिजरी) आणि उस्मान बिन अबी शैबा (१५६-२३९ हिजरी) यांचा समावेश होतो. काही विद्वानांनी केवळ सहीह हदीस एकत्रित करण्यावर लक्ष केंद्रित केले आणि दुर्बल (दईफ) हदीस वगळल्या. या पद्धतीने संकलन करणारे पहिले इमाम बुखारी (२५६ हिजरी) आणि त्यानंतर इमाम मुस्लिम (२६१ हिजरी) होते. त्यांच्या मार्गावर अनेक महान इमाम चालले आणि त्यानंतर हदीस साहित्याचे सर्व प्रकार आणि स्वरूपे मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध झाली. यात मुसनद, सहीह, सुनन, मुस्तदरक, मुस्तखराज आणि त्यानंतर जामिअ तसेच हदीस शास्त्राची विविध प्रकारची आणि स्तरांची पुस्तके समाविष्ट होती. ही सर्व पुस्तके पुढे जाऊन हदीस विज्ञानाच्या (रिवायत आणि दिरायत) अभ्यासाचा केंद्रबिंदू ठरली.

इतिहासातील कोणत्याही ज्ञानाला विश्वासार्ह, न्यायप्रिय आणि अचूक स्मृती असलेल्या व्यक्तींच्या साखळीद्वारे (सनद) इतके सातत्य लाभलेले नाही, जेवढे स्थान नबवी सुन्नतला प्राप्त झाले आहे. उम्मतच्या विद्वानांनी आणि इमामांनी याकडे इतके विशेष लक्ष दिले की, त्यांनी इतिहासात दुर्मिळ असलेले एक प्रचंड ग्रंथालय उभे केले. त्यांनी नबवी हदीस गोळा करण्यात आणि त्यांची मांडणी करण्यात कमालीचे कौशल्य दाखवले. याची सुरुवात प्रेषित ﷺ यांच्या आवाहनाच्या सुरुवातीच्या दिवसांपासूनच झाली होती. आज आपल्यापर्यंत हदीसची शेकडो पुस्तके पोहोचली आहेत, ज्यापैकी बहुतेक पुस्तकांमध्ये सहीह (प्रमाणित), हसन (चांगल्या), दईफ (दुर्बल) आणि काही मौदू (बनावट) हदीस देखील आहेत.

मी हे लपवू इच्छित नाही की, माझ्या बौद्धिक जीवनाच्या सुरुवातीपासूनच वाचन आणि सुन्नत व हदीसच्या पुस्तकांचा अभ्यास हा माझा आवडता छंद राहिला आहे. प्रेषित ﷺ यांच्या हदीसचा अभ्यास, पडताळणी आणि विश्लेषण करताना मला अनेकदा अत्यंत आनंद आणि समाधान मिळत असे. मात्र, माझ्या या आनंदात काहीवेळा अशा हदीसमुळे व्यत्यय येत असे ज्या समजण्यास कठीण होत्या किंवा ज्या शरीयतच्या महान उद्दिष्टांशी सुसंगत वाटत नव्हत. मी अनेकदा विद्वान आणि हदीस तज्ज्ञांना अशी विनंती करत असे की, त्यांनी आम्हाला असे एक पुस्तक द्यावे ज्यात एकाच ठिकाणी अशा सर्वात महत्त्वाच्या आणि भक्कम सहीह हदीस असतील, ज्यांची एका मुस्लिमाला त्याच्या धर्मात आणि जगात गरज असते. कारण, जेव्हा एखादा विद्यार्थी हदीसच्या विविध पुस्तकांमध्ये एखादी हदीस शोधतो, तेव्हा त्याला स्वतःला एक लाखाहून अधिक हदीसच्या प्रचंड संग्रहासमोर उभे असल्याचे जाणवते. या हदीसच्या सत्यतेबद्दल किंवा दुर्बलतेबद्दल इमामांची मते वेगवेगळी असतात. मी स्वतःला विचारत असे की, एक सामान्य मुस्लिम आपल्या शरीयतच्या या दुसऱ्या सर्वात महत्त्वाच्या स्रोताची माहिती त्या हजारो हदीसच्या समुद्रातून कशी मिळवू शकेल, जिथे तज्ज्ञ देखील गोंधळून जातात...!

याच कारणामुळे मी हदीसच्या प्रमुख आणि प्रसिद्ध पुस्तकांचा पुन्हा एकदा सखोल अभ्यास (रिवायत आणि दिरायत) करण्यास प्रवृत्त झालो. माझ्या या नम्र संशोधनादरम्यान मला असे आढळले की, काही मोजक्याच हदीस तज्ज्ञांनी आपल्या पुस्तकांमध्ये केवळ सहीह हदीस घेण्याची अट ठेवली होती आणि हदीस स्वीकारण्यासाठी कडक नियम व निकष लावले होते. यापैकी सर्वात महत्त्वाचे ते आहेत ज्यांचा उल्लेख इमाम सुयुती यांनी त्यांच्या 'अल-जामिअ अल-कबीर' या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत केला आहे आणि सूचित केले आहे की त्यांची पुस्तके 'सहीह म्हणून चिन्हांकित' आहेत. माझे आजोबा, महान हदीस तज्ज्ञ इमाम मुहम्मद बिन जाफर अल-कत्तानी यांनी त्यांच्या 'अर-रिसालतुल मुस्ततरफा' या सुन्नतच्या प्रसिद्ध पुस्तकांच्या वर्णनावरील ग्रंथात या गोष्टीची पुष्टी केली आहे. ते म्हणतात: 'त्यापैकी अशी पुस्तके आहेत ज्यांच्या लेखकांनी त्यात केवळ सहीह हदीस घेण्याचे बंधन पाळले आहे.' या इमामांनी प्रेषित ﷺ यांच्याकडून आलेल्या प्रत्येक लहान-मोठ्या गोष्टीची सत्यता तपासण्यासाठी आपला मौल्यवान वेळ, पैसा आणि कष्ट खर्च केले. हदीसच्या बहुतांश इमामांनी नबवी हदीसचे तीन मुख्य प्रकारांत विभाजन करण्यावर सहमती दर्शविली आहे, ते म्हणजे:

सहीह, हसन आणि दईफ. त्यांचा तपशील खालीलप्रमाणे आहे:

पहिले: सहीह हदीस म्हणजे ती, जी एका न्यायप्रिय आणि अचूक स्मृती असलेल्या व्यक्तीने दुसऱ्या न्यायप्रिय आणि अचूक स्मृती असलेल्या व्यक्तीकडून शेवटपर्यंत (प्रेषितांपर्यंत) वर्णन केली आहे. याचे तीन विभाग आहेत:

मुतवातिर हदीस: ही ती हदीस आहे जी लोकांच्या अशा मोठ्या समूहाने दुसऱ्या मोठ्या समूहाकडून वर्णन केली आहे, ज्यांचे खोटेपणावर एकत्र येणे अशक्य आहे.

मशहूर हदीस: ही ती हदीस आहे जी किमान तीन विश्वसनीय रावींनी (वर्णनकर्त्यांनी) वर्णन केली आहे.

आहाद हदीस: ही ती सहिह हदीस आहे जिचे वर्णन केवळ एका विश्वसनीय रावीने केले आहे.

दुसरे: हसन हदीस. ही ती हदीस आहे ज्यामध्ये स्वीकारार्हतेचे किमान निकष पूर्ण होतात.

तिसरे: दईफ (कमकुवत) हदीस. ही ती हदीस आहे ज्यामध्ये स्वीकारार्हतेच्या गुणांपैकी काहीही आढळत नाही आणि तिचे अनेक प्रकार आहेत.

राहिला प्रश्न हदीस-ए-कुदसीचा, तर या त्या हदीस आहेत ज्या रसूल ﷺ महान अल्लाहकडून वर्णन करतात. इतर नबवी हदीसांप्रमाणेच यामध्येही सहिह, हसन, दईफ आणि काही मऊदू (बनावट) हदीस असतात.

या सविस्तर हदीस-शास्त्राच्या अभ्यासाच्या प्रकाशात, मी माझ्या पहिल्या पुस्तकात 'सफवात अल-अहादिथ अल-नबाविय्या' मध्ये अशा हदीसांवर लक्ष केंद्रित केले आहे ज्यांच्या सत्यतेवर (सहिह असण्यावर) अनेक हदीस-इमामांचे एकमत झाले आहे. जेव्हा एखादी हदीस विविध विचारसरणीच्या, ठिकाणांच्या आणि काळातील अनेक हदीस-इमामांच्या प्रमाणीकरणाने मोहोरबंद असते, तेव्हा याचा अर्थ असा होतो की त्यांपैकी प्रत्येकाने आदरणीय रसूल ﷺ यांच्याशी त्या हदीसचा संबंध निश्चित करण्यासाठी शक्य ते सर्व प्रयत्न केले आहेत. हे त्या हदीसच्या दस्तऐवजीकरणाला वैचारिक, भौगोलिक आणि ऐतिहासिक परिमाण देते. परिणामी, 'सफवात अल-अहादिथ' मधील हदीस आदरणीय रसूल ﷺ यांच्याशी संबंधित असण्याच्या बाबतीत पूर्ण खात्रीच्या (यकीन-ए-कती) दर्जापर्यंत पोहोचतात; कारण त्या सर्वांचे चुकीवर, शिथिलतेवर किंवा फसवणुकीवर एकत्र येणे अशक्य आहे. उदाहरणार्थ, जेव्हा आपल्याला समजते की 'कर्म करा, कारण प्रत्येकासाठी तेच सोपे केले जाते ज्यासाठी त्याची निर्मिती झाली आहे' ही पवित्र हदीस दहापेक्षा जास्त मोठ्या हदीस-इमामांनी उद्धृत केली आहे, तेव्हा हे आपल्याला ती हदीस सर्वात विश्वसनीय (असह्हुल सिहाह) असल्याचे ठामपणे मानण्यास प्रवृत्त करते.

या कारणास्तव मी असे म्हटले आहे की, एखाद्या हदीसच्या सत्यतेवर आपला विश्वास तितकाच वाढतो जितकी ती हदीस प्रमाणित मानणाऱ्या हदीस-इमामांची संख्या जास्त असते. म्हणूनच हदीसचा हा उत्कृष्ट संग्रह तयार झाला आहे, ज्याच्या सत्यतेवर अनेक प्रमुख इमामांचे एकमत आहे. यामध्ये सुमारे चार हजार हदीस आहेत ज्यांनी महान शरीयतच्या विविध शाखांना व्यापले आहे, ज्यात श्रद्धा, उपासना, व्यवहार, दंडसंहिता, शिष्टाचार, नैतिकता, प्रशासन आणि इतर विषयांचा समावेश आहे. यातील कोणतीही हदीस पवित्र कुरआन, शरीयतची उद्दिष्टे व स्थिर तत्त्वे किंवा निश्चित विज्ञानाच्या विरोधात नाही.

मी माझ्या या पुस्तकात इमामांच्या कालक्रमानुसार त्यांच्या खुणा (संकेत) दिल्या आहेत. खाली मी हदीसच्या इमामांसाठी (अल्लाह त्यांच्यावर प्रसन्न होवो) निवडलेली महत्त्वाची चिन्हे देत आहे, ज्यावर बहुतेक हदीस तज्ज्ञांचे एकमत आहे, ती खालीलप्रमाणे आहेत:

(ख) बुखारीसाठी, (म) मुस्लिमसाठी, (क) या दोघांमधील सहमती असलेल्या हदीससाठी, (द) अबू दाऊदसाठी, (त) तिरमिझीसाठी, (न) नसाईसाठी, (ह) इब्न माजाहसाठी, (चौघे) या चारही इमामांसाठी, (तिघे) इब्न माजाह सोडून इतर तिघांसाठी, (हम) अहमद बिन हंबल यांच्या मुसनदसाठी, (अम) त्यांचे पुत्र अब्दुल्ला यांच्या वाढीव नोंदींसाठी, (क) हाकिम यांच्या मुस्तदरकसाठी, (हब) इब्न हिब्बान यांच्या सहीहसाठी, (खझ) इब्न खुझैमा यांच्या सहीहसाठी, (तब), (तस), (तस) तबरानी यांच्या अल-कबीर, अल-अवसत आणि अल-सगीरसाठी, (स) सईद बिन मन्सूर यांच्या सुननसाठी, (खद) बुखारी यांच्या अल-अदबसाठी, (तख) बुखारी यांच्या अल-तारीखसाठी, (झ) झिया अल-मकदिसी यांच्या अल-मुख्तारासाठी, (फई) शाफई यांच्या मुसनदसाठी, (श) इब्न अबी शैबा यांच्या मुसनद अल-मुसन्नफसाठी, (अब) अब्दुल रज्जाक यांच्या अल-जामी आणि अल-मुसन्नफसाठी, (अ) अबू याला यांच्या मुसनदसाठी, (कत) दारकुतनी यांच्या सुनन आणि अल-अफरदसाठी, (फर) दैलमी यांच्या फिरदौससाठी, (हल) अबू नुऐम यांच्या हिल्यासाठी, (हब, हक) बैहकी यांच्या शुअब अल-ईमान, सुनन, अल-मारिफा, दलाईल अल-नुबुव्वा आणि अल-अस्मा व अल-सिफातसाठी, (अद) इब्न अदी यांच्या अल-कामिलसाठी, (अक) उकैली यांच्या अल-दुआफासाठी, (खत) खतीब यांच्या अल-जामी आणि अल-तारीखसाठी, (मी) दारीमी यांच्या सुननसाठी, (त) तयालिसी यांच्या मुसनदसाठी, (कर) इब्न असाकीर यांच्या इतिहासासाठी, (बझ) बझार यांच्या सुननसाठी.

मी माझ्या 'सफवात अल-अहादिथ अल-नबाविय्या अल-शरीफा' या पुस्तकातून या उत्कृष्ट हदीस निवडल्या आहेत आणि त्यांना 'जवामिअ अल-किलम अल-नबवी अल-शरीफ' असे नाव दिले आहे. यामध्ये हदीस साहित्यातील निवडक आणि सर्वोत्तम भागांचा समावेश आहे, जो महान पैगंबर ﷺ यांची महानता, त्यांचे शहाणपण, त्यांचे ज्ञान, त्यांची जागतिकता, त्यांची सहनशीलता, त्यांचे धैर्य, अन्याय आणि अन्यायी लोकांविरुद्धचा त्यांचा लढा, सत्याची स्थापना आणि असत्याचा नाश अधोरेखित करतो, जेणेकरून ते आपल्या मुलांसाठी आणि संपूर्ण उम्मतसाठी मार्गदर्शक ठरावे.

मी अल्लाहकडे मनापासून प्रार्थना करतो की मी महान इस्लामसाठी सामान्यतः आणि पवित्र सुन्नतसाठी विशेषतः एक महान कार्य सादर केले असावे, जे अल्लाहच्या इच्छेने मुस्लिमांच्या एकतेत योगदान देईल आणि इस्लामला त्याच्या शाश्वत आध्यात्मिकतेसह जगाच्या पूर्व आणि पश्चिमेकडील सुशिक्षित आणि प्रामाणिक विचारवंतांच्या हृदयाच्या आणि मनाच्या जवळ आणेल. अल्लाह सत्य सांगतो आणि तोच सरळ मार्ग दाखवतो. सर्व स्तुती त्या अल्लाहसाठी आहे ज्याने म्हटले आहे की: 'प्रत्येक ज्ञानवंताच्या वर एक अधिक ज्ञानवान असतो.' तुमच्यावर अल्लाहची शांती, दया आणि आशीर्वाद असोत.

प्राध्यापक डॉक्टर अब्दुल कादिर अल-मक्की अल-कत्तानी
सल्लागार आणि अभियांत्रिकी व उच्च इस्लामिक अभ्यासाचे प्राध्यापक

मुहम्मद ﷺ म्हणाले: «अल्लाह त्या व्यक्तीस प्रकाशमान करो ज्याने आमच्याकडून काही ऐकले आणि त्याप्रमाणे जसे ते ऐकले तसे ते पोहोचवले; कधीतरी पोहोचवणारा ऐकणाऱ्यापेक्षा जास्त ग्रहणशील असतो»