पुस्तकको परिचय
सम्पूर्ण प्रशंसा अल्लाहका लागि हो, जो सारा संसारका पालनकर्ता हुन्। र सबैभन्दा उत्तम कृपा र पूर्ण शान्ति ती महान् व्यक्तित्वमाथि होस्, जसलाई सारा संसारका लागि दयाको रूपमा पठाइएको छ, हाम्रा नेता मुहम्मद बिन अब्दुल्लाह, जो सत्यवादी र विश्वसनीय हुनुहुन्छ, र उहाँका पवित्र परिवार र महान् साथीहरूमाथि, र न्यायको दिनसम्म उहाँहरूको निष्ठापूर्वक अनुसरण गर्नेहरूमाथि। हे अल्लाह, तपाईं पवित्र हुनुहुन्छ, तपाईंले हामीलाई सिकाउनुभएको बाहेक हामीसँग कुनै ज्ञान छैन। हे अल्लाह, हामीलाई लाभदायक ज्ञान दिनुहोस् र तपाईंले हामीलाई सिकाउनुभएको कुराबाट हामीलाई लाभान्वित गर्नुहोस्, र हाम्रो ज्ञान, धैर्य र प्रज्ञामा वृद्धि गरिदिनुहोस्। निश्चय नै तपाईं सर्वज्ञानी, अत्यन्त धैर्यवान् र तत्वदर्शी हुनुहुन्छ। हे मेरो पालनकर्ता, मेरो हृदय खोलिदिनुहोस् र मेरो जिब्रोको गाँठो फुकाइदिनुहोस् ताकि उनीहरूले मेरो कुरा बुझ्न सकून्।
यसपछि, म आदरणीय पाठकहरूका सामु नबीका महान् भनाइहरूको एक चयन गरिएको संग्रह प्रस्तुत गर्न पाउँदा खुसी छु, जुन मैले मेरो प्रसिद्ध पुस्तक 'सफवत अल-अहादीस अल-नबविय्या अल-शरीफा' (उत्कृष्ट नबवी हदीसहरू) बाट छनोट गरेको हुँ। यी ती हदीसहरू हुन् जसको प्रामाणिकतामा हदीसका धेरै इमामहरू सहमत भएका छन्। यो कार्य 'अल-सफवा' पुस्तकको सफलतापछि गरिएको हो, जुन एक विस्तृत विश्वकोश सन्दर्भ हो र जसलाई संकलन, तयारी, वर्गीकरण र कठिन शब्दहरूको व्याख्या गर्ने सौभाग्य अल्लाहले मलाई वर्षौं पहिले प्रदान गर्नुभएको थियो। अल्लाहको कृपाले उक्त पुस्तकलाई विश्वभरका अरबी र इस्लामिक शैक्षिक क्षेत्रहरूमा व्यापक स्वीकृति र स्वागत प्राप्त भयो, किनकि यसमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र शक्तिशाली नबवी हदीसहरू समावेश छन् जसको प्रामाणिकतामा कुनै शंका छैन। यी ती हदीसहरू हुन् जुन एक मुसलमानलाई आफ्नो धर्म र सांसारिक जीवनका लागि आवश्यक पर्दछ। मैले 'अल-सफवा' पुस्तकमा अकीदा (विश्वास), इबादत (उपासना), अहकाम (नियम), नबवी प्रज्ञा, प्रोत्साहन र चेतावनी, सद्गुण, नबीका विशेषता र आचरण, ज्ञान, चिकित्सा, व्याख्या, फित्ना (विद्रोह) का समाचार, कियामतका लक्षण, कियामतको दिनको वर्णन, स्वर्ग र नर्क, र मुसलमानलाई आफ्नो धर्म र संसारमा फाइदा पुऱ्याउने हरेक कुरा, साथै उपदेश र हृदयस्पर्शी कुराहरूमा ध्यान केन्द्रित गरेको थिएँ... ताकि यो हदीसको एक सुलभ सन्दर्भ बनोस्, अनुसन्धानकर्ताहरूको पहुँचमा रहोस्, र एक यस्तो दस्तावेजी पुस्तक बनोस् जसमा हदीसका इमामहरूबीच सहमत प्रामाणिक हदीसहरू उनीहरूका प्रमुख संकलनकर्ताहरूको संकेतसहित स्पष्ट देखिऊन्, अल्लाहले चाहनुभयो भने।
यो त्यही पुस्तक हो जसलाई धेरै विद्वान, हदीसविद् र चिन्तकहरूले प्रशंसा गरेका छन् र यसलाई सबैभन्दा प्रामाणिक हदीसहरू र सबैभन्दा बलियो सूत्र तथा पाठ समावेश भएको एक पूर्ण समकालीन हदीस सन्दर्भ मानेका छन्। यो यस्तो पुस्तक हो जसमा मभन्दा अघि यस प्रकारको र यस शैलीको अरू कुनै कार्य भएको छैन। यसको चौधौँ संस्करणपछि, मैले महसुस गरेँ कि यो पुस्तक नबवी हदीसहरूको प्रामाणिकता सुनिश्चित गर्न चाहनेहरूका लागि एक पूर्ण सन्दर्भ र अनुक्रमणिकाको रूपमा वैज्ञानिक महत्त्व र स्थान राख्दा-राख्दै पनि, यो मुख्यतया विद्यार्थी, विद्वान र हदीसविद्हरूको शैक्षिक र बौद्धिक वर्गका लागि बढी उपयोगी छ। त्यसैले, केही विद्वान र सज्जन भाइहरूको इच्छा र उनीहरूको 'अल-सफवा' पुस्तकलाई संक्षिप्त गर्ने अनुरोधलाई स्वीकार गर्दै—किनकि त्यसमा केही हदीसहरू दोहोरिएका थिए, जसको कारण उनीहरूको सुरुवातको भिन्नता, वा केही शब्दहरूको थपघट, वा अर्थ समान वा नजिक भए तापनि पाठमा वर्णनकर्ताहरूको भिन्नता थियो—हामीले ती दोहोरिएका कुराहरूलाई 'जवामिअ अल-किलम अल-नबवी' (नबीका महान् भनाइहरू) बाट हटाउन आवश्यक ठान्यौँ। यो यसकारण गरियो ताकि जसले कण्ठ गर्न चाहन्छ, उसका लागि यो प्राप्त गर्न र कण्ठ गर्न सजिलो होस्। तर जसले ती हदीसहरूको समूह चाहन्छ जसको प्रामाणिकतामा कुनै शंका छैन, उसले पूर्ण 'सफवत अल-अहादीस अल-नबविय्या अल-शरीफा' पुस्तकमा फर्कनुपर्छ। यसरी 'जवामिअ अल-किलम अल-नबवी शरीफ' धार्मिक र सांसारिक विज्ञानका विभिन्न प्रकारका विद्यार्थी र अध्येताहरूका लागि सहज र सुलभ हुनेछ, ताकि नबी ﷺ का हदीसहरूका चमत्कारहरू, उहाँका व्यापक अर्थ राख्ने भनाइहरू र उहाँका सुन्नतहरू स्पष्ट होऊन्। यदि कुनै विश्वासी वा अविश्वासी र आलोचकले यी कुराहरूलाई हेर्छ भने, उसलाई अल्लाहले उहाँ निरक्षर रसूल ﷺ लाई प्रदान गर्नुभएको ईश्वरीय ज्ञान स्पष्ट रूपमा देखिनेछ, जसले समग्रमा अत्यन्तै उत्कृष्ट र प्रज्ञापूर्ण हदीसहरूको रूप लिएको छ। यस्ता कुराहरू तिनैबाट मात्र आउन सक्छन् जसलाई अल्लाहले सारा संसारका लागि दया (रहमह) स्वरूप रोज्नुभएको छ, जसरी सृष्टिकर्ताले भन्नुभएको छ: 'र हामीले तपाईंलाई सारा संसारका लागि दयाको रूपमा बाहेक पठाएका छैनौँ।' र उहाँ ﷺ ले आफ्नो बारेमा भन्नुभयो: 'म त केवल उपहारस्वरूप दिइएको दया हुँ।' यी हदीसहरूले यिनै अर्थहरूलाई पुष्टि गर्छन् र उत्कृष्ट इस्लामिक तथा मानवीय प्रज्ञा, मूल्य र नैतिकतासँग मेल खान्छन्, जसलाई विश्वका सबै निष्पक्ष र सम्मानित चिन्तक तथा विद्वानहरूले कदर र सम्मान गर्नेछन्।
त्यसैगरी, म यी मुहम्मदी प्रज्ञा र चमत्कारहरूलाई परदेशमा रहेका हाम्रा प्रवासी भाइहरूतर्फ निर्देशित गर्न चाहन्छु, ताकि उनीहरूले यसलाई पवित्र इस्लामिक पाठको रूपमा प्रस्तुत गर्न सकून्। म उनीहरूमध्येका सक्षम व्यक्तिहरूलाई यसलाई उनीहरूको देशका जीवित भाषाहरूमा अनुवाद गर्ने प्रयास गर्न अनुरोध गर्दछु। यो विशाल इस्लामिक विचारधारालाई एक विश्वव्यापी सन्देशको रूपमा प्रस्तुत गर्ने तयारी हो, जसमा शान्ति, न्याय र उत्तम नैतिकतामा आधारित सहअस्तित्वका पक्षधरहरूका लागि दया, प्रेम र भ्रातृत्व रहेको छ।
आदरणीय रसूल ﷺ को सुन्नतको अरबी र इस्लामिक सभ्यताको निर्माणमा एक अद्वितीय र विशिष्ट भूमिका छ र इस्लामिक कानुन (तशरीअ) मा यसको आधारभूत स्थान छ। अल्लाहको स्पष्ट आदेश छ कि मुस्तफा ﷺ का शिक्षाहरूको पालना गर्नु अनिवार्य छ, जहाँ उहाँले पवित्र कुरआनमा भन्नुभएको छ: 'र रसूलले तिमीहरूलाई जे दिनुहुन्छ, त्यो लेऊ र जसबाट उहाँले तिमीहरूलाई रोक्नुहुन्छ, त्यसबाट टाढा रहौ।' र अल्लाहले उहाँलाई विशेष रूपमा सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो: 'र निश्चय नै तपाईंले सीधा मार्गको निर्देशन दिनुहुन्छ।' र विश्वासीहरूलाई भन्नुभयो: 'निश्चय नै तिमीहरूका लागि अल्लाहका रसूलमा एक उत्तम नमुना छ, त्यस व्यक्तिका लागि जसले अल्लाह र अन्तिम दिनको आशा राख्दछ र अल्लाहलाई धेरै सम्झन्छ।'
यसका साथै, सृष्टिकर्ताले आफ्ना आदरणीय रसूल ﷺ लाई उहाँमाथि अवतरण गरिएको कुरा पुऱ्याउन आदेश दिँदै भन्नुभयो: 'हे रसूल, जे तपाईंको पालनकर्ताबाट तपाईंमाथि अवतरण गरिएको छ, त्यो पुऱ्याउनुहोस्।' र अन्य आयतहरूमा अल्लाहले स्पष्ट पार्नुभएको छ कि उहाँले आफ्ना आदरणीय रसूलमाथि यो प्रज्ञापूर्ण उपदेश (कुरआन) यसकारण अवतरण गर्नुभयो ताकि उहाँले मानिसहरूका लागि त्यसलाई स्पष्ट र व्याख्या गरिदिनुहोस्, उहाँले भन्नुभयो: 'र हामीले तपाईंमाथि यो उपदेश अवतरण गरेका छौँ ताकि तपाईंले मानिसहरूका लागि स्पष्ट गरिदिनुहोस् जे उनीहरूका लागि अवतरण गरिएको छ, र सायद उनीहरूले चिन्तन गरून्।' र अल्लाहले यो कुरामा जोड दिनुभएको छ कि एक विश्वासीको प्रमुख विशेषता अल्लाह र उहाँका रसूलले गरेको फैसलालाई स्वीकार गर्नु हो, उहाँले पवित्र कुरआनमा भन्नुभयो: 'कुनै विश्वासी पुरुष वा विश्वासी स्त्रीका लागि यो सुहाउँदैन कि जब अल्लाह र उहाँका रसूलले कुनै कुराको फैसला गरिदिनुहुन्छ, तब उनीहरूका लागि आफ्नो मामिलामा कुनै छनोटको अधिकार रहोस्; र जसले अल्लाह र उहाँका रसूलको अवज्ञा गर्छ, ऊ स्पष्ट रूपमा मार्गभ्रष्ट भयो।' र उहाँले यो पनि पुष्टि गर्नुभएको छ कि आदरणीय रसूल ﷺ आफ्नो इच्छाले बोल्नुहुन्न, बरु ईश्वरीय प्रकाश (वही) को निर्देशनमा बोल्नुहुन्छ, उहाँले भन्नुभयो: 'र उहाँ आफ्नो इच्छाले बोल्नुहुन्न।' साथै उहाँले विश्वासीहरूलाई उहाँको आज्ञापालन गर्न आदेश दिनुभयो र रसूल ﷺ को आज्ञापालनलाई अल्लाहको आज्ञापालनसँग जोड्दै भन्नुभयो: 'र जसले अल्लाह र रसूलको आज्ञापालन गर्छ, उनीहरू ती मानिसहरूसँग हुनेछन् जसलाई अल्लाहले पुरस्कृत गर्नुभएको छ—अर्थात् नबीहरू, सत्यवादीहरू, सहिदहरू र धर्मी व्यक्तिहरू; र उनीहरू कति राम्रा साथी हुन्।' यस्ता धेरै आयतहरू छन् जसले मुसलमानलाई रसूल ﷺ का शिक्षाहरू अनुसरण गर्न, उहाँले निषेध गरेका कुराहरूबाट बच्न र उहाँको सुन्नतलाई दह्रोसँग समात्न प्रेरित गर्छन्।
यसमा कुनै शंका छैन कि पवित्र कुरआन इस्लामिक कानुनको पहिलो स्रोत हो, र नबी ﷺ का भनाइ र कार्यहरू अर्थात् सुन्नत दोस्रो स्रोत हो। सुन्नतले नै पवित्र कुरआनका नियमहरूलाई स्पष्ट पार्छ, यसका सामान्य कुराहरूलाई विशेष बनाउँछ, यसका निरपेक्ष कुराहरूलाई सीमित गर्छ वा यसका संक्षिप्त कुराहरूको व्याख्या गर्छ। वास्तवमा, सुन्नतले कतिपय यस्ता कुराहरूको पनि कानुन बनाउन सक्छ जुन कुरआनमा उल्लेख गरिएको छैन। यसै स्थानका कारण यस उम्मतका विद्वान र इमामहरूले यसलाई अत्यन्तै महत्त्व दिएका छन्, र यसलाई संकलन तथा व्यवस्थित गर्न आफ्नो अमूल्य समय र स्रोत खर्च गरेका छन्। उनीहरूले नबवी हदीसहरूलाई आफ्ना उद्देश्य र लक्ष्यअनुसार संकलन र वर्गीकरण गर्ने विभिन्न शैलीहरू अपनाए, यसका लागि लामो यात्रा गरे र यसलाई लिपिबद्ध तथा व्यवस्थित गर्नमा तल्लीन रहे।
यो प्रक्रिया सम्मानित सहाबाहरूले आफ्नो हृदयमा पवित्र हदीसहरू कण्ठ गरेर र आफ्नो मनको गहिराइमा सुरक्षित राखेर सुरु भएको थियो। उनीहरू हदीस कण्ठ गर्न र त्यसको पुष्टि गर्न एक-अर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्थे, किनकि सुरुवाती दिनहरूमा रसूल ﷺ ले पवित्र कुरआनसँग मिसिने डरले हदीस लेख्न निषेध गर्नुभएको थियो। पछि, अल्लाहको कृपा र शान्ति उहाँमाथि होस्, उहाँले अली बिन अबी तालिब, अबु शाह, र जाबिर बिन अब्दुल्लाह (अल्लाह उनीहरूसँग प्रसन्न हुनुहोस्) जस्ता केही सहाबाहरूलाई लेख्ने अनुमति दिनुभयो। त्यसपछि अब्दुल्लाह बिन अम्र बिन अल-आस (अल्लाह उनीहरूसँग प्रसन्न हुनुहोस्) लाई पनि अनुमति मिल्यो, जब केही सहाबाहरूले उनलाई रसूल ﷺ बाट निस्कने हरेक कुरा लेखिरहेको देखेर भनेका थिए: 'के तिमी रसूल ﷺ बाट सुनेका हरेक कुरा लेख्छौ, जबकि उहाँ एक मानव हुनुहुन्छ र कहिले क्रोध त कहिले प्रसन्नताको अवस्थामा बोल्नुहुन्छ?' उनले यो कुरा रसूल ﷺ लाई सुनाउँदा उहाँले भन्नुभयो: 'लेख, त्यस सत्ताको कसम जसको हातमा मेरो प्राण छ, यसबाट (आफ्नो मुखतर्फ इशारा गर्दै) सत्य बाहेक केही निस्कँदैन।' यस कुरालाई अबु हुरैराले पनि पुष्टि गर्दै भन्नुभएको छ: 'नबीका साथीहरूमध्ये अब्दुल्लाह बिन अम्र बाहेक मसँग भन्दा बढी हदीस कसैसँग थिएन, किनकि उनले लेख्थे र म लेख्दिनथेँ।' अब्दुल्लाह बिन अम्र बिन अल-आसको लेखन सहाबाहरूमाझ प्रसिद्ध थियो र उनीहरूले यसलाई 'सहिफा अल-सादिाका' (सत्यको पुस्तिका) भन्थे। यी सबै कुराहरू सहाबाहरूले रसूल ﷺ का भनाइ र कार्यहरूलाई कण्ठस्थ गर्न देखाएको चासो र तत्परताका प्रमाण हुन्, जसलाई उनीहरूले आफ्नो जीवनको हरेक सानो-ठूलो मामिलामा व्यावहारिक पद्धति र सुन्नत बनाएका थिए। उनीहरूको बलियो स्मरणशक्ति र निर्मल हृदयले यसमा मद्दत पुर्यायो। यसका साथै धेरै सहाबाहरूले हदीसहरू लेखेका पनि थिए, जसले गर्दा मदिना मुनव्वराको सहाबा समाजले सुन्नतमा आधारित पहिलो पूर्ण इस्लामिक समाजको रूप प्रस्तुत गर्यो। पछि यो सबै ज्ञान सहाबाहरूबाट ताबिईनहरूको समाजमा हस्तान्तरण भयो, जहाँ ठूला ताबिईन रावीहरूले यी महान खजाना र बहुमूल्य सम्पदाहरूलाई पछिल्ला पुस्ताहरूमा पुर्याए।
जब इस्लामको विस्तार भयो र इस्लामिक राज्य फराकिलो भयो अनि सहाबाहरू विभिन्न सहरहरूमा छरिए, तब हदीसहरूलाई व्यवस्थित पुस्तकहरूमा संकलन गर्ने आवश्यकता महसुस भयो। यस कार्यमा सबैभन्दा पहिले चासो देखाउने खलिफा उमर बिन अब्द अल-अजीज हुनुहुन्थ्यो, जसले आफ्ना गभर्नरहरू र सहरका विद्वानहरूलाई हदीस संकलन र लेखन गर्न आदेश दिनुभयो। यस कार्यको सुरुवात गर्नेहरूमा इब्न शिहाब अल-जुहरी (मृत्यु १२४ हिजरी), इब्न इसहाक (मृत्यु १५१ हिजरी), र सुफयान अल-थौरी (मृत्यु १६१ हिजरी) प्रमुख हुनुहुन्छ। त्यस युगबाट हामीसम्म आइपुगेका प्रसिद्ध पुस्तकहरूमा इमाम मालिकको 'मुवत्ता' (९३-१७९ हिजरी), त्यसपछि अब्द अल-रज्जाकको 'मुसन्नाफ' (मृत्यु २११ हिजरी), र इब्न अबी शैबाको 'मुसन्नाफ' (मृत्यु २३५ हिजरी) आदि पर्दछन्। त्यसपछि हदीस वर्गीकरणको एउटा नयाँ चरण सुरु भयो, जसमा केही विद्वानहरूले रसूल ﷺ बाट वर्णित सबै कुराहरू संकलन गरे र 'मुसनद' पुस्तकहरू तयार पारे। मुसनद ती पुस्तकहरू हुन् जसमा रसूल ﷺ का हदीसहरूलाई तिनीहरूको सनद (शृङ्खला) सहित राखिन्छ, जहाँ सहिह (प्रमाणित) र अन्य बीच भिन्नता छुट्याइएको हुँदैन। मुसनद लेख्ने सुरुवाती विद्वानहरूमा इमाम अहमद (जन्म १६४, मृत्यु २४१ हिजरी) र उस्मान बिन अबी शैबा (१५६-२३९ हिजरी) आदि हुनुहुन्छ। त्यसपछि केही विद्वानहरूले कमजोर हदीसहरूलाई छोडेर केवल सहिह हदीसहरू मात्र संकलन गरे। यस पद्धतिमा सबैभन्दा पहिले इमाम बुखारी (मृत्यु २५६ हिजरी) र त्यसपछि इमाम मुस्लिम (मृत्यु २६१ हिजरी) ले पुस्तक तयार पार्नुभयो। उहाँहरूको मार्गलाई धेरै प्रतिष्ठित इमामहरूले पछ्याए र त्यसपछि हदीसका विभिन्न स्वरूपका कृतिहरू जस्तै मुसनद, सिहाह, सुनन, मुस्तदराक, मुस्तखराज, र जवामिअ आदिले पुस्तकालयहरू भरिए। यी सबै पुस्तकहरू पछि गएर हदीस विज्ञान (रिवाया र दिराया) को आधार बने।
इतिहासमा कुनै पनि ज्ञानले यस्तो उच्च स्थान पाएको छैन जहाँ विश्वसनीय, न्यायपूर्ण र सटीक स्मरणशक्ति भएका व्यक्तिहरूको अटुट शृङ्खला (सनद) जोडिएको होस्, जस्तो कि नबवी सुन्नतले पाएको छ। यस उम्मतका विद्वान र इमामहरूले यसलाई यति धेरै महत्त्व दिए कि उनीहरूले इतिहासमा विरलै पाइने एक विशाल पुस्तकालय खडा गरे। उनीहरूले नबवी हदीसहरूको संकलन र व्यवस्थापनमा आफ्नो सीप प्रदर्शन गरे, जसको सुरुवात नबवी दावतको सुरुवाती दिनदेखि नै भएको थियो। हामीसम्म हदीसका सयौं पुस्तकहरू आइपुगेका छन्, जसमा सहिह, हसन, दइफ र केही मवदु (मनगढन्ते) हदीसहरू पनि समावेश छन्।
म यो लुकाउन चाहन्न कि मेरो बौद्धिक जीवनको सुरुवातदेखि नै मेरो मनपर्ने रुचि सुन्नत र हदीसका पुस्तकहरूको अध्ययन र अनुसन्धान थियो। मुस्तफा ﷺ का हदीसहरूको अध्ययन, पुष्टि र विश्लेषण गर्दा म अक्सर आफूलाई अत्यन्त खुसी र आनन्दित महसुस गर्थें। तर, मेरो यो खुसी र आनन्दमा कहिलेकाहीँ केही यस्ता जटिल हदीसहरूले बाधा पुर्याउँथे जुन शरियाका महान उद्देश्यहरूसँग मेल खाँदैनथे। मैले धेरै पटक विद्वान र हदीसविद्हरूसँग यस्तो एउटा पुस्तकको माग गर्थें जसमा एकै ठाउँमा ती सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र बलिया सहिह हदीसहरू संकलन गरिएका हुन्, जुन एक मुसलमानलाई आफ्नो धर्म र संसारका लागि आवश्यक पर्दछ। किनकि हदीसका विभिन्न पुस्तकहरूमा कुनै हदीस खोज्ने विद्यार्थीले अक्सर आफूलाई एक लाखभन्दा बढी हदीसहरूको विशाल सागरमा पाउँछ, जहाँ प्रत्येक हदीसको प्रमाणिकता वा कमजोरीका बारेमा इमामहरूको राय फरक-फरक हुन्छ। म आफैलाई प्रश्न गर्थें; एक सामान्य मुसलमानले आफ्नो शरियाको यो दोस्रो महत्त्वपूर्ण स्रोतलाई ती दशौं हजार हदीसहरूका बीचमा कसरी बुझ्न सक्छ, जसमा विशेषज्ञहरू समेत अलमलिने गर्छन्?
यसै कारणले मैले हदीसका प्रमुख र प्रसिद्ध पुस्तकहरूको पुनः गहिरो अध्ययन (रिवाया र दिराया) सुरु गरेँ। मेरो यस विनम्र अनुसन्धानका क्रममा मैले पत्ता लगाएँ कि केही थोरै हदीसविद्हरूले मात्र आफ्ना पुस्तकहरूमा सहिह (प्रमाणित) हुनुपर्ने सर्त राखेका थिए र हदीस स्वीकार गर्नका लागि कडा मापदण्डहरू बनाएका थिए। इमाम सुयुतीले आफ्नो पुस्तक 'अल-जामिअ अल-कबिर' को भूमिकामा उल्लेख गर्नुभएका विद्वानहरू यसमा प्रमुख छन्, जसका पुस्तकहरूलाई 'सहिहको छाप लागेको' भनी संकेत गरिएको छ। यसै कुरालाई मेरा हजुरबुबा, इमाम र हदीसविद् मुहम्मद बिन जाफर अल-कत्तानीले आफ्नो पुस्तक 'अल-रिसाला अल-मुस्ततराफा' मा पुष्टि गर्दै भन्नुभएको छ: 'तीमध्ये यस्ता पुस्तकहरू छन् जसका लेखकहरूले त्यसमा केवल सहिह हदीसहरू मात्र राख्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्।' यी इमामहरूले नबी ﷺ बाट वर्णित हरेक सानो-ठूलो कुराको प्रमाणिकता सुनिश्चित गर्न आफ्नो बहुमूल्य समय, धन र प्रयास खर्च गरे। हदीसका अधिकांश इमामहरूले नबवी हदीसलाई मुख्यतया तीन प्रकारमा विभाजन गर्न सहमति जनाएका छन्:
सहिह, हसन, र दइफ। यसको विस्तृत विवरण यस प्रकार छ:
पहिलो: सहिह हदीस त्यो हो जसलाई एक न्यायपूर्ण र सटीक स्मरणशक्ति भएको व्यक्तिले अर्को त्यस्तै न्यायपूर्ण र सटीक स्मरणशक्ति भएको व्यक्तिबाट अन्तिमसम्म वर्णन गरेको हुन्छ। यसका तीन प्रकार छन्:
मुतवातिर हदीस: यो त्यो हदीस हो जसलाई ठूलो संख्यामा मानिसहरूले अर्को ठूलो संख्याबाट वर्णन गरेका छन्, जसमा उनीहरू सबै झूटमा सहमत हुनु असम्भव हुन्छ।
मसहुर हदीस: यो त्यो हदीस हो जसलाई कम्तीमा तीन जना विश्वसनीय वर्णनकर्ताहरूले वर्णन गरेका छन्।
आहाद हदीस: यो त्यो सही हदीस हो जसलाई वर्णन गर्नमा केवल एक जना विश्वसनीय व्यक्ति मात्र संलग्न छन्।
दोस्रो: हसन हदीस; यो त्यो हदीस हो जसमा स्वीकार्यताका गुणहरू न्यूनतम स्तरमा पाइन्छन्।
तेस्रो: दइफ (कमजोर) हदीस; यो त्यो हदीस हो जसमा स्वीकार्यताका कुनै पनि गुणहरू विद्यमान हुँदैनन् र यसका धेरै प्रकारहरू छन्।
जहाँसम्म हदीस कुदसीको कुरा छ, यी ती हदीसहरू हुन् जसलाई रसूल ﷺ ले सृष्टिकर्ता अल्लाहको तर्फबाट वर्णन गर्नुहुन्छ। अन्य नबवी हदीसहरू जस्तै यसमा पनि सही, हसन, दइफ र केही गढिएका (मौदू) हदीसहरू हुन्छन्।
यी विस्तृत हदीस अध्ययनहरूको प्रकाशमा, मैले मेरो पहिलो पुस्तक 'सफवत अल-अहादीस अल-नबविय्या' मा ती हदीसहरूमा ध्यान केन्द्रित गरेको छु जसको शुद्धतामा सही हदीसका धेरै इमामहरू सहमत भएका छन्। जब कुनै हदीसलाई सही हदीसका धेरै इमामहरूले आ-आफ्नो फरक विचार, स्थान र समयका बाबजुद प्रमाणित गर्छन्, तब यसको अर्थ यो हुन्छ कि उनीहरूमध्ये प्रत्येकले यसलाई आदरणीय रसूल ﷺ सँग सम्बन्धित छ भनी सुनिश्चित गर्न आफ्नो पूर्ण क्षमता प्रयोग गरेका छन्। यसले यसको प्रमाणीकरणलाई वैचारिक, भौगोलिक र ऐतिहासिक आयाम प्रदान गर्दछ। फलस्वरूप, 'सफवत अल-अहादीस' का हदीसहरूलाई आदरणीय रसूल ﷺ सँग सम्बन्धित हुनुको पूर्ण निश्चितताको दर्जामा पुर्याउँछ; किनकि उनीहरू सबैजना गल्तीमा, लापरवाहीमा वा उनीहरू सबैलाई झुक्याइएको कुरामा एकमत हुनु असम्भव छ। उदाहरणका लागि, जब हामीलाई थाहा हुन्छ कि महान हदीस 'कर्म गर, किनकि प्रत्येकका लागि त्यही कुरा सहज बनाइएको छ जसका लागि ऊ सिर्जना गरिएको हो' लाई सही हदीसका दशभन्दा बढी प्रमुख इमामहरूले उल्लेख गरेका छन्, तब यसले हामीलाई यो सबैभन्दा सही हदीसहरू मध्येको हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न बाध्य तुल्याउँछ।
यसैकारण मैले भनेको छु कि कुनै हदीसको प्रामाणिकतामा हाम्रो विश्वास तब बढ्छ जब त्यसलाई प्रमाणित गर्ने सही हदीसका इमामहरूको सङ्ख्या बढ्दै जान्छ। तसर्थ, यो हदीसहरूको एक उत्कृष्ट सङ्ग्रह हो जसमा धेरै सहीह इमामहरूले यसको प्रामाणिकतामा सहमति जनाएका छन्। यसमा लगभग चार हजार हदीसहरू छन् जसले महान शरियाका शाखाहरू जस्तै अकीदा (आस्था), इबादत (उपासना), मुआमलात (लेनदेन), दण्ड सजाय, शिष्टाचार, नैतिकता, प्रशासन र अन्य विषयहरूलाई समेटेका छन्। यी सबै हदीसहरू पवित्र कुरआन, शरियाका उद्देश्यहरू र आधारभूत सिद्धान्तहरू, वा निश्चित रूपमा प्रमाणित विज्ञानसँग बाझिँदैनन्।
मैले यस पुस्तकमा इमामहरूको सङ्केत उनीहरूको समयको प्राचीनताका आधारमा उल्लेख गरेको छु। तल मैले हदीसका इमामहरू (अल्लाह उनीहरूसँग प्रसन्न होऊन्) का लागि छनोट गरेका प्रमुख सङ्केतहरू प्रस्तुत गरेको छु, जसमा अधिकांश हदीसका इमामहरू सहमत छन्:
(ख) बुखारीका लागि, (म) मुस्लिमका लागि, (क) ती दुवैको बीचमा सहमति भएको (मुत्तफकुन अलैह) का लागि, (द) अबु दाऊदका लागि, (त) तिरमिजीका लागि, (न) नसाईका लागि, (ह) इब्न माजाहका लागि, (अल-अरबआ) यी चारै जनाका लागि, (अथ-थलाथा) इब्न माजाह बाहेकका तीन जनाका लागि, (हम) अहमद बिन हन्बलको मुसनदका लागि, (अम) उनका छोरा अब्दुल्लाहका थप हदीसहरूका लागि, (क) हाकिमको मुस्तदरकका लागि, (हब) इब्न हिब्बानको सहीहका लागि, (खज) इब्न खुजैमाको सहीहका लागि, (तब), (तस), (तस) तबरानीको अल-कबीर, अल-अवसत र अस-सगीरका लागि, (स) सईद बिन मन्सुरको सुननका लागि, (खद) बुखारीको अल-अदबका लागि, (तख) बुखारीको इतिहासका लागि, (द) दिया अल-मकदिसीको अल-मुख्ताराका लागि, (फई) शाफईको मुसनदका लागि, (श) इब्न अबी शैबाको मुसनद र मुसन्नफका लागि, (अब) अब्द अल-रज्जाकको अल-जामी र मुसन्नफका लागि, (अ) अबु यालाको मुसनदका लागि, (कत) दारकुत्नीको सुनन र अल-अफ्रदका लागि, (फर) दैलामीको फिरदौसका लागि, (हल) अबु नुऐमको हिलियाका लागि, (हब, हक) बैहकीको शुअब अल-इमान, सुनन, अल-मारिफा, दलाईल अल-नुबुव्वह र अल-अस्मा व अस-सिफातका लागि, (अद) इब्न अदीको अल-कामिलका लागि, (अक) उकैलीको अल-दुआफाका लागि, (खत) खतिबको अल-जामी र इतिहासका लागि, (मी) दारिमीको सुननका लागि, (त) तयालिसीको मुसनदका लागि, (कर) इब्न असाकिरको इतिहासका लागि, (बज) बज्जारको सुननका लागि।
मैले यी उत्कृष्ट नबवी हदीसहरू मेरो पुस्तक 'सफवत अल-अहादीस अल-नबविय्या अल-शरीफा' बाट छनोट गरेको हुँ र यसको नाम 'जवामिअ अल-किलम अल-नबवी अल-शरीफ' राखेको छु। यसमा उत्कृष्टमध्येका पनि उत्कृष्ट र हदीसका ती महान रत्नहरू छन् जसले आदरणीय रसूल ﷺ को महानता, उहाँको बुद्धिमत्ता, ज्ञान, विश्वव्यापीता, सहनशीलता, साहस, अन्याय र अन्यायीहरू विरुद्धको सङ्घर्ष, सत्यको स्थापना र असत्यको विनाशलाई पुष्टि गर्दछन्, ताकि यो हाम्रा सन्तान र सम्पूर्ण उम्मतका लागि मार्गदर्शक बन्न सकोस्।
म अल्लाहसँग साँचो हृदयले आशा गर्दछु कि मैले सामान्य रूपमा महान इस्लाम र विशेष रूपमा सम्मानित नबवी सुन्नतका लागि एक महान कार्य प्रस्तुत गरेको छु, जसले अल्लाहको इच्छा अनुसार मुस्लिमहरूलाई एकताबद्ध गर्न योगदान पुर्याउनेछ र इस्लामलाई यसको शाश्वत आध्यात्मिकताका साथ संसारका पूर्व र पश्चिमका शिक्षित हृदयहरू र सम्मानित विचारकहरूको दिमागको नजिक ल्याउनेछ। अल्लाह सत्य बोल्नुहुन्छ र उहाँले नै सही बाटो देखाउनुहुन्छ। सबै प्रशंसा अल्लाहका लागि हो जसले भन्नुभएको छ: 'हरेक ज्ञानवान् भन्दा माथि एक सर्वज्ञानी हुन्छ।' तपाईँहरूमाथि अल्लाहको शान्ति, कृपा र आशिष् रहोस्।
प्रोफेसर डाक्टर अब्द अल-कादिर अल-मक्की अल-कत्तानी
सल्लाहकार तथा इन्जिनियरिङ र उच्च इस्लामिक अध्ययनका प्रोफेसर
नबी ﷺ ले भन्नुभयो: 'अल्लाहले त्यस व्यक्तिको अनुहार उज्यालो पारून् जसले हामीबाट केही सुन्छ र त्यसलाई सुनेजस्तै गरी अरूलाई सुनाउँछ; किनकि प्रायः जसलाई जानकारी दिइन्छ, ऊ सुन्नेभन्दा बढी बुझ्ने हुन्छ।'