Troen på det guddommelige forsyn

Troen på det guddommelige forsyn i islam betyr ikke fatalisme eller passivitet, men er en anerkjennelse av Allahs vilje, samtidig som menneskets ansvar bekreftes. Allahs rettferdighet kan ikke måles med menneskets begrensede standarder; for slik en elev kan se lærerens disiplinering som urettferdig, selv om det er rettferdighet for elevens eget beste, kan Allahs forsyn virke mystisk for oss, men i sin kjerne er det visdom og rettferdighet som vi ikke fullt ut forstår alle aspekter av.

Allah gir mennesket fornuft og vilje, og holder det ansvarlig kun innenfor dets evne og frihet. Tekster som antyder tvang, refererer til kosmiske forhold utenfor vår kapasitet, som tjeneren ikke blir holdt ansvarlig for, mens handlinger som fører til belønning og straff, er innenfor menneskets valg. Derfor er veiledning og villfarelse et resultat av ens egen innsats og handlinger som man har valgt med sin frie vilje.

De fromme forgjengerne tok troen på det guddommelige forsyn som en drivkraft for handling, streben (jihad) og å ta i bruk midler, i troen på at livsopphold og livslengde er forutbestemt, så de arbeidet hardt og stolte på Allah uten latskap eller passivitet. Å bruke forsynet som unnskyldning for forsømmelse eller synd er derimot et svakt og avvist argument, fordi mennesket ikke kjenner det usynlige (fremtiden), men snarere reagerer på sine lyster, og derfor har ingen unnskyldning for å unnlate det Allah har befalt.

الإيمان بالقدر في الإسلام لا يعني الجبر أو التواكل، بل هو إقرار بمشيئة الله مع إثبات مسؤولية الإنسان. إن عدالة الله لا تُقاس بمقاييس البشر القاصرة؛ فكما قد يرى التلميذ تأديب معلمه ظلماً وهو عين العدل لمصلحته، قد تبدو لنا أقدار الله غامضة، لكنها في جوهرها حكمة وعدل لا نحيط بكافة جوانبهما.

يعطي الله الإنسان عقلاً وإرادة، ويحاسبه في نطاق قدرته وحريته فقط. النصوص التي توحي بالإجبار تشير إلى أمور كونية فوق طاقتنا لا يُسأل عنها العبد، بينما الأعمال التي يترتب عليها الثواب والعقاب هي في دائرة اختيار الإنسان. لذا، فإن الهداية والضلال هما نتيجة لسعي المرء وأعماله التي اختارها بإرادته الحرة.

اتخذ السلف الصالح من الإيمان بالقدر دافعاً للعمل والجهاد والأخذ بالأسباب، مؤمنين أن الرزق والأجل مقدران، فعملوا بجد وتوكلوا على الله دون كسل أو خمول. أما الاحتجاج بالقدر لتبرير التقصير أو المعصية فهو حجة واهية ومردودة، لأن الإنسان لا يعلم غيبه، بل يستجيب لشهوته، فليس لأحد عذر في ترك ما أمره الله به.