अल्लाहच्या नियतीबद्दलचा विश्वास
इस्लाममध्ये नियतीवर (क़दर) श्रद्धा म्हणजे जबरदस्तीने काहीही ठरवले जाणे किंवा निष्क्रिय होऊन बसणे नव्हे, तर अल्लाहच्या इच्छेचा स्वीकार करताना मानवाची जबाबदारीही मान्य करणे आहे. अल्लाहची न्यायव्यवस्था मानवी मर्यादित निकषांनी मोजली जाऊ शकत नाही; जसे एखाद्या विद्यार्थ्याला शिक्षकाचा दंड अन्याय वाटू शकतो परंतु तो त्याच्या हितासाठी खरे न्याय असू शकते, तसे अल्लाहच्या नियतीही आपल्याला कधी अस्पष्ट वाटेल, तरी तिच्या मूळात ज्ञान आणि न्याय दोन्ही आहेत जे आम्ही पूर्णपणे समजून घेऊ शकत नाही.
अल्लाहाने मानवाला बुद्धी आणि इच्छाशक्ती दिली आहे आणि तो फक्त त्यांच्या क्षमतेच्या आणि स्वातंत्र्याच्या मर्यादेतच त्याला विचारतो. जे धर्मग्रंथांतील संदर्भ जबरदस्ती दाखवणार्‍या घटना दर्शवतात ते सहसा अशा सार्वत्रिक घटनांकडे इशारा करतात जे आपल्या नियंत्रणाच्या पलीकडच्या आहेत आणि त्याबाबत वंद्याला विचारले जात नाही; परंतु जे कर्म बक्षीस आणि दंडाचे कारण ठरतात ते पूर्णपणे मानवाच्या निवडीच्या अधीन असतात. त्यामुळे मार्गदर्शन आणि भटकलपणा हे व्यक्तीच्या प्रयत्नांचे आणि त्याच्या मुक्त इच्छेने केलेल्या कर्मांचे फळ असते.
सालफ-सालेह (आदर्श धर्मनिष्ठ पूर्व पिढी) यांनी नियतीवरचा विश्वास कृतीचा आणि जखमांनी तोंड देण्याचा उन्नत प्रेरक मानला; ते हे मानायचे की रोजी आणि आयुष्याचा कालावधी नियत आहेत, म्हणून त्यांनी मेहनत घेतली आणि अल्लाहवर विसंबून राहिले परंतु आळस किंवा निष्क्रियतेने काम सोडले नाही. नियतीला बहाणा बनवून कर्तव्य टाळणे किंवा पापाला न्याय देणे एक दुर्बल आणि नाकारण्यायोग्य उद्धरण आहे, कारण माणूस आपल्या गुप्त गोष्टी जाणत नाही; तो आपल्या हव्यासाला नाकारू शकत नाही, म्हणून अल्लाहच्या आज्ञा सोडण्याचा कोणत्याही व्यक्तीसाठी बळी नाही.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.