Oxiratga imon
Mo'min musulmon o'limni mavjudotning oxiri deb bilmaydi; u amallar uyi (dunyo)dan abadiy hayot — har bir inson uchun haqiqiy boshlanishga — o‘tish ekaniga ishondir. G‘afillarga o‘lim yakun tuyulishi mumkin, lekin mo'min uchun u dunyodagi bexabarlikdan uyg‘onishdir; shunda barzax hayoti boshlanadi, bu abadiy ne'matga yoki og‘ir azobga olib boruvchi davrdir. Shu tufayli mo'min Alloh bilan uchrashuvga doim tawba, istig‘for va haqlarni egalariga qaytarish bilan tayyorlanadi.
Oxiratni doimo yodga olish mo'minning hayotini tartibga soluvchi muhim ustun hisoblanadi; u dafn marosimlarini, qabristonlarni ko‘rib, o‘z taqdirini eslaydi, lekin vahima bilan emas — balki oxirga yetmasdan oldin o‘zini hisoblashi uchun. Sodiq mo'min uchun oxiratni eslash ibodatlarda sabr qilishda qo‘l bo‘ladi va gunohlardan qaytish uchun kuchli ichki to‘sqinlik bo‘lib xizmat qiladi; u Allohning rozi bo‘lishini istab, Punohidan qo‘rqib yashaydi, chunki o‘sha kunda qalblar va ko‘zlar holatini o‘zgartiriladi.
Qiyomat qo‘yilganda, odamlar qabrlaridan jonlantiriladi va har bir inson o‘sha vafot etgan holatda tiriltiriladi; barchasi bir joyga to‘planib, ilohiy adolat huzuriga olib kelinadi. O‘sha og‘ir kunda har bir kishiga uning ishlarini aniq yozgan kitob o‘qiladi; na martaba, na mol-mulk undan qutqaradi. Faqat yaxshilik qilganlar najot topadi, o‘z nafsiga ergashganlar va Robbini inkor etganlar esa izzatdan mahrum bo‘ladi — har biriga imoni va amali bo‘yicha mukofot yoki jazo bor.
Mo'minlarning jannatdagi maqomlari ularning ikrorlari va jihodiga qarab farqlanadi; jannatni Alloh o‘zi tayyorlagan, haqiqat yo‘lida sabr qilgan muttaqiylar uchun mo‘ljallangan. Inkori qat'iy va qarshilik bildirganlar esa kofirlikdagi qat'iyatlari uchun jazo ko‘radi; qiyomat kuni afsus va tavba ularga foyda bermaydi. Shu sababli mo'min o‘zini o'ng taraf ahli bo‘lishga intiladi — Allohning rahmati va kechirimini umib, Uning g‘azab va azobidan saqlanishga harakat qiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.