Seensa Kitaabaa

Galanni kan Rabbii, Gooftaa aalamootaati. Faaruun fi nageenyi guutuun rahmata aalamootaaf ergaman, gooftaa keenya Muhammad bin Abdullaah, isa waadaa dhugoomsu fi amanamaa ta'an irratti, akkasumas maatii isaanii fi saahiboota isaanii warra ifa fi eebbifamoo ta'an irratti, fi warra hanga Guyyaa Qiyaamaatti toltun isaan hordofan irratti haa jiraatu. Yaa Rabbii, beekumsa Ati nu barsiisteen ala beekumsa hin qabnu, Ati qulqulloofte. Yaa Rabbii, waan nu fayyadu nu barsiisi, waan nu barsiisteen nu fayyadi, beekumsa, obsa fi ogummaa nuuf dabali. Ati Beekaa, Obsaa fi Ogeessa. Yaa Rabbii, qoma koo naaf bal'isi, arraba koo irraas hidhaa hiiki, dubbii koo haa hubatani.

Sana booda, dubbistoota kabajamoodhaaf walitti qabama jechoota Ergamaa Rabbii ﷺ filatamoo ta'an, kitaaba koo beekamaa 'Safwat al-Ahaadiis al-Nabawiyya al-Shariifa' (Hadiisota Ergamaa Rabbii ﷺ Filatamoo) jedhamu irraa filadheen dhiheessuun na gammachiisa. Hadiisonni kun warra dhugummaan isaanii imaamota hadiisaa hedduun irratti waliigalameedha. Kunis erga kitaabni 'Safwaa' milkaa'ina guddaa argatee booda; kitaabni sun madda beekumsaa bal'aa fi walitti qabaa ta'ee, waggoota dura Rabbiin isa walitti qabuu, qopheessuu, boqonnaatti addaan baasuu fi jechoota isaa warra cicciboo ibsuun na kabajeedha. Kitaabni sun galata Rabbiitiin hawaasa saayinsii, Arabaa fi Islaamaa addunyaa guutuu keessatti fudhatama fi simannaa guddaa argateera. Kunis hadiisota Ergamaa Rabbii ﷺ warra gurguddoo fi jajjaboo, dhugummaan isaanii shakkiin keessa hin jirre, sababa imaamonni hadiisaa hedduun dhugummaa isaanii irratti waliigalaniif kan of keessatti qabateedha. Hadiisonni kunis warra muslimni amantii fi jireenya addunyaa isaa keessatti itti hajamuudha. Kitaaba 'Safwaa' keessatti hadiisota aqiidaa, ibaadaa, murteewwan amantii, ogummaa nabawiyyaa, kakaastuu fi sodaachistuu, faaruuwwan, amala, naamusaa, beekumsa, qoricha, hiika Qur'anaa, oduu fitnaa fi mallattoolee Qiyaamaa, ibsa Guyyaa Qiyaamaa, Jannataa fi Jahannamaa, fi waan muslima amantii fi addunyaa isaatti fayyadu hunda, akkasumas gorsaawwan fi waan qalbii laaffisan irratti xiyyeeffadheera. Kunis madda hadiisaa salphaatti argamu, qorattootaaf dhiyoo ta'e fi kitaaba ragaa ta'ee hadiisonni imaamota gidduutti irratti waliigalame mallattoo warra isaan gabaasanii (mukharijiin) wajjin akka mul'atuufi, yoo Rabbiin fedhe.

Kitaabni kun hayyoota, ogeeyyii hadiisaa fi yaad-rimeessitoota hedduun faarfameera; isaanis madda hadiisaa ammayyaa guutuu ta'e, hadiisota Ergamaa Rabbii ﷺ warra hunda caalaa dhugaa ta'an, sanadaa fi matniin (ergaan) isaanii jabaa ta'an of keessatti qabate jedhanii fudhataniiru. Kitaabni kun kanaan dura kan fakkaatu kan hin barreeffamne fi karaa kanaan kan hin qophoofneedha. Erga maxxansa kudha afuraffaa booda, kitaabni kun faayidaa fi sadarkaa saayinsii guddaa madda fi galmee hadiisaa guutuu ta'ee qabaatus, baay'inaan barattoota beekumsaa, hayyoota fi ogeeyyii hadiisaa qofaaf kan xiyyeeffate ta'uu isaa hubadheera. Fedhii obboloota keenya hayyoota fi namoota kabajamoo ta'an tokko tokkoo guutuuf, akkasumas gaaffii isaan kitaaba 'Safwaa' gabaabsuuf dhiheessan irratti hundaa'uun, hadiisonni tokko tokko sababa jalqabni isaanii adda ta'eef yookiin jechi yookiin jechoonni tokko tokko irratti dabalamaniif yookiin gabaastotni adda adda ta'anii garuu hiikni isaanii tokko yookiin walitti dhiyoo ta'eef irra deddeebi'amanii jiru. Kanaafuu, 'Jawaami' al-Kalim' (Walitti Qabama Jechoota Ergamaa Rabbii) keessatti isaan hir'isuun dirqama ta'e, kunis namni qabachuu fi qomatti qabachuu (hifzii) barbaaduuf akka laaffatuufi. Namni hadiisota dhugummaan isaanii shakkiin keessa hin jirre hunda barbaadu garuu gara kitaaba 'Safwat al-Ahaadiis al-Nabawiyya al-Shariifa' isa guutuutti deebi'uu qaba. Kitaabni 'Jawaami' al-Kalim al-Nabawiyya al-Shariif' kun barattoota gosa adda addaa fi warra saayinsii amantii fi addunyaa baratan hundaaf salphaatti kan argamu akka ta'uufi. Kunis dinqisiisummaa hadiisota Nabiyyii ﷺ, jechoota isaanii warra walitti qabamoo fi sunnaa isaanii mul'isuufi; isaan kana mu'minni yookiin mu'mina hin ta'in yookiin qeeqaan yoo ilaale, banama (fathii) Rabbii kan Inni Nabiyyii barreessuu fi dubbisuu hin dandeenye ﷺ kenneef ifatti isaaf mul'ata. Hadiisonni kun walumaa galatti hadiisota ogeeyyii fi dinqisiisoo ta'an, kan nama Rabbiin rahmata aalamootaa akka ta'uuf filate irraa malee hin dhalanneedha. Kunis dhugoomsa dubbii Uumaa akkana jedhuuti: 'Nuti rahmata aalamootaaf malee si hin ergine.' Innis ﷺ waa'ee ofii isaanii akkana jedhan: 'Ani rahmata kennameedha.' Hadiisonni kun hiika kana mirkaneessu, akkasumas ogummaa, gatii, naamusaa fi amala Islaamaa fi namummaa warra babbareedoo fi kabajamoo ta'an wajjin wal simu; isaan kana yaad-rimeessitoonni fi hayyoonni addunyaa warra haqaa fi kabajamoo ta'an hundi ni dinqisiifatu, ni kabajus.

Akkasumas, ogummaa fi dinqisiisummaa Muhammad ﷺ kana obboloota keenya biyya alaa (gurbatti) jiranitti qajeelchuun, akka barreeffama Islaamaa qulqulluu ta'etti akka dhiheessan barbaadeen. Namni dandeettii qabu hundi afaanota biyya isaan keessa jiranitti akka hiikan nan gaafadha. Kunis yaada Islaamaa isa guddaa akka ergaa addunyaatti, kan rahmata, jaalala fi obbolummaa of keessatti qabate, warra nagaa, haqaa fi naamusaa gaarii irratti hundaa'anii waliin jireenya lallabaniif dhiheessuuf qophiidha.

Sunnaan Ergamaa kabajamaa ﷺ ijaarsa qaroomma Arabaa fi Islaamaa keessatti gahee addaa fi adda ta'e qaba, akkasumas seera Islaamaa (tashrii') keessatti iddoo bu'uuraa qaba. Ajajni Rabbii inni ifaan barsiisa filatamaa ﷺ hordofuun dirqama ta'uu isaa dhufeera; Inni Qulqullaa'aan Qur'ana keessatti akkana jedheera: 'Waan Ergamaan isiniif kenne qabadhaa, waan inni isin dhoowwe irraas dhoowwamaa.' Rabbiin Olta'aan waa'ee isaanii akkana jedhe: 'Ati gara karaa sirriitti qajeelchita.' Akkasumas mu'minootaan akkana jedhe: 'Dhugummaan Ergamaa Rabbii keessa fakkeenya gaariin isiniif jira, nama Rabbii fi Guyyaa Qiyaamaa kajeelu fi Rabbii baay'ee faarsuuf.'

Uumaan Olta'aan Ergamaa Isaa kabajamaa ﷺ waan gara isaatti buufame akka gahu ajajeera: 'Yaa Ergamaa! Waan Gooftaa kee irraa gara keetti buufame gahi.' Aayaata biroo keessatti, Haqni Olta'aan Qur'ana ogummaa qabu Ergamaa Isaa kabajamaa irratti akka buuse, namootaaf akka ibsuu fi addeessuuf ta'uu isaa akkana jechuun ibsa: 'Nuti gara keetti Qur'ana buufne, akka namootaaf waan gara isaaniitti buufame ibsituuf, akka isaan xiinxalaniif.' Haqni Inni eebbifamaa fi olta'aan, amalli mu'minaa inni guddaan waan Rabbiin fi Ergamaan Isaa murteessanitti buluu ta'uu isaa Qur'ana keessatti akkana jechuun mirkaneessa: 'Mu'mina dhiiraa fi mu'mina dubartiitiif, yeroo Rabbiin fi Ergamaan Isaa dhimma tokko murteessan, dhimma isaanii keessatti filannoo qabaachuun isaaniif hin ta'u. Namni Rabbii fi Ergamaa Isaa dide, dhugummaan jallina ifa ta'e jallateera.' Inni Qulqullaa'aan Ergamaan kabajamaan ﷺ fedhii lubbuu irraa akka hin dubbanne, garuu qajeelfama wahyii Rabbii irraa ta'een akka dubbatu akkana jechuun mirkaneessa: 'Fedhii lubbuu irraas hin dubbatu.' Akkasumas mu'minoonni akka isaaf ajajaman ajaje, ajaja Ergamaa ﷺ ajaja Rabbii Olta'aa wajjin walitti qabsiise: 'Namni Rabbii fi Ergamaa Isaa ajajame, isaan sun warra Rabbiin tola isaan irratti oole; nabiyyoota, dhugoomsitoota (siddiiqoota), shahiidota fi namoota gaggaarii wajjin ta'u. Isaan sun saahiboota akkam gaarii ta'ani!' Aayaatni biroo hedduun muslimni barsiisa Ergamaa ﷺ akka hordofu, waan inni dhoowwe irraa akka fagaatu fi sunnaa isaa akka qabatu jajjabeessan jiru.

Shakkiin malee Qur'anni madda jalqabaa seera Islaamaati, sunnaan Nabiyyii ﷺ kan dubbii fi gochaa irraa ta'e immoo madda lammaffaadha. Sunnaan murteewwan Qur'anaa warra waliigalaa ta'an ni adda baasa, warra daangaa hin qabne ni daangessa, yookiin warra gabaabinaan dhufan ni ibsa. Inumaayyuu, dhimmoota Qur'ana keessatti gonkumaa hin dhufne irratti seera mataa isaa baasuu danda'a. Sadarkaa kanaaf jecha, hayyoonni fi imaamonni ummataa xiyyeeffannaa guddaa kennaniiru, isa walitti qabuu fi sirreessuuf waan gatii guddaa qabu hunda baasaniiru. Hadiisa Nabiyyii walitti qabuu fi akka kaayyoo fi galma isaaniitti tartiibaan kaa'uu keessatti ogummaa isaanii mul'isaniiru, isaaf jedhaniis biyyaa biyyatti godaananiiru, isa galmeessuu fi boqonnaatti addaan baasuu irratti hojjetaniiru.

Kunis kan jalqabe saahiboota kabajamoon (sahaboota) hadiisa kabajamaa qoma isaanii keessatti qabachuu fi onnee isaanii keessa kaa'uudhaani. Isa qomatti qabachuu fi dhugummaa isaa mirkaneessuuf wal dorgomu turan, sababiin isaa Ergamaan kabajamaan ﷺ jalqaba guyyoota da'waa keessatti, Qur'ana wajjin akka hin makamneef jecha akka hin barreessine isaan dhoowwanii turan. Sana booda, nageenyi Rabbii isaan irratti haa jiraatuu, saahiboota tokko tokkoof barreessuu hayyamaniiru; fakkeenyaaf Aliyyi bin Abii Xaalib, Abuu Shaah fi Jaabir bin Abdullaah, sana booda Abdullaah bin Amru bin al-Aas. Abdullaah bin Amru bin al-Aas yeroo inni waan Ergamaa ﷺ irraa bahu hunda barreessu saahiboonni tokko tokko: 'Ati waan Ergamaa Rabbii irraa dhageessu hunda ni barreessitaa? Ergamaan Rabbii nama, yeroo aaru fi yeroo gammadu ni dubbata' jedhaniin. Innis kana Ergamaa ﷺ tti hime, isaanis: 'Barreessi, isa lubbuun koo harka isaa jirtuun kakanne, kanaan —afaan isaaniitti akeekan— dhugaa malee homtuu hin baane' jedhaniin. Barreessuun Abdullaah bin Amru bin al-Aas saahiboota gidduutti beekamaa ture, isheedhas 'al-Sahiifat al-Saadiqa' (Galmee Dhugaa) jedhanii waamu turan. Kun hundi xiyyeeffannaa saahiboota kabajamoo fi hawwii isaan dubbii fi gocha Ergamaa kabajamaa ﷺ qomatti qabachuuf qaban agarsiisa; hanga ishee karaa hojii fi sunnaa gochaa godhatanii dhimma hunda keessatti itti fayyadamanitti. Kanaanis dandeettiin qomatti qabachuu isaanii inni jabaan, onneen isaanii inni qulqulluun, fi isaan keessaa hedduun hadiisota baay'ee barreessuun isaanii isaan gargaareera. Hawaasni saahibootaa Madiinaa keessatti fakkeenya guutuu hawaasa Islaamaa isa jalqabaa, sunnaa kabajamaa qabate uumaniiru. Kun hundi saahiboota irraa gara hawaasa Taabi'ootaatti darbe; gabaastotni Taabi'oota gurguddoon qabeenya guddaa fi kuusaa gatii jabaa kana dhaloota isaan booda dhufaniif dabarsaniiru.

Yeroo Islaamni babal'atu, mootummaan Islaamaa bal'attu fi saahiboonni biyyoota adda addaa keessa faca'an, hadiisa kitaabota qindaa'an keessatti galmeessuun barbaachisaa ta'e. Namoota dhimma kanaaf xiyyeeffannaa kennan keessaa inni jalqabaa Khaliifaa Umar bin Abd al-Aziiz yoo ta'u, hojjettoota isaa fi hayyoota biyyoota adda addaatiif hadiisa akka galmeessan fi walitti qaban ajaja dabarse. Namni jalqaba kana hojjete Ibn Shihaab al-Zuhrii (124 H), Ibn Ishaq (d. 151), Sufyaan al-Sawrii (d. 161). Kitaabota beekamoo bara sanaa irraa nu ga'an keessaa 'Muwaxxa' Imaamu Maalik (93-179), sana booda 'Musannaf' Abd al-Razzaaq (d. 211), 'Musannaf' Ibn Abii Shaybaa (d. 235) fi kanneen birooti. Sana booda sadarkaan haaraa hadiisa qindeessuu gale; isaan keessaa namoota waan Ergamaa ﷺ irraa gabaafame hunda walitti qaban turan, isaanis 'Masaanid' (kitaabota hadiisaa sanadaan qindaa'an) barreessan; isaan kun kitaabota hadiisa Ergamaa ﷺ sanada isaanii wajjin, dhugaa (sahiih) fi kan biraa gidduutti addaan hin baasin of keessatti qabataniidha. Warra jalqaba 'Masaanid' barreessan keessaa Imaamu Ahmad (dhalate 164, du'e 241), Usmaan bin Abii Shaybaa (156-239) fi kanneen birooti. Isaan keessaa immoo warra sahiiha qofa walitti qabuu irratti xiyyeeffatan jiru, da'iifa (laafaa) ni dhiisan. Karaa kanaan kan jalqaba qindeesse Imaamu Bukhaarii (256), sana booda Imaamu Muslim (261). Karaa isaanii hayyoonni beekamoon hedduun hordofaniiru. Sana booda barreeffamoonni hadiisaa gosa fi bifa hundaan babal'atan; 'Masaanid', 'Sihaah', 'Sunan', 'Mustadrakaat', 'Mustakhrajaat', sana booda 'Jawaami'' fi kitaabota hadiisaa fi saayinsii hadiisaa (mustalah) gosa fi sadarkaa adda addaa qaban ta'an. Isaan kun hundi booda bu'uura saayinsii hadiisaa (riwaayaa fi diraayaa) ta'an.

Seenaa keessatti saayinsiin kamiyyuu sadarkaa kabajamaa sunnaan nabawiyyaa argatte kanaan, sanada walitti fufaa namoota amanamoo, haqaa fi sirriitti qabatan gidduu jiruun akka hin argatamne nuun hin geenye. Hayyoonni fi imaamonni ummataa xiyyeeffannaa guddaa kennaniiru, hanga mana kitaabaa guddaa seenaa keessatti fakkeenya hin qabne uumuu danda'anitti. Hadiisa Nabiyyii walitti qabuu fi tartiibaan kaa'uu keessatti ogummaa isaanii mul'isaniiru. Kunis guyyoota jalqabaa da'waa nabawiyyaa irraa jalqabe. Kitaabonni hadiisaa dhibbootaan lakkaawaman nu ga'aniiru, kitaabota kana keessaa baay'een isaanii sahiiha, hasana, da'iifa fi garii 'mawduu'' (soba) of keessatti qabu.

Jireenya koo yaadaa (intellectual) jalqabaa irraa kaasee, hojiin koo ani jaalladhu kitaabota sunnaa fi hadiisaa dubbisuu fi qorachuu ture. Yeroo baay'ee hadiisota filatamaa (al-Mustafaa) qoradhu, mirkaneessu fi xiinxalu gammachuu guddaa keessan of arga ture. Garuu gammachuu koo kan na jalaa hir'isu hadiisota rakkoo qaban, kanneen galma shari'aa ishee iftuu wajjin hin deemne tokko tokko argachuu koo ture. Yeroo baay'ee hayyoota fi ogeeyyii hadiisaa irraa kitaaba tokko kan hadiisota sahiiha, jajjaboo fi gurguddoo muslimni amantii fi addunyaa isaatti itti hajamu walitti qabu akka nuuf qopheessan nan gaafadha ture. Sababiin isaas, barataan beekumsaa hadiisa tokko kitaabota hadiisaa adda addaa keessatti barbaadu, yeroo baay'ee hadiisota baay'ee lakkoofsa kuma dhibba tokko ol ta'an, kanneen imaamonni sadarkaa dhugummaa yookiin laafina isaanii irratti yaada adda addaa qaban dura dhaabbata. Ofiin akkana jedheen gaafadha ture: Akkamitti muslimni madda amantii isaa isa lammaffaa, hadiisota kumaatama kurnaniin lakkaawaman, kanneen ogeeyyiin iyyuu galaana isaanii keessatti badan gidduutti argachuu danda'a...?!

Kunis kitaabota hadiisaa beekamoo warra gurguddoo karaa riwaayaa fi diraayaatiin irra deebi'ee akkan qoradhu na taasise. Qorannoo koo isa gadrehee kanaan hanga ogeeyyiin hadiisaa muraasni kitaabota isaanii keessatti sahiiha qofa akka galmeessan ulaagaa kaa'uu isaanii argadhutti itti fufe. Isaan keessaa warra gurguddoo Imaamu al-Suyuuxii seensa kitaaba isaa 'al-Jaami' al-Kabir' keessatti caqasee, kitaabonni isaanii 'mallattoo sahiihaatiin beekamu' jedheera. Hiika kana akaakayyuun koo Imaamu al-Muhaddis Muhammad bin Ja'far al-Kattaanii kitaaba isaa 'al-Risaalat al-Mustatrafa' keessatti akkana jechuun mirkaneesseera: 'Isaan keessaa kitaabota warri isaan barreessan sahiiha qofa irratti dirqaman jiru.' Imaamonni kun yeroo, qabeenya fi humna isaanii waan gatii jabaa hunda Nabiyyii ﷺ irraa waan dhugaan argame mirkaneessuuf kennaniiru. Ogeeyyiin hadiisaa baay'een hadiisa nabawiyyaa gosa gurguddoo sadiitti qooduu irratti waliigalaniiru, isaanis:

Sahiih, Hasan, fi Da'iifa. Kunoo ibsa isaa:

Tokkoffaa: Hadiisni Sahiihni isa nama haqaa fi sirriitti qabatu (dhaabix) irraa, nama haqaa fi sirriitti qabatuun hanga dhumaatti gabaafameedha. Innis qooda sadii qaba:

Hadiisa Mutawaatir: Isa namoonni baay'een namoota baay'ee irraa gabaasan, kan soba irratti walii galuun isaanii hin danda'amneedha.

Hadiisa Mash-huur: Isa gabaastotni amanamoon yoo xiqqaate sadii gabaasaniidha.

Hadiisa Aahaad: Hadiisa sahiiha kan gabaastuu amanamaa tokko qofaan gabaafameedha.

Lammaffaa: Hadiisa Hasan: Isa ulaagaalee fudhatamaa keessaa sadarkaa gadi aanaa qabateedha.

Sadaffaa: Hadiisa Da'iifa: Isa ulaagaalee fudhatamaa keessaa homaa hin qabanneedha, innis qooda baay'ee qaba.

Hadiisota Qudsii dhimma jedhuuf, isaan hadiisota Ergamaan ﷺ Uumaa Olta'aa irraa gabaasaniidha. Hadiisonni kunis akka hadiisota nabawiyyaa birooti; sahiiha, hasana, da'iifa fi garii soba (mawduu') of keessatti qabu.

Qorannoowwan hadiisaa bal'aa kana irratti hundaa'uun, kitaaba koo isa jalqabaa 'Safwat al-Ahaadiis al-Nabawiyya' keessatti hadiisota imaamota sahiihaa hedduun dhugummaa isaanii irratti waliigalame irratti xiyyeeffadheera. Hadiisni tokko imaamota hadiisaa sahiihaa hedduun, yaada, iddoo fi bara adda addaa keessa jiraniin yoo gabaafame, kun tokkoon tokkoon isaanii gara Ergamaa kabajamaa ﷺ tti dabarsuuf dhugummaa isaa mirkaneessuuf waan danda'an hunda gochuu isaanii agarsiisa. Kunis ragaa yaadaa, lafaa fi seenaa kennaaf. Kanaafuu, hadiisonni 'Safwat al-Ahaadiis' sadarkaa dhugummaa shakkii hin qabneetti (yaqiin qax'ii) ol ka'u; sababiin isaas isaan hundi dogoggora irratti yookiin laafina irratti yookiin soba irratti walii galuun isaanii hin danda'amu. Fakkeenyaaf, hadiisni kabajamaan 'Hojjedhaa, hundi waan isaaf uumameef laaffifamaadha' jedhu imaamota hadiisaa sahiihaa kudhan ol ta'aniin gabaafamuu isaa yoo beeknu, kun sahiiha hunda caalu ta'uu isaa akka mirkaneessinu nu taasisa.

Kanaafuu, amanamummaan nuti dhugummaa hadiisa tokkoo irratti qabnu lakkoofsa ogeeyyii hadiisaa sahiihaa isa gabaasanii wajjin dabalaa deema jedheen. Filannoon dinqisiisaan hadiisota imaamota sahiihaa hedduun irratti waliigalamee kun, hadiisota naannoo kuma afurii ta'an kanneen dameewwan shari'aa aqiidaa, ibaadaa, mu'aamalaa (daldala), adabbii, naamusaa, amalaa, bulchiinsaa fi kanneen biroo uffataniidha. Isaan hundi Qur'ana, galma fi bu'uura shari'aa, yookiin saayinsii mirkanaa'e wajjin wal hin faallessan.

Kitaaba koo kana keessatti mallattoo imaamotaa akka tartiiba bara isaaniitti kaa'eera. Mallattoolee gurguddoo ani imaamota hadiisaa (Rabbiin isaan irraa haa jaallatu) filadhe, kanneen ogeeyyiin hadiisaa baay'een irratti waliigalan kunoo ti:

(Kh) Bukhaariif, (M) Muslimiif, (Q) warra isaan lamaan irratti waliigalaniif, (D) Abuu Daawudiif, (T) Tirmiziif, (N) Nasaa'iif, (H) Ibn Maajaaf, (Arba'a) afran kaniif, (Salaasa) isaan afran keessaa Ibn Maajaa malee, (Hm) Ahmad bin Hanbal Musnada isaa keessatti, (Am) dabalata ilma isaa Abdullaah, (K) al-Haakim Mustadraka isaa keessatti, (Hb) Ibn Hibbaan Sahiiha isaa keessatti, (Khz) Ibn Khuzaymaa Sahiiha isaa keessatti, (Tb), (Ts), (Tc) Xabaraanii Kitaaba Guddaa, Giddu-galeessaa fi Xiqqaa keessatti, (S) Sa'iid bin Mansuur Sunana isaa keessatti, (Khd) Bukhaarii Adaaba keessatti, (Tkh) Bukhaarii Seenaa keessatti, (D) Diyaa' al-Maqdisii al-Mukhtaara keessatti, (Fi) Shaafi'ii Musnada isaa keessatti, (Sh) Ibn Abii Shaybaa Musnad al-Musannaf keessatti, (Ab) Abd al-Razzaaq al-Jaami' fi al-Musannaf keessatti, (A) Abuu Ya'laa Musnada isaa keessatti, (Qt) Daaraquxnii Sunana fi Afraad keessatti, (Fr) Daylamii al-Firdaws keessatti, (Hl) Abuu Nu'aym al-Hilya keessatti, (Hb, Hq) Bayhaqii Shu'ab al-Iimaan, Sunan, Ma'rifa, Dalaa'il al-Nubuwwa fi al-Asmaa' wa al-Sifaat keessatti, (Ad) Ibn Adiyyi al-Kaamil keessatti, (Aq) Uqaylii al-Du'afaa' keessatti, (Kht) Khaxiib al-Jaami' fi al-Taariikh keessatti, (Mi) Daarimii Sunana isaa keessatti, (T) Xayaalisii Musnada isaa keessatti, (Kr) Ibn Asaakir Seenaa isaa keessatti, (Bz) Bazzaar Sunana isaa keessatti.

Dinqisiisummaa hadiisota nabawiyyaa kana kitaaba koo 'Safwat al-Ahaadiis al-Nabawiyya al-Shariifa' irraa filadheen, 'Jawaami' al-Kalim al-Nabawiyya al-Shariif' jedhee moggaaseera. Inni filannoo filannooti, fi fiixee dinqisiisummaa hadiisaati; kan guddina Ergamaa kabajamaa ﷺ, ogummaa isaa, beekumsa isaa, addunyaalummaa isaa, obsa isaa, gootummaa isaa, loogii fi loogitoota loluu isaa, haqa mirkaneessuu fi baaxila (soba) balleessuu isaa mirkaneessuudha. Kunis ijoollee keenyaaf fi ummata hundaaf ibsaa akka ta'uufi.

Islaama guddaaf walumaa galatti, sunnaa nabawiyyaa kabajamaaf immoo addatti, hojii guddaa tokko dhiheessuu koo Rabbiin irraa nan kajeela. Kunis yoo Rabbiin fedhe tokkummaa muslimootaa cimsuu keessatti gahee akka qabaatu, fi Islaama hafuura isaa isa baraabaraatiin gara onnee namoota baratan fi sammuu yaad-rimeessitoota kabajamoo bahaa fi dhiha addunyaatti akka dhiheessu nan hawwa. Rabbiin dhugaa dubbata, Innis gara karaa sirriitti qajeelcha. Galanni kan Rabbii isa 'Beekaa hunda ol Beekaan jira' jedheeti. Nageenyi, rahmanni fi eebbi Rabbii Olta'aa isin irratti haa jiraatu.

Piroofeesar Doktoor Abd al-Qaadir al-Makki al-Kattaanii
Gorsaa fi Piroofeesara Injinariingii fi Qorannoo Islaamaa Ol'aanaa

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: 'Rabbiin fuula nama nuti dubbanne dhagahee akkuma dhagahetti dabarsu haa ifoomsu; sababiin isaa, yeroo baay'ee namni itti himame isa dhagahe caalaa hubataa ta'a.'