Oxirgi Kunga imon
Musulmon kishi o'limni mavjudotning yakuni emas, balki amallar dunyosidan abadiy hayotga — har bir inson uchun haqiqiy boshlanishga o'tish ekanligiga imon keltiradi. G'ofillarga ko'ra o'lim maqsad bo'lsa, mu'min uchun u dunyodagi bexabarlikdan uyg'onishdir; shunda barzax hayoti — abadiy rohat yoki dahshatli azobdan oldingi davr — boshlanadi, shuning uchun mu'min Alloh bilan yuzma-yuz kelishga doimo tavba, istig'for va haqlarni o'z egalariga qaytarish bilan tayyor bo'ladi.
Oxirgi kunni doimo eslash mu'minning hayotini tartibga soluvchi muhim rukn hisoblanadi; u marhumlar va qabristonlarni ko'rib, bu uning taqdiridir deb eslaydi, ammo vahimaga tushmay, vaqt o'tmasidan avval o'zini hisoblashi kerak. Samimiy mu'min uchun oxiratni eslash — ibodatlarga sabr qilishda yordamchi va gunohlarni sodir etishdan tiyuvchi kuchli undovdir; u Allohning roziligidan umidvor va uning azobidan qo'rqadi, qaysi kunda qalblar va nigohlar ag'darilib ketadi.
Qiyomat turishi va odamlar qabrlaridan tiriltirilganda, har bir inson o'zi o'lgan holatda jonlanadi va hamma majburan yig'ilishga tortilib, ilohiy adolat mahkamasi oldida turadi. O'sha mushkul kunda har bir odamga ishlari nihoyatda aniq yozilgan kitobi o'qiladi; unda daromad yoki boylik hech nima bermaydi — najot topganning amali solih bo'ladi, xohishiga ergashib Robbiga itoat qilmaganlar esa xazonatda qoladi; har birining mukofiati uning imoni va amali bilan o'lchanadi.
Mu'minlarning jannatdagi maqomlari ularning ikhlaslari va jihodlariga ko'ra farq qiladi; jannat Alloh tomonidan haqqa sabr qilgan muttaqinlar uchun tayyorlangan joydir. Inkorder va qat'iy karshi turuvchilar esa kofirlikdagi qat'iyliklari tufayli jazo topadilar; ular qiyomat kunida pushaymonlik foyda bermaganligini anglab, ulkan zararini tushunadilar. Shuning uchun mu'min o'ng tomon ahli bo'lishga intiladi — Allohning rahmati va kechirimini umid qilib — va uning g'azabiga va azobiga olib keladigan narsalardan tiyiladi.
يؤمن المسلم بأن الموت ليس نهاية الوجود، بل هو انتقال من دار العمل إلى حياة أبدية هي البداية الحقيقية لكل إنسان. فبينما يرى الغافلون الموت غايةً، يدرك المؤمن أنه يقظة من غفلة الدنيا، لتبدأ حياة البرزخ التي تسبق النعيم المقيم أو العذاب الأليم، مما يجعل المؤمن دائم الاستعداد للقاء الله بالتوبة والاستغفار ورد الحقوق لأهلها.
إن استحضار اليوم الآخر يُعدُّ ركناً أصيلاً يضبط حياة المؤمن؛ فهو يرى الجنائز والقبور فيتذكر أنها مصيره، لكنه لا يجزع بل يحاسب نفسه قبل فوات الأوان. فالمؤمن الصادق يجد في استذكار الآخرة عوناً على الصبر على الطاعات، ووازعاً قوياً يمنعه من ارتكاب المعاصي، طمعاً في رضا الله وخوفاً من عقابه يوم تتقلب فيه القلوب والأبصار.
عند قيام الساعة وبعث الناس من قبورهم، يُبعث كل امرئ على الحالة التي مات عليها، فيساق الجميع للحشر ليقفوا أمام محكمة العدل الإلهي. في ذلك اليوم العصيب، يقرأ كل إنسان كتابه الذي سُجلت فيه أعماله بدقة متناهية، ولا يغني فيه جاه ولا مال، بل ينجو من كان عمله صالحاً، ويذلُّ من اتبع هواه وعصى ربه، فلكل جزاؤه بحسب إيمانه وعمله.
تتفاوت منازل المؤمنين في الجنة بحسب إخلاصهم وجهادهم، وهي دار أعدها الله للمتقين الذين صبروا في الدنيا على الحق. أما المنكرون المعاندون فيلقون جزاء إصرارهم على الكفر، حيث يدركون يوم القيامة عظم الخسارة حين لا ينفع الندم. لذا، يسعى المؤمن ليكون من أصحاب اليمين الذين يرجون رحمة الله وعفوه، ويجتنب كل ما يؤدي إلى سخطه وعذابه.