ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ

ਸਾਰੀ ਉਸਤਤ ਅੱਲਾਹ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਰੂਦ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸਲਾਮ ਉਸ ਹਸਤੀ 'ਤੇ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨਾਂ ਲਈ ਰਹਿਮਤ ਬਣਾ ਕੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਸਰਦਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਅਬਦੁੱਲਾ, ਜੋ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਅਮਾਨਤਦਾਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲ (ਪਰਿਵਾਰ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਮੁਬਾਰਕ ਸਾਥੀਆਂ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਨੇਕੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ। ਹੇ ਅੱਲਾਹ, ਤੂੰ ਪਾਕ ਹੈਂ, ਸਾਨੂੰ ਉਨਾ ਹੀ ਇਲਮ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਅੱਲਾਹ, ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਇਲਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਪਹੁੰਚਾ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਇਲਮ, ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਹਿਕਮਤ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬੇਹੱਦ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹਿਕਮਤ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਮੇਰੇ ਰੱਬ, ਮੇਰਾ ਸੀਨਾ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦੀ ਗੰਢ ਸੁਲਝਾ ਦੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਸਕਣ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਬਵੀ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ 'ਜੁਆਮੇ ਅਲ-ਕਲਮ' (ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬਚਨਾਂ) ਦਾ ਇੱਕ ਚੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬ 'ਸਫਵਤ ਅਲ-ਅਹਾਦੀਥ ਅਲ-ਨਬਵੀਯਾ ਅਲ-ਸ਼ਰੀਫਾ' ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਹ ਹਦੀਸਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀਹਤ (ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ) 'ਤੇ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸਾਂ ਦੇ ਕਈ ਇਮਾਮਾਂ ਨੇ ਇਤਫ਼ਾਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ 'ਅਲ-ਸਫਵਤ' ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ੀ ਹਵਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਅਧਿਆਇ-ਵਾਰ ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ। ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਨਾਲ, ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਦਿਅਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਨਿੱਘਾ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਬਵੀ ਹਦੀਸਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀਹਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਹਦੀਸਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ 'ਅਲ-ਸਫਵਤ' ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅਕੀਦਿਆਂ, ਇਬਾਦਤਾਂ, ਅਹਿਕਾਮਾਂ, ਨਬਵੀ ਹਿਕਮਤਾਂ, ਨੇਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣ, ਫ਼ਜ਼ੀਲਤਾਂ, ਨਬਵੀ ਗੁਣਾਂ, ਅਦਬ-ਸਲੀਕੇ, ਇਲਮ, ਤਿੱਬ (ਚਿਕਿਤਸਾ), ਤਫ਼ਸੀਰ, ਫ਼ਿਤਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਕਿਆਮਤ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਕਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਜੰਨਤ ਅਤੇ ਜਹੰਨਮ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਹਰ ਉਸ ਚੀਜ਼ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਇਦਾ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਹਦੀਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹਵਾਲਾ ਬਣੇ ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਮਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਹਦੀਸਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਾਤਵੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਸਹਿਤ ਦਰਜ ਹੋਣ, ਜੇ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਚਾਹਿਆ।

ਇਹ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਹਦੀਸ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਸਮਕਾਲੀ ਹਦੀਸ ਹਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀਹ ਅਤੇ ਸਨਦ (ਪਰੰਪਰਾ) ਤੇ ਮਤਨ (ਪਾਠ) ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਦੀਸਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜਿਸ ਵਰਗੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਚੌਦਵੇਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸਾਂ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਕੰਮਲ ਫ਼ਹਿਰਿਸਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਲਮ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁਹੱਦਿਸਾਂ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਨੇਕ ਅਤੇ ਇਲਮ ਵਾਲੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਕਿ 'ਅਲ-ਸਫਵਤ' ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਦੀਸਾਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ, ਕਿਸੇ ਵਾਧੂ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਰਾਵੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕਾਰਨ, ਭਾਵੇਂ ਅਰਥ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸੀ)—ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ 'ਜੁਆਮੇ ਅਲ-ਕਲਮ ਅਲ-ਨਬਵੀ' ਵਿੱਚੋਂ ਅਜਿਹੇ ਦੁਹਰਾਓ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਸਕੇ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਦੀਸਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀਹਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ 'ਸਫਵਤ ਅਲ-ਅਹਾਦੀਥ ਅਲ-ਨਬਵੀਯਾ ਅਲ-ਸ਼ਰੀਫਾ' ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਜੁਆਮੇ ਅਲ-ਕਲਮ ਅਲ-ਨਬਵੀ ਸ਼ਰੀਫ਼' ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਬੀ ﷺ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਦੀਸਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਬੋਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਨਤਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੋਮਿਨ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਮੋਮਿਨ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਸ 'ਤੇ ਉਹ ਰੱਬੀ ਇਲਹਾਮ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਉੱਮੀ (ਅਨਪੜ੍ਹ) ਰਸੂਲ ﷺ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹਦੀਸਾਂ ਅਜਿਹੀ ਹਿਕਮਤ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਹਸਤੀ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨਾਂ ਲਈ ਰਹਿਮਤ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਲਾਹ ਪਾਕ ਦਾ ਫ਼ਰਮਾਨ ਹੈ: «ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨਾਂ ਲਈ ਰਹਿਮਤ ਬਣਾ ਕੇ ਹੀ ਭੇਜਿਆ ਹੈ»। ਅਤੇ ਆਪ ﷺ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ: «ਬੇਸ਼ੱਕ ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਹਿਮਤ ਹਾਂ»। ਇਹ ਹਦੀਸਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਉੱਚੇ ਅਖ਼ਲਾਕ ਅਤੇ ਹਿਕਮਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਫ਼ਪਸੰਦ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਦਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਗੇ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੰਮਦੀ ਹਿਕਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਸੇਧਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਇਸਲਾਮੀ ਪਾਠਾਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਣ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਸਮਰੱਥ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ। ਇਹ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਮਨ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਅਖ਼ਲਾਕ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਲਈ ਰਹਿਮਤ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ।

ਕਿਉਂਕਿ ਰਸੂਲ-ਏ-ਕਰੀਮ ﷺ ਦੀ ਸੁੰਨਤ ਦਾ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਰੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ (ਸ਼ਰੀਅਤ) ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਲਾਹ ਵੱਲੋਂ ਮੁਸਤਫ਼ਾ ﷺ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁਕਮ ਆਇਆ ਹੈ। ਅੱਲਾਹ ਪਾਕ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਹੈ: «ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਰਸੂਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਣ ਉਹ ਲੈ ਲਵੋ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੋਕਣ ਉਸ ਤੋਂ ਰੁਕ ਜਾਵੋ»। ਅਤੇ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਆਪ ﷺ ਬਾਰੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ: «ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਵੱਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋ»। ਅਤੇ ਮੋਮਿਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਰਮਾਇਆ: «ਬੇਸ਼ੱਕ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਜੋ ਅੱਲਾਹ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਤ ਦੇ ਦਿਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਲਾਹ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ»।

ਅੱਲਾਹ ਪਾਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਸੂਲ ﷺ ਨੂੰ ਉਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨਾਜ਼ਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਫ਼ਰਮਾਇਆ: «ਹੇ ਰਸੂਲ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਰੱਬ ਵੱਲੋਂ ਤੁਹਾਡੇ 'ਤੇ ਨਾਜ਼ਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿਓ»। ਹੋਰ ਆਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਲਾਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਸੂਲ 'ਤੇ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ (ਕੁਰਾਨ) ਇਸ ਲਈ ਨਾਜ਼ਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਕਰ ਸਕਣ, ਫ਼ਰਮਾਇਆ: «ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਜ਼ਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਓ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨਾਜ਼ਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਗੌਰ-ਓ-ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਨ»। ਅੱਲਾਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਮਿਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਲਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਸੂਲ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ, ਫ਼ਰਮਾਇਆ: «ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਮੋਮਿਨ ਮਰਦ ਜਾਂ ਮੋਮਿਨ ਔਰਤ ਲਈ ਇਹ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅੱਲਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰਸੂਲ ਕਿਸੇ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਬਾਕੀ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਅੱਲਾਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਸੂਲ ਦੀ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਗੁਮਰਾਹੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ»। ਅੱਲਾਹ ਇਹ ਵੀ ਤਸਦੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਸੂਲ-ਏ-ਕਰੀਮ ﷺ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ, ਸਗੋਂ ਰੱਬੀ ਵਹੀ (ਇਲਹਾਮ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਫ਼ਰਮਾਇਆ: «ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ»। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੋਮਿਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਸੂਲ ﷺ ਦੀ ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਨੂੰ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਫ਼ਰਮਾਇਆ: «ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਅੱਲਾਹ ਅਤੇ ਰਸੂਲ ਦੀ ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਇਨਾਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਨਬੀਆਂ, ਸਿਦੀਕਾਂ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਚੰਗੇ ਸਾਥੀ ਹਨ»। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਆਇਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਰਸੂਲ ﷺ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੰਨਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕੁਰਾਨ ਮਜੀਦ ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਬੀ ﷺ ਦੀ ਸੁੰਨਤ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਅਮਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ—ਦੂਜਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਸੁੰਨਤ ਹੀ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਅਹਿਕਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਆਮ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ-ਸ਼ਰਤ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਬਿਆਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੁੰਨਤ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸੇ ਉੱਚੇ ਰੁਤਬੇ ਕਾਰਨ, ਉੱਮਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇਮਾਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਦੀਸਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਰਮਾਇਆ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਬਵੀ ਹਦੀਸਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦਾਂ ਤੇ ਟੀਚਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੁਹਾਰਤ ਦਿਖਾਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਤੇ ਅਧਿਆਇ-ਵਾਰ ਵੰਡਣ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ ਰਹੇ।

ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਹਾਬਾ ਵੱਲੋਂ ਹਦੀਸ-ਏ-ਸ਼ਰੀਫ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਾਉਣ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਨਬੀ ਕਰੀਮ ﷺ ਨੇ ਕੁਰਾਨ ਕਰੀਮ ਨਾਲ ਰਲਗੱਡ ਹੋਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਆਪ ﷺ ਨੇ ਕੁਝ ਸਹਾਬਾ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲੀ ਬਿਨ ਅਬੀ ਤਾਲਿਬ, ਅਬੂ ਸ਼ਾਹ, ਅਤੇ ਜਾਬਿਰ ਬਿਨ ਅਬਦੁੱਲਾ। ਫਿਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਬਿਨ ਅਮਰ ਬਿਨ ਅਲ-ਆਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸਹਾਬਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਗੱਲ ਲਿਖਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅੱਲਾਹ ਦੇ ਰਸੂਲ ﷺ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਹਰ ਗੱਲ ਲਿਖਦੇ ਹੋ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਹਨ ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੋਵਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ? ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਬੀ ﷺ ਨੂੰ ਦੱਸੀ, ਤਾਂ ਆਪ ﷺ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਬਾਰਕ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਫ਼ਰਮਾਇਆ: «ਲਿਖੋ, ਉਸ ਜ਼ਾਤ ਦੀ ਕਸਮ ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੱਕ (ਸੱਚ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ»। ਅਬੂ ਹੁਰੈਰਾ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਬਦੁੱਲਾ ਬਿਨ ਅਮਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹਦੀਸਾਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲਿਖ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਖਦਾ। ਅਬਦੁੱਲਾ ਬਿਨ ਅਮਰ ਬਿਨ ਅਲ-ਆਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸਹਾਬਾ ਵਿੱਚ 'ਅਲ-ਸਹੀਫ਼ਾ ਅਲ-ਸਾਦਿਕਾ' ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ। ਇਹ ਸਭ ਸਹਾਬਾ ਦੇ ਨਬੀ ਕਰੀਮ ﷺ ਦੇ ਕੌਲ ਅਤੇ ਫ਼ਿਅਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਮਲੀ ਮਾਰਗ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮਦੀਨਾ ਮੁਨੱਵਰਾ ਦੇ ਸਹਾਬਾ ਸਮਾਜ ਨੇ ਸੁੰਨਤ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਪਹਿਲੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਤਾਬਈਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤੀ ਮੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਜਦੋਂ ਇਸਲਾਮ ਫੈਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਹਾਬਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਹਦੀਸਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਉਮਰ ਬਿਨ ਅਬਦੁਲ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਨੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗਵਰਨਰਾਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਦੀਸਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਬਨ ਸ਼ਿਹਾਬ ਅਲ-ਜ਼ੁਹਰੀ (124 ਹਿਜਰੀ), ਇਬਨ ਇਸਹਾਕ (ਮੌਤ 151 ਹਿਜਰੀ) ਅਤੇ ਸੁਫ਼ਿਆਨ ਅਲ-ਸੌਰੀ (ਮੌਤ 161 ਹਿਜਰੀ) ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਸ ਦੌਰ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਇਮਾਮ ਮਾਲਿਕ (93-179 ਹਿਜਰੀ) ਦੀ 'ਮੁਵੱਤਾ', ਅਬਦੁਲ ਰੱਜ਼ਾਕ (ਮੌਤ 211 ਹਿਜਰੀ) ਦੀ 'ਮੁਸੰਨਫ਼' ਅਤੇ ਇਬਨ ਅਬੀ ਸ਼ੈਬਾ (ਮੌਤ 235 ਹਿਜਰੀ) ਦੀ 'ਮੁਸੰਨਫ਼' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਦੀਸਾਂ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 'ਮੁਸਨਦ' ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਦੀਸਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਮਾਮ ਅਹਿਮਦ (164-241 ਹਿਜਰੀ) ਅਤੇ ਉਸਮਾਨ ਬਿਨ ਅਬੀ ਸ਼ੈਬਾ (156-239 ਹਿਜਰੀ) ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਮਾਮ ਬੁਖ਼ਾਰੀ (256 ਹਿਜਰੀ) ਅਤੇ ਇਮਾਮ ਮੁਸਲਿਮ (261 ਹਿਜਰੀ) ਪਹਿਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ-ਕਦਮ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਹੋਰ ਕਈ ਇਮਾਮਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਦੀਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਨਨ, ਮੁਸਤਦਰਕ, ਮੁਸਤਖ਼ਰਜ ਅਤੇ ਜੁਆਮੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਦੀਸ ਵਿਗਿਆਨ (ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਦਰਾਇਤ) ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣੀਆਂ।

ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਨਦ (ਪਰੰਪਰਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਹੀ ਸੁੰਨਤ-ਏ-ਨਬਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਮਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਇਮਾਮਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵੱਲ ਇੰਨੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਬੀ ﷺ ਦੀਆਂ ਹਦੀਸਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮੁਹਾਰਤ ਦਿਖਾਈ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਨਬੀ ﷺ ਦੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਦੀਸ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀਹ, ਹਸਨ, ਜ਼ਈਫ਼ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੌਜ਼ੂ (ਘੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ) ਰਵਾਇਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਲੁਕਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੇਰੇ ਬੌਧਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਨਪਸੰਦ ਸ਼ੌਕ ਸੁੰਨਤ ਅਤੇ ਹਦੀਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁਸਤਫ਼ਾ ﷺ ਦੀਆਂ ਹਦੀਸਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਇਸ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਹਦੀਸਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੀਆਂ ਸਨ ਜੋ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਉੱਚੇ ਮਕਸਦਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਦੀਸ ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇਣ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸਾਂ ਹੋਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਦੀਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਦੀਸ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੱਖਾਂ ਹਦੀਸਾਂ ਦੇ ਅੰਬਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਬਾਰੇ ਇਮਾਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਆਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਇਸ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਰੋਤ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਦੀਸਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ...!

ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਹਦੀਸ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਨਿਮਾਣੀ ਜਿਹੀ ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕੁਝ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਮੁਹੱਦਿਸਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਮਾਮ ਸੁਯੂਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਅਲ-ਜਾਮੇ ਅਲ-ਕਬੀਰ' ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ 'ਸਹੀਹ ਹੋਣ ਦੀ ਮੋਹਰ' ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਜੀ, ਇਮਾਮ ਮੁਹੱਦਿਸ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਜਾਫ਼ਰ ਅਲ-ਕੱਤਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਅਲ-ਰਿਸਾਲਾ ਅਲ-ਮੁਸਤਤਰਫ਼ਾ' ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਮਾਂ ਨੇ ਨਬੀ ﷺ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਪਰਖਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ, ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਹਦੀਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਮਾਂ ਨੇ ਨਬਵੀ ਹਦੀਸਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ 'ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ ਹੈ:

ਸਹੀਹ, ਹਸਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਈਫ਼। ਇਸ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

ਪਹਿਲਾ: ਸਹੀਹ ਹਦੀਸ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਪਕੜ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ (ਜ਼ਾਬਿਤ) ਰਾਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਪਕੜ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਵੀ ਤੋਂ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਰਵਾਇਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ:

ਮੁਤਵਾਤਿਰ ਹਦੀਸ: ਇਹ ਉਹ ਹਦੀਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਵੀਆਂ (ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ) ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਦੂਜੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਨਕਲ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੂਠ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋਵੇ।

ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਦੀਸ: ਇਹ ਉਹ ਹਦੀਸ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਰਾਵੀਆਂ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

ਆਹਾਦ ਹਦੀਸ: ਇਹ ਉਹ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਰਾਵੀ ਹੋਵੇ।

ਦੂਜਾ: ਹਸਨ ਹਦੀਸ; ਇਹ ਉਹ ਹਦੀਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲੀਅਤ (ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ) ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ।

ਤੀਜਾ: ਜ਼ਈਫ਼ ਹਦੀਸ; ਇਹ ਉਹ ਹਦੀਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲੀਅਤ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ।

ਰਹੀ ਗੱਲ ਅਹਾਦੀਥ-ਏ-ਕੁਦਸੀ ਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਹ ਹਦੀਸਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸੂਲ ﷺ ਅੱਲਾਹ ਪਾਕ ਤੋਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਦੀਸਾਂ ਵੀ ਦੂਜੀਆਂ ਨਬਵੀ ਹਦੀਸਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀਹ, ਹਸਨ, ਜ਼ਈਫ਼ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੌਜ਼ੂ (ਘੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ) ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹਦੀਸ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 'ਸਫਵਤ ਅਲ-ਅਹਾਦੀਥ ਅਲ-ਨਬਵੀਯਾ' ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਦੀਸਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀਹਤ (ਸੱਚਾਈ) ਉੱਤੇ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸਾਂ ਦੇ ਕਈ ਇਮਾਮਾਂ ਨੇ ਇਤਫ਼ਾਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹਦੀਸ ਉੱਤੇ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸ ਦੇ ਕਈ ਇਮਾਮਾਂ ਦੀ ਤਸਦੀਕੀ ਮੋਹਰ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ—ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਵਾਹ ਲਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਦੀਸ ਕਰੀਮ ਰਸੂਲ ﷺ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ 'ਸਫਵਤ ਅਲ-ਅਹਾਦੀਥ' ਦੀਆਂ ਹਦੀਸਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਸੂਲ ਕਰੀਮ ﷺ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਬਾਰੇ ਪੂਰਨ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਲਤੀ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਦੀਸ ਸ਼ਰੀਫ਼ «ਅਮਲ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਉਹ ਰਾਹ ਆਸਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ» ਨੂੰ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸ ਦੇ ਦਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਡੇ ਇਮਾਮਾਂ ਨੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹਦੀਸ ਦੀ ਸਹੀਹਤ (ਸੱਚਾਈ) ਉੱਤੇ ਸਾਡਾ ਭਰੋਸਾ ਓਨਾ ਹੀ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀਹ ਹਦੀਸ ਦੇ ਇਮਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਦੀਸਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਹੀਹਤ ਉੱਤੇ ਸਹੀਹ ਦੇ ਕਈ ਇਮਾਮਾਂ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹਦੀਸਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕੀਦੇ, ਇਬਾਦਤਾਂ, ਮੁਆਮਲਾਤ, ਸਜ਼ਾਵਾਂ, ਅਦਬ, ਅਖਲਾਕ, ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਹਦੀਸਾਂ ਕੁਰਾਨ ਕਰੀਮ, ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਮਕਸਦਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਅਸੂਲਾਂ, ਜਾਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਇਮਾਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਮੈਂ ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕੇਤ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਹਦੀਸ ਦੇ ਇਮਾਮਾਂ (ਅੱਲਾਹ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋਵੇ) ਲਈ ਚੁਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਦੀਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਮਾਮ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਹ ਹਨ:

(ਖ) ਬੁਖਾਰੀ ਲਈ, (ਮ) ਮੁਸਲਿਮ ਲਈ, (ਕ) ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲੀ ਹਦੀਸ ਲਈ, (ਦ) ਅਬੂ ਦਾਊਦ ਲਈ, (ਤ) ਤਿਰਮਿਜ਼ੀ ਲਈ, (ਨ) ਨਸਾਈ ਲਈ, (ਹ) ਇਬਨ ਮਾਜਾ ਲਈ, (ਅਲ-ਅਰਬਾ) ਇਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਲਈ, (ਅਲ-ਥਲਾਥਾ) ਇਬਨ ਮਾਜਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲਈ, (ਹਮ) ਅਹਿਮਦ ਬਿਨ ਹੰਬਲ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਸਨਦ ਵਿੱਚ, (ਅਮ) ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਅਬਦੁੱਲਾ ਦੇ ਵਾਧੂ ਬਿਆਨਾਂ ਲਈ, (ਕ) ਹਾਕਿਮ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਸਤਦਰਕ ਵਿੱਚ, (ਹਬ) ਇਬਨ ਹਿੱਬਾਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀਹ ਵਿੱਚ, (ਖਜ਼) ਇਬਨ ਖੁਜ਼ੈਮਾ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀਹ ਵਿੱਚ, (ਤਬ), (ਤਸ), (ਤਸ) ਤਬਰਾਨੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਲ-ਕਬੀਰ, ਅਲ-ਅਵਸਤ ਅਤੇ ਅਲ-ਸਗੀਰ ਵਿੱਚ, (ਸ) ਸਈਦ ਬਿਨ ਮੰਸੂਰ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਨਨ ਵਿੱਚ, (ਖਦ) ਬੁਖਾਰੀ ਲਈ ਅਲ-ਅਦਬ ਵਿੱਚ, (ਤਖ) ਬੁਖਾਰੀ ਲਈ ਤਾਰੀਖ ਵਿੱਚ, (ਜ਼) ਜ਼ਿਆ ਅਲ-ਮਕਦੀਸੀ ਲਈ ਅਲ-ਮੁਖਤਾਰਾ ਵਿੱਚ, (ਫਈ) ਸ਼ਾਫਈ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਸਨਦ ਵਿੱਚ, (ਸ਼) ਇਬਨ ਅਬੀ ਸ਼ੈਬਾ ਲਈ ਮੁਸਨਦ ਅਲ-ਮੁਸੰਨਫ ਵਿੱਚ, (ਅਬ) ਅਬਦੁਲ ਰੱਜ਼ਾਕ ਲਈ ਅਲ-ਜਾਮੇ ਅਤੇ ਅਲ-ਮੁਸੰਨਫ ਵਿੱਚ, (ਅ) ਅਬੂ ਯਾਲਾ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਸਨਦ ਵਿੱਚ, (ਕਤ) ਦਾਰਕੁਤਨੀ ਲਈ ਸੁਨਨ ਅਤੇ ਅਲ-ਅਫਰਾਦ ਵਿੱਚ, (ਫਰ) ਦੈਲਮੀ ਲਈ ਫਿਰਦੌਸ ਵਿੱਚ, (ਹਲ) ਅਬੂ ਨੁਈਮ ਲਈ ਅਲ-ਹਿਲੀਆ ਵਿੱਚ, (ਹਬ, ਹਕ) ਬੈਹਕੀ ਲਈ ਸ਼ੁਅਬ ਅਲ-ਈਮਾਨ, ਅਲ-ਸੁਨਨ, ਅਲ-ਮਾਰਿਫਾ, ਦਲਾਈਲ ਅਲ-ਨੁਬੂਵਾ ਅਤੇ ਅਲ-ਅਸਮਾ ਵਲ-ਸਿਫਾਤ ਵਿੱਚ, (ਅਦ) ਇਬਨ ਅਦੀ ਲਈ ਅਲ-ਕਾਮਿਲ ਵਿੱਚ, (ਅਕ) ਉਕੈਲੀ ਲਈ ਅਲ-ਜ਼ੁਆਫਾ ਵਿੱਚ, (ਖਤ) ਖਤੀਬ ਲਈ ਅਲ-ਜਾਮੇ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ ਵਿੱਚ, (ਮੀ) ਦਾਰਿਮੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਨਨ ਵਿੱਚ, (ਤ) ਤਿਆਲਸੀ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਸਨਦ ਵਿੱਚ, (ਕਰ) ਇਬਨ ਅਸਾਕਿਰ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਵਿੱਚ, (ਬਜ਼) ਬਜ਼ਾਰ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਨਨ ਵਿੱਚ।

ਮੈਂ ਹਦੀਸ ਦੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਸਫਵਤ ਅਲ-ਅਹਾਦੀਥ ਅਲ-ਨਬਵੀਯਾ ਅਲ-ਸ਼ਰੀਫਾ' ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਮ 'ਜੁਆਮੇ ਅਲ-ਕਲਮ ਅਲ-ਨਬਵੀ ਅਲ-ਸ਼ਰੀਫ' ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੋਣਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਚੋਣਵੀਆਂ ਅਤੇ ਹਦੀਸਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸਿਖਰਲੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਰਸੂਲ ਕਰੀਮ ﷺ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਿਕਮਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਲਮ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਹੁੰਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਲੀਮੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੰਗ, ਅਤੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਬਾਤਿਲ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਉੱਮਤ ਲਈ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਬਣ ਸਕਣ।

ਮੈਂ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਅੱਲਾਹ ਅੱਗੇ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਾਨ ਇਸਲਾਮ ਲਈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਬਾਰਕ ਸੁੰਨਤ-ਏ-ਨਬਵੀ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਵੇਗਾ। ਅੱਲਾਹ ਸੱਚ ਫਰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਸਿੱਧਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਉਸਤਤ ਅੱਲਾਹ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਫਰਮਾਇਆ: «ਹਰ ਇਲਮ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ»। ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਅੱਲਾਹ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ, ਰਹਿਮਤ ਅਤੇ ਬਰਕਤ ਹੋਵੇ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਿਰ ਅਲ-ਮੱਕੀ ਅਲ-ਕੱਤਾਨੀ
ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਉਚੇਰੀ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼

ਕਿਹਾ ﷺ: «ਅੱਲਾਹ ਨੇ ਉਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਨੂਰ ਦੇਵੇ ਜਿਸਨੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹੁੰਚਾਈ; ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੋ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝਦਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ»