Taqdirga imon
Islomda taqdirga imon majburlik yoki beparvolik degani emas; bu Allohning irodasini tan olish bilan birga insonning mas'uliyatini ham tan olishdir. Allohning adolati bizning tor doirali mezonlarimiz bilan o‘lchanmaydi; xuddi talaba o'qituvchisining tarbiyasini zulm deb ko‘rishi mumkin, ammo ba'zida aynan shu tarbiya uning foydasi uchun bo‘lganidek, Allohning taqdirlari bizga noaniq ko‘rinishi mumkin, lekin ularning mohiyatida hikmat va adolat bor, ularning barcha jihatlarini biz to‘liq anglay olmaymiz.
Alloh insonga aql va iroda bergan, va uni faqat uning qobiliyati va erkinligi doirasida hisobga tortadi. Majburiyatni anglatuvchi matnlar ko‘pincha bizning bilimimizdan tashqaridagi koinotiy voqealarga ishora qiladi — bunday narsalar uchun band so‘roq qilinmaydi; kechirish yoki jazo bilan bog‘liq amallar esa insonning tanlashida. Shunday qilib, hidoyat va zuluk insonning o‘zi tanlagan yaxshi yoki yomon amallarning natijasidir.
Soliha salaf taqdirga imonni ishga, jihodga va sabablarni ko‘rishga turtki sifatida olganlar; ular rizq va umr Alloh tomonidan belgilanganini bilib, tinimsiz ishlagan va Allohga tavakkal qilsalar-da, dangasalik yoki beparvolikdan yiroq bo‘lganlar. Taqdirni o‘z beparvolik yoki gunohlarini oqlash uchun bahona qilish yomon va rad etiladigan hujjatdir, chunki inson o‘z nosirini bilmaydi; u shunchaki nafsiga ergashadi, shuning uchun Allohning amrlarini ado etishni tark etishga hech kimda oqlov yo‘q.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.