Taqdirga imon
Islomda taqdirga imon majburlik yoki beparvolikni anglatmaydi; u Allohning irodasini tan olish bilan birga insonga mas'uliyatni ham tan olishdir. Allohning adolati bizning cheklangan insoniy o'lchovlarimiz bilan o'lchanmaydi; o'qituvchining tarbiyasi ba'zan o'quvchiga zulmdek tuyulishi mumkin, lekin aslida u adolat bo'lib, manfaatga qaratilgan. Shunday qilib, ba'zan Allohning taqdiri bizga g'alati yoki sirli ko'rinsa-da, uning asosi hikmat va adolatdan iborat bo'lib, biz barcha jihatlarini to'liq anglay olmaymiz.
Alloh insonga aql va iroda berdi va uni faqat uning qobiliyati va erkinligi doirasida hisobga tortadi. Ba'zi matnlar majburlikni anglatayotgandek ko'rinsa, ular inson so'ramaydigan, koinotga oid hukmlar haqidadir; mukofot va jazo bog'liq bo'lgan amallar esa insonning tanlovida. Shu bois, hidayat yoki zulumat insonning o'zi qilgan izlanishlari va ixtiyori bilan bog'liq natijadir.
Soliha salaf taqdirga imonni mehnat va jihod uchun kuch sifatida qabul qilishgan; ular rizq va umr belgilanganini bilgan holda tinimsiz ishlab, Allohga suyanishdi — lekin bepushtlik yoki bo'shashish bilan emas. Taqdirni bahona qilib kamchilik yoki gunohlarni oqlash so'roq qilingan, asoslanmagan bahona hisoblanadi, chunki odam o'z g'oybini bilmaydi; u o'z shahvatiga ergashishi mumkin, shuning uchun Allohning amrini bajarmaslik uchun hech kimga haqq berilmaydi.
الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.
يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.
اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.