Oxiratga imon
Musulmon o'ylaydiki, o'lim mavjudotning oxiri emas, balki amallar makonidan abadiy hayotga o'tishdir — har bir inson uchun haqiqiy boshlanish. G'afloklar o'limni maqsad deb bilsa, mu'min uni dunyo g'aflatidan uyg'onish deb tushunadi; shu bilan barzax hayoti boshlanadi, u abadiy saodat yoki og'ir azobdan oldingi manzildir. Bu hol mu'minni Alloh bilan yuzma-yuz uchrashuvga doimo tavba, istiğfor va huquqlarni egalariga qaytarishga tayyor holda yashashga undaydi.
Oxiratni ko'z oldiga keltirish mu'minning hayotini tartibga soluvchi asosiy ruknlardan biridir; u jonbozlik va qabrlarga qarab o'z taqdirini eslaydi, ammo vahima qilmaydi, balki o'zini soat kelishidan oldin hisobga tortadi. Chinakam mu'min uchun ahiretni doimo eslash ibodatlarga sabr qilishga yordam beradi va gunohlardan tiyilish uchun kuchli rag'bat bo'lib xizmat qiladi — u Allohning roziligini umid qilib va uning azabidan qo'rqib yashaydi, chunki qalb va nigohlar o'zgargan kun — og'ir kun bo'ladi.
Qiyomat bostirib, odamlar qabrlardan tiriltirilganda, har bir inson o'zi vafot etgan holatda jonlanadi va hammalar yig'ib olib kelinadi, adolat mahkamasi oldida turish uchun. O'sha og'ir kunda har bir insonning kitobi o'qiladi — unda uning amallari nafislik bilan yozilgan bo'ladi; bu kitob oldida boylik va shuhrat foyda bermaydi. Yaxshi amallari bo'lganlar najot topadi, nafsiga ergashib Rabbiga itoatsizlik qilganlar esa maqomida abasht bo'ladi; har kim o'z imoni va amali bilan mukofotlanadi.
Mo'minlarning jannatdagi maqomlari ularning iklohiyati va jihodi darajasiga qarab farqlanadi; jannat — bu Alloh taqdirlagan, haqiqat yo'lida sabr qilgan taqvodorlar uchun tayyorlangan joydir. Inkornoma va qarshilik ko'rsatganlar qiyomat kuni oʻz qat'iy nafsi zotlarini yo'qotganliklarini anglab, katta zarar ko'rishlarini ko'radilar — tavba qilish endi foyda bermaydi. Shuning uchun mu'min o'ng tomon egalari qatoridan bo'lishga intiladi: Allohning rahmati va mag'firatini umid qilib, uning g'azab va azobidan saqlanadi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.