القسم الثاني: أحكام العبادات

Kutaa Lammaffaa: Seerota Ibaadaa

الباب الأول: الطهارة

Boqonnaa Tokkoffaa: Qulqullina

قال رسول الله ﷺ «لَا تُزْرِمُوهُ.. دَعُوهُ» قاله ﷺ للصحابة بشأن أعرابي بال في ناحية المسجد ثم دعاه وقال له «إِنَّ هَذِهِ الْمَسَاجِدَ لَا تَصْلُحُ لِشَيْءٍ مِنْ هَذَا الْبَوْلِ وَلَا الْقَذَرِ، إِنَّمَا هِيَ لِذِكْرِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَالصَّلَاةِ وَقِرَاءَةِ الْقُرْآنِ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: "Isa hin dhaabinaa... dhiisaa." Kana ﷺ Sahaabotaan nama baadiyaa tokko kan gama masjiidii tokkotti fincaane ilaalchisee jedhan. Achiin booda isa waaman, akkas jedhaniinis: "Dhugumatti, masjiidonni kunniin fincaan yookiin xurii akkanaatiif hin ta'an. Isaan kan ta'an Rabbiin Olta'aa yaadachuuf, salaataafii Qur'aana qara'uuf qofa."

الباب الثاني: الصلاة والمساجد

Boqonnaa Lammaffaa: Salaataafi Masjiidota

«مَنْ تَطَهَّرَ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ مَشَى إِلَى بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ الله لِيَقْضِيَ فَرِيضَةً مِنْ فَرَائِضِ الله كَانَتْ خَطْوَتَاهُ إِحْدَاهُمَا تَحُطُّ خَطِيئَةً وَالأُخْرَى تَرْفَعُ دَرَجَةً».

"Namni mana isaa keessatti qulqullaa'ee, ergasii gara mana Rabbii tokkoo, dirqama Rabbii irraa ta'e tokko raawwachuuf deeme, tarkaanfiiwwan isaa lamaan keessaa tokkoon isaanii cubbuu balleessa, inni kaan immoo sadarkaa ol kaasa."

الباب الثالث: الزكاة والصدقات

Boqonnaa Sadaffaa: Zakaa fi Sadaqaa

قال رسول الله ﷺ «تَبَسُّمُكَ فِي وَجْهِ أَخِيكَ لَكَ صَدَقَةٌ، وَأَمْرُكَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهْيُكَ عَنِ الْمُنْكَرِ صَدَقَةٌ، وَإِرْشَادُكَ الرَّجُلَ فِي أَرْضِ الضَّلَالِ لَكَ صَدَقَةٌ، وَإِمَاطَتُكَ الْحَجَرَ وَالشَّوْكَةَ وَالْعَظْمَ عَنِ الطَّرِيقِ لَكَ صَدَقَةٌ، وَإِفْرَاغُكَ مِنْ دَلْوِكَ فِي دَلْوِ أَخِيكَ لَكَ صَدَقَةٌ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: "Obboleessa kee fuulduratti kolfaan simachuun kee siif sadaqaadha, toltutti ajajuun kee fi hamtuu irraa dhoorkuun kee sadaqaadha, nama lafa jallinaa keessatti jiru qajeelchuun kee siif sadaqaadha, dhagaa, qoree fi lafee karaa irraa kaasuu kee siif sadaqaadha, akkasumas okkotee kee irraa okkotee obboleessa keetti dhangalaasuun kee siif sadaqaadha."

قال رسول الله ﷺ «أَنْفِقِي وَلا تُحْصِي فَيُحْصِي اللهُ عَلَيْكِ، ولَا تُوعِي فَيُوعِي اللهُ عَلَيْكِ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: "Kenni, hin lakkaayin, yoo lakkoofte Rabbiin siif lakkaa'a. Hin qusatin, yoo qusatte Rabbiin siif qusata."

قال رسول الله ﷺ «مَنْ سَأَلَ النَّاسَ أَمْوَالَهُمْ تَكَثُّرًا فَإِنَّمَا يَسْأَلُ جَمْرًا فَلْيَسْتَقِلَّ أَوْ لِيَسْتَكْثِرْ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: "Namni qabeenya namaa baay'ifachuuf gaafate, inni ibidda gaafate. Haaxiqeessu yookiin haabaay'isu."

الباب الرابع: الحج والعمرة والزيارة

Boqonnaa Afraffaa: Hajjii, Umraa fi Ziyaaraa

قال رسول الله ﷺ في خطبة الوداع: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَيُّ يَوْمٍ هَذَا قَالُوا: يَوْمٌ حَرَامٌ، قَالَ (فَأَيُّ بَلَدٍ هَذَا) قَالُوا بَلَدٌ حَرَامٌ قَالَ (فَأَيُّ شَهْرٍ هَذَا) قَالُوا شَهْرٌ حَرَامٌ قَالَ (فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ، كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا، اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ، اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ، فَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ، لَا تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ».

Ergamaan Rabbii ﷺ Khuxbaa Wadaa'ii irratti akkana jedhan: «Yaa namoota! Guyyaan kun guyyaa akkamiiti?» Jedhan: «Guyyaa kabajamaadha.» Jedhan: «Biyyi tun biyya akkamiiti?» Jedhan: «Biyya kabajamtuudha.» Jedhan: «Ji'i kun ji'a akkamiiti?» Jedhan: «Ji'a kabajamaadha.» Jedhan: «Dhugumatti dhiigni keessan, qabeenyi keessan, fi kabajaa keessan isiniif haraama (kabajamaadha), akka kabajaa guyyaa keessan kanaa, biyya keessan kana keessatti, ji'a keessan kana keessatti. Yaa Rabbi, nan geesseeraa? Yaa Rabbi, nan geesseeraa? Kanaafuu, argamaan isa hin jirreef haa geessu. Erga kiyya booda kuffaara taatanii wal hin ajjeesinaa.»

الباب الخامس: الجنائز والوفاة والقبور

Boqonnaa Shanffaa: Janaazaa, Du'aa fi Qabrii

قال رسول الله ﷺ «اذْكُرُوا مَحَاسِنَ مَوْتَاكُمْ وَكُفُّوا عَنْ مَسَاوِيهِمْ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Warra du'e keessan gaarummaa isaanii dubbadhaa, hammina isaanii irraa ammoo of qusadhaa.»

قال رسول الله ﷺ «(السَّلَامُ عَلَيْكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ، وَإِنَّا إِنْ شَاءَ اللهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ، وَدِدْتُ أَنَّا قَدْ رَأَيْنَا إِخْوَانَنَا)» قَالُوا: أَوَلَسْنَا إِخْوَانَكَ؟ قَالَ: «بَلْ أَنْتُمْ أَصْحَابِي، وَإِخْوَانُنَا الَّذِينَ لَمْ يَأْتُوا بَعْدُ» فَقَالُوا كَيْفَ تَعْرِفُ مَنْ لَمْ يَأْتِ بَعْدُ مِنْ أُمَّتِكَ؟ فَقَالَ: «أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا لَهُ خَيْلٌ غُرٌّ مُحَجَّلَةٌ بَيْنَ ظَهْرَيْ خَيْلٍ دُهْمٍ بُهْمٍ أَلَا يَعْرِفُ خَيْلَهُ؟) قَالُوا: بَلَى، قَالَ: (فَإِنَّهُمْ يَأْتُونَ غُرًّا مُحَجَّلِينَ مِنَ الْوُضُوءِ، وَأَنَا فَرَطُهُمْ عَلَى الْحَوْضِ، أَلَا لَيُذَادَنَّ رِجَالٌ عَنْ حَوْضِي كَمَا يُذَادُ الْبَعِيرُ الضَّالُّ، أُنَادِيهِمْ أَلَا هَلُمَّ فَيُقَالُ: إِنَّهُمْ قَدْ بَدَّلُوا بَعْدَكَ فَأَقُولُ: سُحْقًا سُحْقًا)».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Nageenyi isin irra haa jiraatu, mana ummata mu'uminaa! Nutiis, Rabbiin yoo fedhe, isinitti dabalama. Obboleewwan keenya arguu hawwine.» Isaanis ni jedhan: «Nuti obboleewwan keetii mitii?» Inniis ni jedhe: «Lakkii, isin sahaabota koo ti, obboleewwan keenya ammoo warra amma dhufe hin jirree dha.» Isaanis ni jedhan: «Ummata kee keessaa warra amma dhufe hin jirre akkamitti beekta?» Inniis ni jedhe: «Namni fardeen adda-gurraacha (gurraacha fi adii) qabu, fardeen gurraacha guutuu gidduutti yoo jiraatan, fardeen isaa hin beekuuree?» Isaanis ni jedhan: «Eeyyee, ni beeka.» Inniis ni jedhe: «Isaanis wudu'uu irraa kan ka'e, ifa adda-gurraacha qabanii dhufu, aniis Haawdii (Haroo) irratti isaaniif dura deema. Dhugumatti, namoonni tokko tokko Haawdii koo irraa ni ari'atamu, akka gaalli jallate ari'atamu sana. Ani isaan waama: 'Kottaa!' Achiis ni jedhama: 'Isaan si booda jijjiiran (diin kee jijjiiran).' Aniis ni jedha: 'Fagaadhaa! Fagaadhaa!'»

قال رسول الله ﷺ «لا تسبوا الأموات، فتؤذوا الأحياء».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Warra du'e hin arrabsinaa, kanaafuu warra jiraatu hin miidhinaa.»

قال رسول الله ﷺ «لَا يَتَمَنَّيَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمُ الْمَوْتَ إِمَّا مُحْسِنًا فَلَعَلَّهُ أَنْ يَزْدَادَ خَيْرًا، وَإِمَّا مُسِيئًا فَلَعَلَّهُ أَنْ يَسْتَعْتِبَ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Tokkoon keessan du'a hin hawwin; yoo gaarii hojjete, toltuu isaa dabaluu danda'a, yoo hamtuu hojjete ammoo, dhiifama kadhachuu danda'a.»

قال رسول الله ﷺ «مَا مِنْ مُسْلِمَيْنِ يَتَوَفَّى لَهُمَا ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ لَمْ يَبْلُغُوا الْحِنْثَ إِلَّا أَدْخَلَهُمُ الله الجَنَّةَ بِفَضْلِ رَحْمَةِ الله إِيَّاهُمْ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Muslimoota lamaaf yoo ijoolleen sadii, kan umrii cubbuu hin geenye, du'an, Rabbiin rahmata Isaa isaaniif godheef malee, Jannata hin seensisu.»

قال رسول الله ﷺ «مَنْ عَادَ مَرِيضًا لَمْ يَزَلْ فِي خُرْفَةِ الجَنَّةِ حَتَّى يَرْجِعَ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Namni dhukkubsataa daawwate, hanga deebi'utti, jannata keessa jiraata.»

قال رسول الله ﷺ «يَقُولُ اللهُ تَعَالَى: مَا لِعَبْدِي الْمُؤْمِنِ عِنْدِي جَزَاءٌ إِذَا قَبَضْتُ صَفِيَّهُ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا ثُمَّ احْتَسَبَهُ إِلَّا الْجَنَّةُ».

Ergamaan Rabbii ﷺ akkana jedhan: «Rabbiin Olta'aan akkana jedha: «Gabricha koo mu'uminaaf mindaan ani qabu hin jiru, yeroon jaallatamaa isaa warra addunyaa irraa fudhadhee, innii ammoo mindaa Rabbi irraa eeggannaan, Jannata malee.»