القسم الرابع: نظام المعاملات المالية والأحكام

Kutaa Afraffaa: Sirna Daldalaa Maallaqaa fi Murtiiwwanii

الباب الأول: البيوع والتجارة والمعاملات والدين

Boqonnaa Tokkoffaa: Gurgurtaa, Daldala, Walqunnamtii fi Liqii

قال رسول الله ﷺ «أَدْخَلَ الله الجَنَّةَ رَجُلًا كَانَ سَهْلًا: مُشْتَرِيًا، وَبَائِعًا، وَقَاضِيًا، وَمُقْتَضِيًا».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Rabbiin nama salphaa ta'e Jannata seensise; yoo bitu, yoo gurguru, yoo murtii kennu, fi yoo liqii gaafatu.”

قال رسول الله ﷺ «أَمَّا بَعْدُ، فَمَا بَالُ أَقْوَامٍ يَشْتَرِطُونَ شُرُوطًا لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللهِ، مَا كَانَ مِنْ شَرْطٍ لَيْسَ فِي كِتَابِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ مِائَةَ شَرْطٍ، قَضَاءُ اللهِ أَحَقُّ، وَشَرْطُ اللهِ أَوْثَقُ، وَإِنَّمَا الْوَلَاءُ لِمَنْ أَعْتَقَ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Ergasii, maaltu namoota shuruxa kitaaba Rabbii keessa hin jirre sharuuf isaan dirqe? Shuruxni kitaaba Rabbii jabaa fi kabajamaa keessa hin jirre kamiyyuu sobaadha, shuruxa dhibba ta'us. Murtii Rabbiitu dhugaa, shuruxa Rabbiitu amanamaadha. Walii ta'uun kan nama bilisoomsiseeti.”

قال رسول الله ﷺ «ثَلَاثَةٌ لَا يُكَلِّمُهُمُ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ رَجُلٌ حَلَفَ عَلَى سِلْعَةٍ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا أَكْثَرَ مِمَّا أُعْطِيَ وَهُوَ كَاذِبٌ، وَرَجُلٌ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ، وَرَجُلٌ مَنَعَ فَضْلَ مَاءٍ فَيَقُولُ اللهُ الْيَوْمَ أَمْنَعُكَ فَضْلِي كَمَا مَنَعْتَ فَضْلَ مَا لَمْ تَعْمَلْ يَدَاكَ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Namoota sadii Rabbiin Guyyaa Qiyaamaa isaan hin dubbisu, isaanis hin ilaalu: nama meeshaa tokko irratti kakatee, 'kana caalaa naaf kennamuu danda'a' jedhee, odoo inni soba dubbatuu; nama qabeenya Muslimaa tokkoo fudhachuuf jecha kakuu sobaa kakate; fi nama bishaan hafaa dhoowwe. Rabbiinis guyyaa sana ni jedha: 'Ani si dhoowwa arjummaa koo, akkuma ati waan harki kee hin hojjenne dhoowwite.'”

قال رسول الله ﷺ «رَحِمَ الله عَبْدًا سَمْحًا إِذَا بَاعَ، سَمْحًا إِذَا اشْتَرَى، سَمْحًا إِذَا قَضَى، سَمْحًا إِذَا اقْتَضَى».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Rabbiin gabricha yoo gurguru salphaa ta'e, yoo bitu salphaa ta'e, yoo murtii kennu salphaa ta'e, fi yoo liqii gaafatu salphaa ta'e haa araaramuuf.”

قال رسول الله ﷺ «لا تَحَاسَدُوا، وَلا تَنَاجَشُوا، وَلا تَبَاغَضُوا، وَلا تَدَابَرُوا، وَلا يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ، وَكُونُوا عِبَادَ الله إِخْوَانًا، الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ، لا يَظْلِمُهُ، وَلا يَخْذُلُهُ، وَلَا يَحْقِرُهُ، التَّقْوَى هَاهُنَا، وَأَشَارَ إِلَى صَدْرِهِ، بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ، كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ، دَمُهُ، وَمَالُهُ، وَعِرْضُهُ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Wal hin hinaafinaa, wal hin gowwoomsinaa, wal hin jibinaa, walitti duubatti hin deebi'inaa, tokkoon keessan gurgurtaa nama biraa irratti hin gurgurinaa. Gabroota Rabbii obboleewwan ta'aa. Muslimni obboleessa Muslimaati. Isa hin miidhu, isa hin gatu, isa hin tuffatu. Sodaan Rabbii as jira,” jedhanii gara qoma isaanii agarsiisan. “Hamtuu namaaf ta'uuf obboleessa isaa Muslimaa tuffachuun ga'aadha. Muslimni hundi Muslima biraaf haraama: dhiigni isaa, qabeenyi isaa, fi kabajni isaa.”

قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعُ أَحَدُكُمْ فَضْلَ مَاءٍ لِيَمْنَعَ بِهِ الْكَلأ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Tokkoon keessan marga dhoowwuuf jecha bishaan hafaa hin dhoowwin.”

قال رسول الله ﷺ «لا يَمْنَعْ جَارٌ جَارَهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Ollaan ollaa isaa muka dallaa isaa keessa dhaabuu hin dhoowwin.”

قال رسول الله ﷺ «مَنْ طَالَبَ حَقًّا فَلْيَطْلُبْهُ فِي عَفَافٍ» وَافٍ، أَوْ غَيْرِ وَافٍ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: “Namni haqa gaafate, haala kabajaan guutuu ta'een haa gaafatu, haqa guutuu yookiin guutuu hin taane ta'us.”

الباب الثاني: فقه القضاء، نظام القضاء والإمارة في الإسلام

Boqonnaa Lammaffaa: Fiqhii Qadaa'ii, Sirna Qadaa'ii fi Bulchiinsa Islaama Keessatti

قال رسول الله ﷺ «إِنِي لَمْ أُومَرْ أَنْ أَنْقُبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ وَلَا أَشُقَّ بُطُونَهُمْ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Ani onnee namaa sakatta'uuf yookiin garaa isaanii banuuf hin ajajamne.»

قال رسول الله ﷺ «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ عَنِ النَّائِمِ حَتَّىٰ يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الْمُبْتَلَىٰ حَتَّىٰ يَبْرَأَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّىٰ يَكْبُرَ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Qalamni namoota sadiirraa ol kaafameera: nama rafu irraa hamma inni dammaqutti, nama sammuun isaa hin qabanne irraa hamma inni fayyutti, fi mucaa irraa hamma inni guddatutti.»

قال رسول الله ﷺ «كَيْفَ يُقَدِّسُ اللهُ أُمَّةً لا يَأْخُذُ ضَعِيفُهَا حَقَّهُ مِنْ قَوِيِّهَا، وَهُوَ غَيْرُ مُتَعْتَعٍ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Rabbiin akkamitti ummata dadhabeen ishee mirga isaa jabaa ishee irraa osoo hin sodaatin hin fudhanne qulqulleessa?»

الباب الثالث: أقضية الرسول صلوات الله وسلامه عليه

Boqonnaa Sadaffaa: Murtiiwwan Ergamaa Rabbii ﷺ

قال رسول الله ﷺ «مَا تَأْمُرُنِي؟.. تَأْمُرُنِي أَنْ آمُرَهُ أَنْ يَدَعَ يَدَهُ فِي فِيكَ تَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الفَحْلُ؟ اذْفَعْ يَدَكَ حَتَّى يَعَضَّهَا ثُمَّ انْتَزِعْهَا».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: "Maal na ajajaa? Ati akka ani isa ajajuu fi inni harka isaa afaan kee keessa kaa'ee akka fardeen kormaan nyaatu sanatti akka nyaatu na ajajaa? Harka kee dhiisi hanga inni ciniinutti, sana booda harkisi."

قال رسول الله ﷺ «مَا عَلَّمْتَهُ إِذْ كَانَ جَاهِلًا، وَلا أَطْعَمْتَهُ إِذْ كَانَ جَائِعًا».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: "Yeroo inni wallaalaa ture hin barsiifne, yeroo inni beela'aa ture hin nyaachifne."

قال رسول الله ﷺ «يَا زُبَيْرُ اسْقِ، ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: "Yaa Zubeyr, obaasi, achi booda bishaan qabi hanga gara daangaa lafaatti deebi'utti."