G'aybga imon
Dunyo bizning cheklangan his-tuyg'ularimiz bilan idrok etilgan narsalarga yonalib qolmaydi; haqiqat moddiy kuzatuv olamidan ancha kengroqdir. Ruh — bizning hayotimiz siri — uning mohiyati hissiy idrokimizga yopiq bo'lsa-da, u haqiqiy mavjudotdir va biz unga imon keltiramiz. Shunday qilib, g'aybga imon mu'minni ajratib turuvchi belgi bo'lib, u Allohning haq so'ziga tayangan holda moddaning ortida turgan narsalarga ishongan, bu esa eng oliy darajadagi qat'iy e'tiqoddir.
Allohning hikmati va rahmati shundaki, U bizning ongimiz yolg'iz anglay olmaydigan narsalar haqida bizni xabardor qildi; bu xabarlar bizdan tashqaridan yuborilgan vahiylar orqali yetkazildi. Bu ilohiy xabarlar doimiy yo'llar bilan kelgan — eng ulug'i esa farishtalarni saylangan payg'ambarlar orqali yuborish bo'lib, ular orqali shariat yetkazildi; bu bizni moddiy dunyoning cheklanishidan chiqarib, Allohni va Oxirat uchun amal qilishni tushunishga yo'naltiradi.
Axloqiy fazilatlar e'tiqod asosida barqaror bo'ladi: Allohning sirtdagi va yashirin narsalarni ko'rishini anglagan mu'mingina yaxshilikka rioya qiladi va yomonlikdan tiyiladi, olqish yoki mansab borda bo'lsa ham. Aksincha, harakatlarni faqat moddiy sabablar bilan tushuntiradigan odam shaxsiy manfaatlarining qulubi qoladi va ma'naviy yuksalish hamda olijanob insoniy qadriyatlarni e'tibordan chetda qoldiradi.
Xulosa qilib aytganda, g'aybga imon koinot qonunlari bilan zid emas; Alloh sabab va asboblarga hukmdordir. Ba'zi g'aybiy narsalar bilan ilm o'rtasida to'qnashuv bor deb o'ylash bu aslida tushunmovchilikdan darak beradi. Masalan, ob-havo ma'lumoti g'aybni bilish emas, balki Allohning tabiat hodisalaridagi sunnatlarni kuzatib, ularni tahlil qilishdir — xuddi kimdir pochta kelishini oldindan aytib berishi kabi, ammo bu uning kelishini ko'rish demak emas, balki odatiy qonuniyatlarga asoslangan taxmindir.
إن العالم لا يقتصر على ما تدركه حواسنا المحدودة، فالحقيقة أوسع من عالم الشهادة المادي. فالروح، التي هي سر حياتنا، حقيقة قائمة نؤمن بها رغم غياب ماهيتها عن إدراكنا الحسي. وهكذا، يُعد الإيمان بالغيب تمييزاً للمؤمن، حيث يصدق بما وراء المادة اعتماداً على خبر الله الصادق، وهو أسمى مراتب اليقين.
من حكمة الله ورحمته بنا أن أخبرنا عما تعجز عقولنا عن إدراكه وحده، وذلك عبر رسالاته التي جاءت من خارج ذواتنا. وقد اتخذت هذه الأخبار الإلهية طرقاً ثابتة، أعظمها إرسال الملائكة إلى الرسل المصطفين لتبليغ الشريعة؛ ليكون ذلك بياناً لنا يخرجنا من ضيق المادة إلى رحابة المعرفة بالله والعمل لليوم الآخر.
إن الأخلاق الفاضلة لا تستقيم إلا إذا بُنيت على أساس العقيدة الإيمانية، فالمؤمن الذي يوقن بأن الله يراه في سره وعلانيته هو وحده الذي يلتزم الخير ويجتنب الشر، سواء وجد ثناءً أو لم يجد. أما من يربط أفعاله بالأسباب المادية وحدها، فإنه يظل أسيراً لمصالحه الشخصية، معرضاً عن الرقي الروحي والقيم الإنسانية السامية.
ختاماً، إن الإيمان بالغيب لا يتناقض مع السنن الكونية، فالله هو خالق الأسباب والمسببات. وما يظنه البعض تعارضاً بين العلم وبعض الغيبيات، هو في الحقيقة قصور في الفهم. فالنشرة الجوية مثلاً ليست إدراكاً للغيب، بل استقراءً لسنن الله في الظواهر المادية المشهودة، تماماً كمن يرى قدوم البريد ويخبر به قبل وصوله.